॥॥७पा 8॥४९०॥४१०७80०९0४९ ()॥५॥४/८॥२७/१|_ (_|3२,र 0) 192195 २०) १०० हि. ॥४७0/॥५] (१[_7--391--29-4-72--10,000. 09५॥॥.१॥1.५ [1 /171२१५ 1४ 1.111२॥1१६₹ (,81! 1९0. व ग 8९९0685101 1४0. "शी 0 ही. $१॥(॥101 शें, क. शश च दू प * "६ दा ७ ळर को, 1५ 000 शा0प]त ७6 शता ल्वे णा 0 01(9णि€ एट तंद्री 1885 1141100 )])९000, | ॥ | हंद काळे व सरला भोळे प्रो, वामन मल्हार जोशी, एम्‌. ए. मॉडन बुक-डेपो आनंदाभ्रमासमोर, पुणे २. आकारले चौथी ] १९५० [ मूल्य २ रुपये र इंदु काळे ब सरला भोळे ४४१८-4७ "२.५४०९.५ १५/१७/४१७७” “ २.१५ ५१ / २.”% “१४% /% ०१.५१” १.” २. ७ जशी लोकांना आवडते, त्याप्रमाणेच संदिग्ध शब्दांच्या आड लपळेला “हो” कार लोकांना आवडतो इंहि मी जाणते; पण काव्यात्मक लिहिणे हा माझा हेतु नाही. आणि माझ्याबद्दल एखादी कादंबरी किंवा लघु- कथादि लिहिता यावी अशी भाझी इच्छा नाहीं, म्हणून विवाहाला माझीच संमाते आहे, इतकेच नव्ह तर आईची ब वडिलाचोहि संमति आहे, गोत्राचा आडकाठी नाहीं, आणि पात्रिका बवनेरे बडिलाना पाह्यच्याच नसल्यामुळं ग्रह, गण, नाड्या, मंगळ बगेरे कांही आड येत नाहींत दहि रूगेच सागून टाकते. यामुळे अर्थातू आपल्या विवाहातला रम्य कथात्मक भाम नाहींसा होईल. पण आपण तरी आपल्या प्रेमाची रम्य कथा इहोण्या- पेक्षां आप वेवाहिक जीवन रम्य व्हावे, अशी इच्छा मनांत बाळगणं साहजिक आहे. स!मान्यतः पहिल्याच भेटीत किंबा पत्रांत न सांगण्यांत येणार स्वर हृद्रत एकदा ओकुन टाकल्यावर आता आपणांला आणखी एकदोन मनातल्या खऱ्या गोष्टी सागत. ( ३'जून अक्षता पडल्या नाहीत तरी त्या सांगण्याचा मला अधिकार प्रास झाला आहे असे वाटते ! ) आपण खरो- खरच आडनांवाप्रमाणेंच “ भोळ ” आहात. व्यवहारशान मुळींच नाही. आपली मनघरणी मीं करावी इतकी मी मनानें आपली अंकित झाले आह हवी गोष्ट, इतक्या दिवसाची ओळख असून आपल्या ध्यानात आली नाही आणि आपणच माझी मनधरणी करूं पाहतां, यावरून आपल्या भोळ- पणाची आणि व्यबहारदान्यतेची कमालच झाली म्हटले पाहिजे. दुसरा एखादा असता तर,-यण दुसरा कोणी असता तर मी “ होय म्हट- हि नसते ! आपण मधून मधून मला मेटण्याची आणि बरोबर फिरावयास जाण्याची इच्छा दर्शविता, पण (मला जन्या चालीची म्हटलें तरी चालेळ) मळा आता दृ करतेच वाटतें. वाडूनिश्वय झाल्यावर ( किंवा आर्धीहि ) बरोबर फिरावयास जाण्यामध्यें कारही वाईट आहे अर्स मला वाटत नाह, पण मी आपली लाजाळू म्हणा, काही म्हणा, आहे ही अशी आई आपल्याकडे पाहून लोकानी कुजबजावें, समिप्राथ नजरेनं पाहावें, वगेरे गोष्टी मळा सहन होणार नाहींत, तरी असं कांशी करू नये, मुदूूत लवकरच इंदु काळे व सरला भोळे व. आहेत; मग इव तेवढें फिरायला जाता येईल. आपले लग्न ठरलं आहे ही गोष्ट कोणास सागूं नये व “' काळे-मोळे य़ा शब्दावरून अनुप्रासादि अळंकार साधण्याची कोलेजमथाल उदयोन्मुख कवींना सांधे देऊ नये. माझ्या आईकडून इं गुपित ठेवळें जाणार नाही अज्ञी भीति वाटते. ती खरी ठरल्यास कालेजमध्यें काव्यलताना पुष्पांचा बहर येईल, विनोद- लहरींना भरती येईल, आणि कुजबुजणीं ऐकून भिंतीचेहि कान किटतालः शिवाय एम्‌. ए. झाल्यावर नोकरी न मिळाल्यास माझ्या काळ्या-निळ्या रंगाच्या अखंड मांडवलावर रंगाचा एखादा कारखाना काढावा असा आपणांस सल्ला देण्यांत येईल; आणि ( गडकऱ्यागसून उसनी घेतलेली ) ही कारखान्याची अजब कल्पना पसंत न पडल्यास आणि लेखनव्यवसा- यच करावयाचा तुखचा हेतु असल्यास तुम्हास शाईचा खच मुळींच पड- णार नाही अशीहि ग्वाही आपणांस देण्यांत येईल ! काही मुळें आपला वाडू- निश्चय “' तोडा-तोडी च झाला आहे का लेखी कार्दी आहे असा प्रश्न विचारून तोंडसुख घेतील, तर त्यातला एखादा मुलगा ळगेच “ अरे, याचा वाडूनिश्वय म्हणजे नेहमांच “ इन ब्डेक अग्ड व्हाइट असायचा असे म्हणेल ! आमच्या रगावरची हा कोटि जणु समजली नाही अर्से सांग करून तिसर! म्हणेल की, “' याचा अर्थ काय बव! १ ” चवथा म्हणेल, 6 काळ्या चित्रावरची पांढरी रेघ असा अर्थ, “' पाचता म्हणेळ, “' पाढऱ्या दगडावरची काळी रेघ म्हटलें तर तें आधेक शोभेल ! ” आमच्या मुली- मुळींत इतक्या मोकळेपणाने पण निष्कपट रीतीने चेष्टा होणार नाही, त्याच्या चेष्टेत बाह्यतः सभ्यता असेल; पण तीत असूयादे बिकाराचें विषहि असेल, असली ही चेष्टा-कुचेष्टा आपण खिलाडू वृत्तीने सहन करू शकाल, किंबहुना आपणहि त्यात मर घाळून “' इसहसाट ” अधिक पिकवाळ. पण आपली ।!खळाडू वृत्ति मला कितीहि प्रिय असली तरी ती मला कांही साघणार नाही. आणि आपली ही चेष्टा माझ्यादेखत झाळी तर गडकऱ्याच्या इदुबिंदूप्रमाणे '“ मी ळाजन ” आगि आमावास्थयेच्या अधाऱ्या आभाळात काळेकुट्ट मेघ्र जते यावेत किंबा काळा रंग दिळेल्या टेबलावर शाई. जशी साडाबी तशी माझी अवस्था होईल पर्लाकडच्या वपी अड्ण प्त्ाह७छ अंजाबितश्राने नेऊं श इंदु काळे ब सरळा भोळे ५७.८७७५० ४८ ५. * :““ “ “८५.५. /* ९५ ५५%. ८५ ८५५ ८१ ९५५९५ /१ १,०५० “९०८७०९ 7-९ »५०५/५६ 7 > “५९८१ /५ /५ कळ खागलांत तेव्हां आपली खार्दाभक्ति वगेरे पाहून आपण कोणी चमत्कारिक देशभक्त आहात असें मला वाटत होतें, आपण गेल्या वर्षी फेलो म्हणून शिकवायला येत होतां तेव्हा पहिळे काही दिवस मी आपल्या उग्र देशा- मिमानाला फार भौत होत्ये; पुढें मातीमध्ये आदराची भर पडळीा, आणि दुसऱ्या सह्यामार्दात प्रेमानें हृदयात ठाणें दिळे. पग बोलण्याची चोरे. पुरुषाप्रमाणे बायकांना पुढें कोठल्या तरी युगात मन मोकळे करून बोलत[---चाळता येईल काय ! पुढचे कोणास ठाऊक ! आपल्या पत्रातील दुसऱ्या काही गोष्टींबद्दल लिहावयाचे आहे. पण पुढे केव्हा तरी लिहीन, आपल्याप्रमार्णे मला काव्यात्मक भाषा लिहितां येत नाहीं, माझ्या पत्रात नंदनवन, उद्यान वगेरे काही नाही. ( गुळाबाचे फूल एकदा आलें आहे, पण त्यात गुळाबी कोंडे नाही, काही नाहीं! ) कम- लिनी ज्य सूर्याची माभप्रतीक्षा करीत असते तोच सूर्य कर पसरून प्रेम- याचना करूं लागला तर तिचें मुखकमल कसे होईल याचें चित्र मनश्रक्ष- पढें आणावे म्हणजे म'झा सगळा भावार्थ ध्यानात येईल. “होय” म्हणून निलंज्जासारखे सागितल्यानतर आता श्वानेकाव्यात्मक हे लाजर्णे-मुरडगे कशाला, असं विचारल्यास मलाह मनात आणल्य़ात काव्यात्मक लिढदि- ण्याचा प्रयत्न करता थेतो (व तो फसतो ! ) ह आपल्या नजरेस आणून द्यावयाचे होते, हे त्याचे उत्तर आहे. आपले 'भित्र नारायगरव पाठक आज सहजगयया मंडईत भेटले होते. त्यानीं मंदस्मित कल, त्यात काही तरी अभिप्राय असावा असं दिसल, “मला तुमची प्रेमकथा सगळी ठाऊक आहे; पण सध्या कशाला बोलू ? योग्य वेळीं अभिनंदन व वचष्टा करीनच ”' अशा! प्रकारचा अभिप्राय त्याच्या मंदस्मितात गर्मित द्वोता. त्याना आपलें मनोगत कळलेले दिसंत. पुरुषांना देखील गुपित ठेवता येत नाही हाच. गोष्ट खरी ! कळावे, लोभ दिवरसदवस वृद्धिंगत हव, ९ विनंती, आपली ( येथे आतां काय लिहू £ काहीं तरी लिहितं झालं. आपली स्नेहलालुप--नको, हा बडा शब्द नको-- “आपली होऊं पाहणारी सरला काळ इंदु काळे थ सरडा भाळे ष्‌ [२ ) अचरटपणा का लाडिकपणा का खरळपणा ? काळे यांचा वाडा, नारायण पेठ, पुर्ण, ता. १२३--२--१९१९, रा, रा. विनायकराव भोळे यांस सा. न. वि. वि. मेट घेऊं नये म्हणून मीं विनंति केळी ती मान्य करून पत्रद्वारेच भेट घेतढी हं बरें झाले, पण आपेल्या पत्रात “मी एम्‌. ए. झाल्यावर 'देशाच्या कार्याला बाहून घेणार आढे, पुढें आपात्ति येतील याची पूर्ण जाणीव मनात बाळगून ' होय म्हटलें आहेस ना £ ” वगेरे कशाला हेल ? माझ्याबद्दल एवढी खात्री नव्हती, तर मग पाहिळे पत्र तरी कशाला लिढिलें १ हें वाक्य रागाने लिहिल आहे अर्से वाटेल आणि रागाने लिहिले इं खरंहि आहे. पण राग क्षाणिक होता, मळा आपला उदार हेतु समजतो. तरी पण रागाचा आविभाव आपणाशी आणू नाही, तर मग कोणाशी आणावा ! पुनः एकदा रागाचा आविमीब आणून मनाल! क्षणमर बोचेल अस लिहित्ये, | ५कोळशाच्या खार्णींतळें माणक” असे काळेजातले सगळे मुच्गे मला म्हणतात. अक्षया “भेघड्याम? मुलीला डोळे उघडे ठवून आपण वरिल ते माझ्या वडिलाकडून चागला हुंडा मिळेल या आशेने असं लोक म्हणतात त खर आहे का जसं अर्थात्‌ ख? नाहीं, तसेच मी आपणाला मोठी नोकरी लागेल व बड्या आधिकाऱ्याची मी बडी आधिकारीण दंईन या आशेने वारळें ही आपली शंका खोटी आहे. मी आपणाळा मनाने वरिल त॑ आपल्या थोर विचारांना, उज्ज्वल देशभक्तीला, पनिल्ल आचरणाठा व उच्च प्रकारच्या खिलाडू वृत्तीला माळून आणि त्यावर भ्रमरीप्रमाणें लुन् होऊन. अर्थात्‌ आपल्या उच्च आकाक्षांच्या आणि देशभक्तीच्या आड मी कशी येईन १ ज्या गुणांनी देवाला देवत्व आले, ते गुण त्या देवाळा मी मोडण्यास सागेन आणि दग- डराच्या मूतींचीच पूजा करीन असे बाटळें तरी कर्ते £ बाकी पुरुषांना केव्हा काय वाटेल हं कोणीं सांगावें ! राम एवढा चांगला, पण त्याने सीतेला द इंदु, काळे व सरला भोळे १८०७१.७ “४ ४७७. 3. ७-० ७ *./'*. च र २... ४.५४...» ७..» ४.५ ७.” ४.” ४.” ७.४ ८४ ३७४ ७. 4१. /% ./ ४. “७. ४९७... ७.८ २७८४ ४४.४ ४७ 40 & 0१७८४ ७७ क किजॅलिक्किक टाकिली; आधेल़ो एवढा थोर मनाचा, पण डेस्डेमोनाबद्दल त्याने शका- कुशंका घेतल्या, आपर्णह्िि थोरच आहांत, आणि आपली पत्नी होऊं पाहणारी माझ्यासारखी काळी-बेंद्रो, तेव्हा लग्नाच्या आधीपासूनच शंका- कुशंका येऊं लागल्या आहेत हेंहि ठीकच आहे ! बाकी थट्टेचा हा राग सोडून देऊन मधाचाच प्रश्न पुनः विचारावासा वाटतो. पण तो विचारू का नको अस झालं आहे. माझ्या वडिलाच्या श्रीमतीशिवाय व माझ्या “ काळे ” पणाशिवाय माझ्यामध्ये कोंगता गुण दिसला, कीं त्यामुळें गद्यकाव्यात्मक पत्र लिहिण्याची स्फूर्त मिळावी ? 6 माझें सुशीलत्व ” हे जर उत्तर असेल तर सुशील मुलगी पतीच्या सत्कार्यांच्या आड येत नाही हँ मी सागितडंच पाहिजे असं नाही. सुशीलत्व नसेल तर मग माझ्यामध्ये काय दिसून मी पसंत पडले हा मला प्रश्न पडला आहे ! प्रश्न नाजुक आहे, तेव्हा उत्तर देऊ नये किंबा द्याव- याचें असल्यास मागील पत्रातल्याप्रमाणें फुले, गुच्छ, उद्यान, नदनवन, मलयवायु वंगेरंचा अनेकरगीं ब सुवातिक शब्दाचा ( लग्ना-मुंजीच्या निमत्रण-पात्रिकेवरील केशराच्या शिडकावाप्रमाणे ) शिडकाव करावा हणजे मी फसून जाईन. असले प्रश्न मी वास्तविक विचारू नयेत, पण मन मोकळें करून बसतां-बोडता येत नाही, थट्टामस्करी करता येत नाही, रुसता-रागावता येत नाहां, म्हणून पत्रद्वारंच कांहींतरी लिहीत-बडबडत आहें, झालं. £ आपली ” होऊं पाहणारी, सरला काळे ता. क. यापुढें केवळ पत्रद्वारंंच भेटण्याची जरूर नाही. आईनं लग्न जळल्याचें एक। बाईजवळ चुकून (?) सांगितलें ! आता नारायणराव,पाठक, इत्यादि आपल्या मित्राचे आणि इतर लोकाचे अर्थेगम दृष्टिक्षेप सहन केलेच पाहिजेत, आणि कोणी कुतूहलानं, कोणीं सहानुभूतीने आणि कोणी उप- हासाने लग्नाविषयी प्रश्न विचारले तर त्यांची उत्तेर कशींतरी देऊन टाक- डींच पाहिजेत, आपळे ठीक आहे, पण मला हँ “'भवंकर दिव्य” वाटतें, स. का. इंदु काळे व सरला भोळे ७ “ -“५-/१.€१/" ““५--”१-/ .” “५-५.” *>“५-/५/१% ४/%४%/ २.१७ ४१.९ “./%./.” ४५/४७/५४५४ २ //%./४५ *_/%*.* */ «» २.» २.” <-/४०- [३ ] मोह-पादा काळे यांचा वाडा, नारायण पेठ, पुणे, ता. २४-९-२०. मित्रवये नारायणराव पाठक यांस विनायक भोळे याचे सा. न. वि. वि. आपण दिवाळीच्या स्टींत अहमदाबादेस यऊन गाधोंचा सत्यांम्रहाश्रम पाहून व कांहीं दिवस राहून जावे म्हणतां. पण गांधींबद्दल मळा कितीहे आदर असला आणि सत्याग्रह्माश्रमाची अंत:स्थिति ब अंतब्यवस्था स्वतः डोळ्यांनी पाहण्याची कितीदि इच्छा असली तरी सध्यां मा. येऊ शकत नाही, कारण मला सध्यां टानिस आणि माझी सरला यांपेक्षा कांदीहि अधिक नको आहे, अशी माझ्या मनाची स्थिति झाली आहि. माझ्या- सारखा मनुष्य पत्नीच्या पायांत इतका गुरफटला जाइल अशी तुम्हांला स्वश्तांत देखील कल्पना आली नसेल. पण वस्तुत्थाति अशी आहे की, उमरखय्यामप्रमाणें मी एखाद्या नदीकांठची फुलषाग-फळवाग आणि माझी “' सरला ? एवढ्या सामग्रीवर सबंध आयुष्य कठण्यास तयार आहे. उमरला कवितांचे एखादें पुस्तक आणि मद्य यांची जरूरी वाटत होती, मला त्यांचीहि अपेक्षा नाही. प॒स्तक घ्यावयाचंच झाल्य!स काव्याचे न घेतां भगवद्वोता घेईन किंबा एच्‌, जी. वेल्स याचा जगाचा इतिहास घेईन आगि दारूच्याऐवर्जी चहा घेईन. तुझ्यासारख्या मित्राना टेनिस खेळण्याकरितां आणि चहा पितांना गप्पागोष्टी मारण्याकार्ता मधून मधून आमच्या एकछत्रो उद्यानराज्यात येण्याबद्दळ परवाने मिळतील, पण फार दिवस रहावयाचे झाल्यास सपत्नीक आलें पाहिजे अशी अट घालण्यांत येईल ! खरोखर माझ्यासारखा मनुष्य एखाद्या युवर्तांच्या नादी लागून इतका पागल कसा बनतो हें आश्चर्य आहे. पण हली सरळेशीं बोलणे हाच माझा वाझ्ाय-विहार, तिच्याशी चची करणें हीच माझी तत्त्व-मीमांसा, तिचे शब्द ऐकणें हेंच माझे गायनश्रवण आणि तिला खुष करण्याकारेतां पाहिजे ते करणे हाच माझा स्वार्थत्याग ! थोडक्यांत सांगावयाचें म्हणजे तिच्या ट्‌ इंद काळे ब सरला भोळे संगर्तांत सदैव राहणें हाच माझा स्वघमे झाला असन या स्वघर्माकारेतां दोशक, मानसिक आणि आत्मिक मरण पत्करण्यास मी तयार आहे. म्हटळच आहे, “ स्वधर्म मरण श्रयः परघर्मा भयावहः आई-बाप, बह्ीण-माऊ मला कांही नाहींत, हे एकापरी बरेंच झालें. कारण घरजांवई म्हणून सरलेकडे राहणें त्यामुळे साहजिक झालें आहे. घरजांवई म्हणून चैनींत राहावयाचे, कोलेजात लेक्चरराशेप करावयाचो, संध्याकाळीं टोनिस खेळावयाचें, रात्री थोडंबदुत बाचन करावयाचें, हा माझा सध्यांचा उद्योग आहे. लेक्चरराशेप वर्षांपुरतीच आहे. ती एप्रिल- मध संपल्यावर कद]चितू विलायतेस जावें म्हणतो. ( श्वशगंनीं हुंडा दिला नाही, तेव्हा ते अवश्य तेवढे पैसे देणार आहेत असे सरळेकडून कळतें. प्र्यक्ष वाळणे कांहींच झालेलं नाही. ) सरलेलाहि ऑक्सकर्डचा बी, ए. डिग्री मिळवण्याची उमद दिसते. पाहू या काय़ दोते ते. येथ असतांना एक दिवस मळा उठण्यास उद्चीर झाला तेव्हां तुम्ही सरलेच्या सगतात राल़ सरल्य़ासारखी वाटतच नसेल, अमे म्हणन तिच्या काळेपणाचा कुचेष्टा केळी, आणि तिने माझ्याकडे सामिप्राय पाहन ““असं कसं होईल, सूयाच्या पुढें अमावास्या झाली तरी तिच काय चालणार? असं कांही तरी म्हणून बाह्यतः खिलाडूपणाने उत्तर दिळें ह तुम्हांला आ!ठवत असेल, आपण त्या वेळेस सगळे जण हसला. पण तिळा आपल्या काळेपणाची बष्टा केळेळी आवडत नाहीं, हें तुम्हांस एक गुह्य सांगून ठेवता. पुरुषांना जशी आपल्या शोळाची किंबा पोरुपाची फार चष्टा कळली आवडायचा नाह, त्याचप्रमाण ब्रायकाना आयल्या कुरूपतची चेष्टा आवडत नाही, ६ तत्व मला अलीकडे कळ लागलें आहे. विशेपतः तम्ही हे ध्यानात घरा. कारण तुम्हांला जिनोद करून हंशा यिक्रविण्याचा फार मोइ होत असतो आणि आपण कोणाशी काय बोलतो इकडे तुमचे लक्ष नसतें. आपला मित्र, विनायक लक्ष्मग भोळे ता. क.--- मनुष्य एका हत्तीला माणसाळवून त्याचा उपयोग इतर हत्तींना पकडण्याचे कार्मी करता, त्याप्रमाणेच निसर्गाने मळा संसारपाशयांत अड- इंदु काळे व सरला भोळे ९ कवून तुम्हासारख्य़ांना त्याच पाशात अडकविण्याचें कार्मी माझा उपयोग करण्याचें योजिले आहे. थोडक्यांत आणि स्पष्टपणे सांगावयाचे म्हणजे तुम्ही मनांत आणलेल्या मलीशी लवकर लम्न करून ध्यावे म्हणजे माझ्या- सारखे सुखी व्हाल ! तुमची प्रकृति का बिघडलेली असते इं मला ठाऊक आहे. तेव्हा खोटा आविर्भाव आणूं नये. वि. ल. भाळ [४ ] मनोरथ सत्याग्रहाश्रम, साबरमती. ता. १-.६-२९१९. प्रियपत्मी सरला हीत आशी बाद विशेष. तुझ्या वडिलानी ““ ६ हजार रुपये मी देतों, गव्हनमेंट आफ इंडियाची स्कालर्शिप किंव! टाटा स्कालार्शिप मिळविण्याचा प्रयत्न करा, असं आग्रह करून सांगितले म्हणून मी अजे केला आहे. पण विलायतेला जाण्याची इच्छा नाही, एक तर तुझा तेथें बिसर पडेळ आणि काही तरी होऊन जाईल ! दुसरें आणि खरे कारण अर्स कीं, माझी देशाभिमानाची बरात्ते गांबींच्या सत्याग्रहाश्रमांत आल्यापातून पुनः जोरावळी आढे. मला वाढू लागले आहे. काँ, शहरात श्रांमतीच्या ऐर्टात राहून नोकराचाकरांवर अधिकार गाजञाजिण्यापेक्षा खेड्यांत गरिबीने राहून ळोकांची सेवा केलेली अधिक चांगली. जिलायतेंत मी तुलाहि बरोबर घेऊन जावें, तूं तेथें ऑक्सफर्डमध्ये अभ्यास करावास, पैशाची काळजी नको. असंतुझ्य़ा “ भाऊं च पत्र आले आहे. तुला आक्सकर्डचें शिक्षण मिळावे हा तुझ्या वडिलाचा खरा हेतु आहे, का माझ्यासारख्या भटक्या तट्टाला पायबंद म्हणून तुला पाठविण्यांत येत आहे क| दोनहि हेतु खर आहेत दं त्यांचे त्याना (ब तुलाहि !) ठाऊक. पण स्कालाररीप्त मिळाल्या तरी मी विळायतेत जाईन किंवा नाहीं याची वानवाच आहे. तेव्हां शिक्षणाचे वगेरे मनांतळे मांडे मनातच खावे लागणार आणि विलायतेस जातांना कोणते. सामान घ्यावयाचे १० इंदु काळे व तरळा भोळे कोणत्या साड्या, लुगडी, पातळे घ्यावयाची, हे सगळे तुझे आणि तुझ्या भरौमंत आईचे महत्वाचे प्र दारिद्यांच्या मनोरथांप्रमाणेंच उत्पन्न होऊन विलय पावणार ! तुझा भाऊ आणि कुमारी इंदु गते यांचेबद्दल लोकापवादाचे योडेतं वादळ उत्पन्न झाल्याचे नारायणराव पाठकरांचे पत्रावरून कळते. भाऊला म्हणावे, लोकापवादाला भिऊं नये. लोक पाहिजे त॑ बोलतीळ, इंटु गुतेकडे त्याचे भन ओढ घेत होते हं मला ठाऊक आहे. तोच माझ्याशी तिच्याबद्दल गोष्टी बोलत असे, ( आणि मीहि त्याच्याशी त्या वेळीं “सरळ” म्हणून ओळखली जाणारी एक मुलगी होती तिच्याबद्दल त्याच्याबरोबर बोलत होता ! ती मुलगी पूर्वी “'कृष्णकारस्थानी होती, आता “भोळी? झाली आहे ! ) इंदु गुप्ते सुशील आईे पण सुंदर नाही अर्से मी त्याला म्हणत अस, ऐकता ते खरं असेल तर ती स॒शीला नाही असंहि मला म्हणावे लागेल, कोणाचा कांही- तरी गैरसमज होऊन हें वादळ उत्पन्न झालें अमाबें अर्स माझें अंतःस्थ मन सागतें व रोवटीं सर्वे शाभमंगळ होईल अशी माझी कल्पना मला सुचवते. खरें काय ते लबकर कळवावे. विनायक भोळे ता. क.-- तुझ्या पत्रांत मराठी शुद्धलेखनाकडे तुझें पूर्ण दुळक्ष आहे असे दितत. इंग्रजी स्पेळिंगमध्य एखाद्यानं चूक केली म्हणजे तुम्ही मुली- देखील त्याला इंसता. पण मराठी लछेखनांत शुद्धाशुद्धतेचा तुम्ही विटाळ मानीत नाही असं दिसते. असल्या झुक गोष्टींकडे मीं दुलेक्ष करणेच कदाचितू श्रयस्कर होईल. पण अचरटपणारचे आचरण पाहून मनाला बोंचल्यासारखे होतं तसं अशुद्ध लेखनहि ( अल्प प्रमाणांत का होईना ) मळा बोचत. एखाद्या “सुशील” युवतीला “सुशिला? बनवून दगडाच्या पंक्तीला तिला बसावेणें मला कसें आवडेल? रामाच्या सीतेला तूं कर्धी कर्धी “तिता” च बनवितेस. ““शिता?'ची योग्यवा आणीत नाहींस हें तिचें ब माझे नशीबच म्हणावयाचे, कुंकू लावण्यासंबरंधीं अलीकडच्या बायका जसा निर्बध पाळीत नाहींत, त्याप्रमाणेंच अनुस्वारांची टिंब देण्यासंबंचीहि तुझा आनिर्बेघ व्यवहार आहे. इंहि बरोबर नाही, '।इंदु?-कलांचा आकार नसजसा वृर्दधेंगत होत जाइळ तसतशी शोभाहि वाढत जात असली तरी “इंदू'” गुतेमधील इंदु. काळें व॑ सरला भोळ ११ ५ उ > कार वाढून तिची शोभा वृाद्टिंगत होईल असे मुळींच नाही, उलट तुशी मात्र शोभा होईल. श्यानात ठेव की, जोपर्यंत तूं अशुद्ध लिहीत आहेस तोंपर्यंत तुझी पति-' पुज्ञा ' कितीहि मनापासूनची असली तरी ती मला अशुद्धच वाटणार. तेव्हां अर्से करूं नये अशी विनंती. कॅलिजमधल्य) मुलीला असे लिहिणें योग्य नसेल, एकदां दोनदां लिहून पाहीन, पुढे सोडून देईन, देशभक्तीच्या वाऱ्यामुळें माझ्या स्वमावांत इट- वादीपणा आला असल्यास क्षमा करावी. तो लवकरच जाईल. विनायक भोळे [ ५ ] जोडे खाले, पण जन्माचा जाडीदार झालां ! काळे यांचा वाडा, नारायण पेठ, पुरणे, ता. ७-६-२१' मित्रवये विनायकराव भोळे यांस सूर्यकांत उर्फ भाऊ काळे याचा नमरकार वि. वि. सरलेला लिहिलेले पत्र तिर्ने मळा वाचण्यास दिले, त्यांतीठ शेवटल्या भागासंबंर्धी असे सागावयाचे, कीं शुद्धलेखनाच्या दृष्टीने माझ्या पत्राकडे मुळींच पाहूं नये.---कारण मी शुद्धलेखनाच्या पलीकडे गेलेला आहे ! आतां आमच्यांत सुधारणा होणे नाहीं. सरळेची सुधारणा होऊं शकेल, पण तिच्या चुका दाखवून तिचे अज्ञान तिच्या पदरांत घालणे हँ चांगल धोरण नव्हे, अशाने मनुष्याचा स्वाभिमान नष्ट होतो......... सरलेच्या मनाला पत्न थोडसं लागलेले आहे हे गुपित सांगतो, ते ध्यानांत घरांवे, क्षक गोष्टांना मलतेच महत्त्व द्यावयाचें आणि भाषाभिमान- देशाभिमान वगेरेंबद्दलच्या गोष्टी वेळ-अवेळ, काळ-स्थळ न पाहतां हटवादी, पणाने बोलावयाच्या हा जो दोष कांही देशाभिमानी ७ोकांमध्ये दिसून येतो तो तुमच्यामध्ये डोकावू लागलेला दिसतो. सावध राहवे. कुमारी इंदु गुसे ब मी यांच्याबद्दठच्या खऱया-खोट्या बातम्या साबर- मती-अहमदाबादेपर्यंत गेल्य! म्हणावयाच्या ! सुरवंटांना एकदांच पंख फुटून ते पतंगरूपाने उडतात, पण बातम्यांना क्षणोक्षणी १ख फुटतात आणि १२ इंदु काळे व खरळां भोळे ,५९ »९./९./०९./ ९..५५../०९. £९ ४५९, ४५, १९ »०९./७६/ ५ /५/५./५./-५..« ५९.९५०९% ५८०७८७७७४४ ४४९ ४ ७ ४५४४४ ेश भ्रत्येक खेपेळा ते निर्रनराळ्या रंगांचे असतात, असे तुम्ही काव्यात्मक मार्वेत म्हणत असतां तेंच खरं म्हटळें पाहिजे, खऱ्याखोट्या म्हटलें ते मुद्दाम म्हटलें, कारण त्यांत काही खऱ्याहि आहेत. तिच्या बापाने मला जोडे मारून हाकलून दिलें हें खोटें असलें, तरी “ जोडे मारीन ' असे ते म्हणाले हे खरें आहे. तिची मागणी करण्यासंबंधानें वाममार्ग न स्वीकारतां सरळ तिच्या वडिलाकडे जाऊन विचारावे म्हणून मी त्यांच्याकडे गेला, पण कोणीं तरी त्यांचें मन माझ्याबद्दल कलुषित करून ठेवे होते, म्हणून त्यांनी मळा गेल्याबरोबर “ कोण पाहिजे १ ” म्हणून कठोर स्वराने विचारले. ८८ आपणांलाच भेटायला आलां आहे ” अर्से मी म्हटल्यावर, “' खोर्टे बोलत आहांत, तुम्हाला माझ्या इंदूला मेटावयाचे आहे, ' अस ते बोलूं लागले आणि माझ ऐकूनच घेईनात. तेव्हा मी कांही अधिकउणें बोलला. त्यामुळें स्वारी चिडली आणि “' चालते व्हा इथून, एक शब्द अधिक बोललां तर जोडे मारीन ” अस म्हणून म्हाताऱ्याने खरोखरच दाराजव- ळचा जोडा उचलला ! मला त्यावेळीच जोडा मिळावयाचा, पण मी तेथून ळगेच निसटलों म्हणून त्या वेळी मिळाला नाही. पण अखेर मिळालाच ! कारण त्याच दिवर्शी घरी येऊन शात चित्ताने त्यांना पत्र लिह्दिल्याबर आणि घरात इंदूर्शी त्यांचें बोळणे झाल्यावर '्वार दिवसात इंदुमती-सूर्यकाताचा जोडा लक्ष्मी-नारायणाप्रमाणें शोभल अशो भाषा त्याच्या घरात सुरू झाली ! आता आम्ही सकाळी किंबा संध्याकाळी सर्वांच्या संमतीने फिरावयास जातों व हरतऱ्हेच्या गोष्टी मोकळेपणाने आणि न लाजतां बोलतो. वाटिंत कोणी मित्र किंबा मेत्रींण भेटली म्हणजे लाजल्यासारखें होते, आणि त्यांची विशिष्ट अभिम्रायाने म्हटलेली विनोदगम वाक्ये ऐेकून तर फारच संकाच उत्पन्न होतो. पण त्यातहि मोज आहे ! आमच्याबरोबर आमची सरळा कधीं कधी असते, तिचें आणि इंदूरचे पटेळ अस दिसत नाहीं. इदु गरिबाची आहे, आणि सरला श्रामंत आहे; इंदु जरा नटवी आहे, सरला साधी “ मोळी '' आहे; इंदु मोग- प्रिय आहे, सरलेला मोग अप्रिय नसला तरी जात्या ती त्यागप्रिय आहे. अर्थात्‌ इंदूला आपण सर्व तऱ्हेने सरलेपेक्षां कमी आहां असें वाटते. इंदु काळे व सरळा मोळे १३ %९.५५/४/५” २५” ८१-/५८४/४/५/५५/५/५/६. २५४१५५४” ५८/१५/१४५५” “५ "१.९ 4 “टो. २८६ १-६ २०५८*- अर्थांतू तिच्या मनात न्यून-गंड (टा10109 ९000122) उत्पन्न झाला. आहे. सरलेच्या मनांत असाच “ अहंगंड ' (3०७९0०५ ८०70715) झाला असावा. (* न्यून-गंड ) व * अइं-गंड ' हवे चमत्कारिक शब्द आपले मित्र बा, म, जोशी याचे आहेत, ह॑आपण ओळखलंच असेल. ) शिवाय आपल्या घरात आता इंदु येऊन घरमालकिणीप्रमा्णें वागणार आणि आपण लहानपणापासून ज्या घरांत वाढली त्वा घरांत आपला दर्जा कमी होणार इं सरलेच्या मनात येत असावे. काहीहि असो इतर नणंदा-भाव- जयाप्रमाणे या सुशिक्षित (१) नणंदाभावजयाचें पुढें पटणे कठीण दिसत, माझ्या सध्यांच्या प्रममय सुखकर वातावरणात कोणतं शब्य असेल तर हच, इंदूरचे आणि सरलेचें पटले नाही आणि सरलेचें मन दुखवण्याची पुढेमागे मला पाळी आली तर मला जीव द्यावासा वाटेल. इंदु, तूं वाटेल ते कर पण हा प्रठंग माझ्यावर आणूं नकास ! मी इंदूला पल लिहीत नाहीं, विनायकरावाना लिहीत आहे हे विसर लोच. आपण सत्याम्रह्माश्रमार्चे वर्णन न करतां या आश्रमासंबंधीं वा. म. जोशी याचा ' लोकसेवक ? मध्ये आलेला एक लेख वाचण्यास मला सागि- तळें त्याश्रमाणे तो त्याचकडून मागून घेऊन वाचला. पण तुमचं मत काय आहे आणि तुमचा ग्रह काय झाला हे मला पाहिजे आहे ; जोशी याची मत मला माहीत आईत. विळायतेस जाण्याचा ब्रेत राहत करणार अर्से सरलेकडून समजते. चूक. करीत आहात. तुम्ही आणि सतरळा यांच्यासारख्या बुद्धिमानानी तिकडे बास्ताविक जावें. त्यात तुमचा आणि देशाचा फायदा आहे. आमच्या- सारख्या परीक्षा-पंढरीच्या वारकऱ्यानी जाऊन काय करावयाचे आहे! ६ ली. ई. ) पास होण्यास किती वर्षे लागलीं ठाऊक आहे ना? इंदूला विलायतेस जाण्याची इच्छा आहे, पण प्रीव्हियसच्या गणिताने जिला दोन वर्षे गोता दिला, तिळा ऑक्सफडं केब्रिजमध्यें कपबश्या धुणारी वेटेस या नात्यानेंच प्रवेश मिळूं शकेल. ( तिला हें मार्श मत सांगू-कळवूं- नका ; सरलेलाहि सांगू नका. ) आपले मित्र नारायणराव पाठक मधून मधून भेटतात. एम. ए. चा अभ्यास करण्याचें स्वारीनें सोडलेळें दिसतं. त्याचप्रमाणे त्याच्या “साखरप २) इंदु काळे ब सरद्धा भोळे २५7४५४४ ४७४४” ४५/४७४७८"७७५७७/ ७/ ७४५ ४०८ ३४ क ७४९ २४५१७१” ४५८ ३७४ ९ ७४ ४५ “३४ ४ के” १४ कि.” ३ ३७ ७७/४७/२७७७ ७ डे> ७५७४ ७४ ३ ७० ७” ४. क ७५४ ७ ७ ७८५४. & ४०९. ४४०४७४ ७ ७४3७ फेक या गावच्या बालमेत्रिणीबद्दलच्या प्रेमकथाहि आता फारशा ऐकू येत नाहीत. आतां जुन्या बखरी, जुनीं पत्रे, याद्या, करीणे, तहनामे, तिथि आणि तारखा यांच्या जंत्र्या, ग्रन्ट डफच्या चुका, “ तपस्वी ” राजवाड्यांची बुद्धिमत्ता, खऱ्यांचा स्वार्थत्याग, सरकारची व जनतेची अनास्था, इत्या- दिकांचा माझ्यावर संभाषणाच्या वेळीं इतका मारा होतो का, पुढेमागे सीतेला घरीं ठेवून राम जसा वनवासाला जाण्याला सिद्ध झाला, तस! मी- देखील प्रियतम इंदूला बाजूस ठेवून इतिहासाच्या रूक्ष प्रदेशात ।शेरून ग्रॅन्ट डफ वगेरे राक्षसाचा संहार करण्यास तिद्ध होईन असं वाढूं लागलं आहे, आपला मैत्र, भाऊ काळे [६ ] उच्च नंद ब दुःख सत्याग्रह्माश्रम, साबरमती. ता, ११-६-२१. प्रियपत्नी सरला हीस आशीर्वाद विशेष भाऊ व इंदु गुसे याच्या विवाहाला मी हजर नव्हता. म्हणून वाई वाटते, पण माझ्याबद्दल कोणीहि गेरसमज करून थेणार नाही अक्ल खात्री वाटते. अतिशय आनंदाची आणि अत्यंत दु:खाची गोष्ट तुला ए%$ खांगा- चयाची आहे. ती ही को, मी गाथींच्या निश्ाणाखाठीं देशाकरित| अनत्याचारी ळढाई करणारा शिपाई झाला आहें. या निश्चय केल्यापासून मला इतका आनंद होत आहे, कॉ तुझ्या संगतीत वर्षमर घालविलेळे आनंदाचे दिवस मला अगर्दी क्षद्र आनंदाचे वाटत आहेत. दुःख एवढ्याच करिता होते, को माझ्यामुळें तुळा दुःख होणार, तूं सीता सावित्रीसारखी किंवा गडकऱ्यांच्या सिंधूतारखी आहेस, म्हणून दुःख तीत्रतर होतें. तूं बाईट असतीस आणि माझा त्याग केला असतास तर मी सुटली असतो. पण चंद्राला एखादेवेळेस चंद्रिका सोडून जाईल, सज्जनाची सुजनता एखादे वेळेस त्याला विसरून जाइल, माता एक वेळ प्रिय इंदु काळे व सरला भोळे १५ “>>>. “४५४ -7८71-. अर्भकाला टाकून जाईल पण, सुशीक पत्नी आपल्या पतीचा त्याग करणार नाही, हें सगळे चांगलें आहे, पण मला आता तं दुःखदायक होत आहे. सृष्टीची योजना कदावितू चांगळीहि असेळ; कारण मी जर चुकत असलो तर मला मार्गावर आणण्यास तुझ्याशिवाय कोण आहे ! वरील सुखदुःख उच वातावरणातली आणि हृदयातल्या खोल गाम्या- तीं आहेत, हृदयाच्या बरच्या पापुद्यावरील दुःखाची एक गोष्ट तुला सांगावयाची म्हणजे ती अद्ली की, इंदु गुसे ( अथवा आता इंदु काळे ) शिच्या्शी तुझे नुकतेच भाडण झालें हे ऐकून मनाला बरे वाटलें नाहीं. कांदह्दी तरी, कोणाचा तरी, कोठें तरी गैरसमज झालेला आहि, हं माझें नेहमीचे म्हगण मी सोडलेले नाही, आणे म्हणून मी तिळा किंवा तुला दोष देत नाहव. तरी पण खुलाशार्चे मळा पत्र पाठवावे झप्रणे गैरसमज कोठें अभ्तेळ तर तो दूर करून टाकावा. नणंदाभावजयांचें पटणे शक्‍यच नाह्दी का? मला आतां गुजराती चांगढं बोलता येऊ लागळें आहे, सांख्यकारिका च भगवद्गीता यासंबंधी मी एक टाचण तयार केलें होतं. ते एका गुजराती मासिकात छापवून घेतल्यामुळे, गुजरातमध्ये मी काका कालेलकराप्रमाणें पैद्ठानांत गणला जाऊ लागलां आहे ! मळा लवकरच बार्डोलांच्य़ा सत्पा- मह्यासंबेर्धा एका ताठुक्यात कांद्दी कामागेरीवर जावें लागेल. तुझा विनायक भोळे [ ७ ] अमावस्येच्या कडेवर बालचंद्र काळे याचा वाडा, नारायण पेठ, पण. ता. २०-७-२१, [प्रेयपतीचे चरणी सा. न. वि. १, आपण बाडोलीच्या सत्याप्रह्मत शिरणार ही “ उच्च आनंदाची आणि ४५११ दुभखाची बातमी लिहिली ती वाचून आपल्याप्रमाणेंच उच्च आनंद आणि १ट इंदु काळे व सरला मोळे अशि ००००. ७” दुःख झाले, आनंद अशाकारेता की, आपलें मन मोकळे करून लिहिण्या- इतक्या योग्यतेची मी आपणाला वाटते, आगि दुःख अशाकरितां की, माझ्यावरचा विश्वास अद्यापि अपुरा आहे. मी व्याबद्वारिक दृष्टीची आई ( आणि कोणती स्त्रो नसते १ ) पण आपल्या उच्च आकांक्षांना पायबंद करणारी मी नाही. पुढील अडचणींची, आपत्तीची, लोकांनी केलेल्या फसवणुकींची, देशभक्त म्हणविणारानींच केलेल्या निंदेची, आणि ठुच्चे- गिऱ्याची, वगेरे स्पष्ट चित्रें माझ्या व्यावहारिक दृष्टीला दिसत आहेत. “६तुझा अनुभव तो काय आणे व्यावहारिक गोष्टी मला तूं शिकवतेस त्या काय ! असं नेहमीप्रमाणे म्हणाल हं मी जाणून आई. आणि ते खरेंहि आहे. पण मी वयानं लहान असले तरी बारीकसारीक गोष्टींत तरी माझंच म्हणणें पुष्कळदा खरे ठरलें आहे आणि आपण ( थोर मनाने किंवा थोर- पणाला शोभणाऱ्या दुलक्षामुळे ) कलेल्या चुका निस्तरण्याला माझी “बायकी बुद्धांच पुष्कळदा उपयोगी पडलेली आढे, दे आठवते ना! ६ जरी खरं असल तरी उच्चतम क्षेत्रात आपण माझ्यापेक्षा अधिक ज्ञाते आहात आणि आपलें मन माझ्यापेक्षा अधिक उदार आणि उदात्त आहे हे मी. जाणतं आणि म्हणून मला आपले कोतुक वाटते, आणि आपली सेवा करण्याचा अधिकार मला जो मिळाला आहे त्याबद्दल धन्यता वाटते. अर्थांत सत्या- ग्रह्मात जाणें, न जाणें दवे आपणं आपल्या बुद्धीने ठखारवे. मी आपणांला त्या बाबतींतहि मदत करीन, अधिक काय लिहू १ आतां इंदुवाहेनीबद्दळ लिहावयाचे, पण त्याच्या आर्धी एक गोष्ट सागि- तल्याशेबाय राहवत नाही, पण ती नाजुक आहे, आणि सांगावी कशी हा प्रश्न आहे, आणि अक्शा वेळी काव्यशक्तीची जरूर भासते. डोके खाजवून आणि पाच भिनिर्टे थाबून एकदोन कल्पना सुचल्या आहेत त्या सागत्ये,. आपण दोघेजण गप्पागोष्टी बोलत अतता मध्ये तिसरं कोणी आले म्हणजे बरं वाटत नसे. पण आतां तं चालणार नाही दो ! आता आपल्या दोघांमध्ये कोणी तरी तिसरं हक्काने येऊ पदात आहे. पुरूषी डोक्यात अर्थबोध होत नसेल अशी खोटी कल्पना करून घेत्यें आणि डोके खाजवून काढळेलठी आणखी एक कल्पना फुकट जाऊ नये म्हणून तीहि सागून टाकत्ये, लोक आपणांला सूर्य ब नला अमावास्या म्हणतात. इंदु काळे व सरला भोळे १७ म्हणोत बिचारे. पण सष्टीतल्या अमावास्येच्या कडेवर बाळचेद्र ( किंवा बाळचद्रकला ) शोमायमान झालेली दिसली आहे का? नाहीं ना! पण ह्वा चमत्कार लवकरच मानवी अमावास्या करून दाखविणार आहे. आणि सृष्टीपेक्षा मानवी कला श्रेष्ठ अत आमचे प्रोफेसर सागतात त॑ सोदाहरण सिद्ध करून देणार आई ! आतां इंदुवहिनांचे आणि माझं माडण ! आपण लिहिलें की, गेरसमज दूर करून टाकावा, बरोबर आहे. गेरसमज दूर करून घेणें हाती आहे, कारण भाडण झालं आहे हाच गैरसमज आहे ! गेरसमज करून घेऊन लोकं कशीं माडतात याचें वर्णन करून हुंसणारे आपण *' भांडण झालें असा गैरसमज करून घेऊन दुःख करता, हे. पाहून माझ्या विनोदशून्य मनाला देखील इंसग्यासारखं काह दिसतें ! आता एवढी गोष्ट खरी का, आमची मने जेवढी असावीत तेवी शुद्ध नादह्दीत,. या बारीक-सारीक गोष्टी पत्रांत किती आणि कशा ठिद्दिणार १ आपली सदैव सेविका, सरला ता. क, नारायणराव पाठक हवे इकडे आल्यास आपले एखादे पत्र दाखवत्ये. आपण सत्याग्रह्मांत पडाव किंवा नाही. याबद्दल ते आपल्या स्वमाबघमो- प्रमाणें कांहींच निश्चित बोलत नाहीत ! [ ८ ] ढकी बोले, सुन लागे काळे यांचा वाडा, नारायण पेठ, पणे, ता. २२--८--२१. चिरंजीव भाऊ यास त्याच्या वडिलांचे अनेक आशीर्वाद विशेष. वास्तविक मी ज लिहिणार आदे त॑ मला समक्ष सांगतां आळे असत तर बर झालें असते. लिहिण्याने क्षुल्लक गोष्टींना मलतेंच महत्व येतं, ६ र तद इंदु" काळे ब सरला भोळे स्वर पण समक्ष बोलतांना कदाचित्‌ माझ्या तोंडून किंबा तुझ्या किंबा सून- घाईंच्या तोंडून उगाच एखादा अधिकउणा शब्द निघून जावयाचा म्हणून पत्र लिह्ीत आहें. या पत्रांतील गोष्टी तुला समजत आहेत, पण तं सून- बाडूळा समजावून सांगाव्यास अशा इच्छा आहे. सूनबाइंच्या मनांत बरेच गैरसमज अहित. ते वेळींच दूर झाले पाहिजेत. दुष्टपणापेक्षा गैरसमजानेच ससारात अधिक दुःखे उत्पन्न झालेला आहेत ! लोकाच्या संबंधांत गैरसमजामुळे उत्पन्न झालेले घोटाळे पाहिळे म्हणज मला इंसूं येत असे. पण आतां माझ्याच कुटंबांत ह्या राक्षस शिरला आहे ते पाहून रडूं येण्याची पाळी आली आहे ! असो. पहिली गोष्ट अद्ची की, तुझी आई सूनबाईला दुपारच्या शंपाकाला हात लावू देत नाहीं, यामुळें ती रागावलली दिसते. मी स्वतः पक्का सुधारक आहे आणि तूं आणि सरलाहि सुधारक आहात; पण जुन्या बायकांची मर्न एकदम कशी बदलणार ! ब्राह्मण-प्रभु अश्या मिश्र विवाहाला तिर्ने परवानगी दिलो हच तुझें आणे माझं नशीब. शिवाय ती सध्याकाळची आपली दशमी करून ठेवते आणि संध्याकाळचा सैंपाक सगळा सूनबाईच्या स्वाधीन करते, या तिच्या स्वार्थत्यागाला काहींच किंमत नाहीं का! दुपारींह्वि चटण्या-कोशिंबरी वाढणे सूनबाईंच्याकडे दिलेलं आहे, यांत तिनें पुढें पाऊल टाकलेळें नाहीं काय १ सूनबाईंला आणखी एक महा समजावून साग, तिचा सालू आता किती दिवस जगणार आहे भाऊ, तूं सगळें जाणत आहेत, तिचा आजार बरा होण्यासारखा नाही...मला अधिक लिइवत नाही. सर्व गोष्टी ईश्वराच्या इच्छेप्रमाणे होणार ! दुसरी गोष्ट, सरळेळा काम न सांगतां सूनबाईळा तुझी आई काम सागते आणि एकंदरीत पक्षपात करते. या बाबतींत देखील सूनबाईनं सारा- तार विचार करावा. आर्धी घरात काम करण्यास नोकरचाकर आहेतच, तेव्हा कामाची तक्रार नसावी. दुसर असं की, सरला माहेरवाशीण आहे आणणि जुन्या पद्धतीप्रमाणे तिला कांद्दी अधिक सवलती मिळणारच. मिळाव्यात किंवा नाहीं हा प्रश्न निराळा. पण अशी ही जनरीत तरी आहे. सूनबाई माहेरी गेल्यावर तिची आई कशी वागते याचा विचार करण्यास तेळा साग. कोठल्याहि आईबापांना आपली मुलं अधिक असतात. गाय आपल्या वासराना चाटते तशी इतर वासराना चाटीळ काव ! सागराला २ '"५.//५/४१/ १५/१४/४१५४ /१ /४//% /% /% /% ४७ /% इंदु काळ व सरला भोळे १९ ककजे 0. ५... ज्र “*> “५ “ ब्श्ध्ट ४८१८१४४ *४७७७.. “२ ४४४”१श क“ » ४५४४४४४ “४५/४४/४७४४ होन के आपलें अपत्य जो चंद्र त्याच्या दर्धनाने जशी आनेदाची ऊार्मि यईल तशी नक्षत्रे, तारका वगरे पाहून येइल का! तिसरी गोष्ट अधिक नाजुक आहे. सूनबाइंना गाण्याबजावण्याची आवड आहे इं कांही वाईट नाहीं, पण मार्णी म्हणण्यांत आणि पेटी वाज - विण्यांत वेळ किती दवडावयाचा ? आणि या कला शिकविणाऱ्याबरोबर वेळ किती घालवाबयाचा ? सूनबाई वाईट आहे किंवा होईल असे मला म्हणावयाचे नाहीं, त्याप्रमाणेच बिन्दुमाधव म्हस्कर हे गायनमास्तर वाईट आहेत असंही मला म्हणावयाचे नाहीं; पण या पद्धतॉत घोका आहे हें मला सामावयाचे आहे. काय असेल ते असो, गाण्याबजावण्याने भावनावशत्व येतें ही गोष्ट खरी, सूनभाई चांगळी आहे, पण मास्तरांच्या मनात कधींच पाप येणार नाहीं असं आहे का ? गार्ण- बजावणे शिकावे, पण हरतऱ्हेच्या मयादा पाळाव्यात, एकान्त करू नये, बरोबर कोणी घेतल्याशिवाय कलाशिक्षकाबरोबर वारवार फिरण्यास जाऊ नये, वगैरे वगेरे, या गोष्टी समक्ष सांगण्याचे धेय मळा होत नाहीं; पण तूच जर शांतपर्णे, मन कलुषित होऊ न देतां, या गोष्टी समजावून (दिल्यास तर उत्तम होईल. तूं आतां आपल्या कंत्राटाच्या धंद्याच्या निमित्तानं बाहेर असतोस, तेव्हा सूनबाईला मने!रेजनाकरिता गाणें वंगेरे पाहिजे हे मळा समजत. पण धोक्याची सचना ५ऊन ठेविली आहे. मनुष्य द्दा जितका चागला आढे तितका वाईंटह्ि आहे. मोठमोठे मोह तो बाजूला सारील; पण एखादा क्षण असा येतो कां, कांही तरी होऊन तो भलत्याच मोहाला बळी पडता आणि अन्रूचा नाश करून घेता ! इतके दिवस माझे सुखांत गेळे. सरकारी नोकरी मिळाली, श्रीमंती आली, मुळेंबाळें उत्तम झाढीं, जाबई चांगला मिळाला, मुलाला आवडती आणि 'चागळी पत्नी निळाली (ती फार चागळी आहे अर्सेच माझे मत आहे) पग जिच्याबरोबर मा वयाची पन्नासाहूना आधिक वर्षे अथंत सास्विक आनंदात घालविली ती माझी सदधभचारिणोा मृत्यूच्या मार्गीला लागळी आहे ; जावई गांधींच्या सत्याग्रहात पडून दारि्यांत राहू पाहातात आणि लळबकरच तुरुंगात जाण्याच्या तयारीत आहेत ; सूनबाईबद्दल कझ॒ झाल्यानतर लवकरच लोकापबाद सुरू झाळे आहित; घरांत भांडणे २० इंदु काळे व सरला भाळे &%>>%०//५५०७%०/४२७”* ४४” ४५//४४-०” ५४४५५ ४ ४५४ ४-९ ४५ ४ ५/१-१-४//४ ४४४५€ ४०५४-५५ ०५४४. “५--५-<५-५-<*-४४-/7--€५-/*/€५--€४६/४० 7४०८५--%-//%-”* नसली तरी कानांवर मधून मधून ऐकू येणारी कुजबुज आहे; आणि मुलगा कंत्राटामध्ये पैसे मिळवीत असला आणि उत्तम असला तरी त्याच्या बायकीोबद्दल त्याला पुढेमागे खरेखोटे ळोकापवाद ऐकावे लागणार आहेत- असा हा देखावा दृष्टीसमोर आणला म्हणजे लवकर डोळे मिटावेत अशी इच्छा उत्पन्न होते ! विनायकराव सत्याग्रह्मांत पडावं म्हणतात. त्यांना ६००० रु, देण्याचे मी योजिले होतें ते देऊन टाकावेत आणि पुढ कांही अपेक्षा करू नये असें लिहवार्वे म्हणतो. लिहिणं कठोर आहे, पण लिहिले पाहिजे. याचा अर्थ असा नब्हे कीं त्यांना मी पुढें कांही मदत करणार नाही; पण माझ्या स्वभावा- प्रमाणें या बाबतींत स्पष्ट सूचना देण बरे वाटतं. त्याना तुंच पत्त लिही. मी. सरकारी पेन्शनर असल्यामळे ते सत्याग्रह्मात पडल्यावर त्यांच्याशी मला कितपत संबंध ठेवता येईल हा प्रश्नच आहे इंहि सुचवून ठेव. “डकी बोले सुने लाग? या म्हणीप्रमाणे तुशी आई वागते आणि सुनेला सुधारू पाहते. मी लेकाळा पतन्न लिहून सुनेला उपदेश्ञाच्या चार गोष्टी सांगत आहे. सुनेला सुधारणे हाच दोघाचा हवेतू, पण मार्ग मात्र भिन्न. तुझे वडील, अप्पा ता. क.-- सहज गोष्ट आठवली म्हणून पत्रातच लिहतो. तुझ्याकडे नारायणराव पाठक म्हणून तुझे मित्र येत असतात त्यांची लम्न करण्याची इच्छा आहे काय £ माझ्या एका ओळखीच्या ग्रइस्याची मुलगी ल्झाची आहे. दे य॒हृस्थ त्यांच्या ओळखाचे आहेत, आणि सुलगीहि त्यानी पाहेडेली आहे. लग्नाची इच्छा असल्यास मी आपल्या मित्रांना पुढील मार्गाला लागण्यास सागतो. अप्पा इंदु काळे व सरला भोळे २१ "२.५५ “९.४१.” ४./%» ७./% / ७.४७./ ७७ ४ / “७. 0.४७.” ४.५ ४./ ४. ७_/ १. ३. ./४७..४ ७.” ४ 4 १४0१७४ ९” ७.४ ७.४ ४.५४ २..५४%-४१./” १७ ५४१.७१७./ %..४७./” »५८४१/१% १/९ % % "७ ४.” ४५” ४, [ ९ ] कलाप्रेम आणि नेतिक कल्पना काळे यांचा वाडा, नारायण पेठ, पुणें. ता. २५-८-२१. रा, रा. बिंदुमाधव म्हसकर, गायन मास्तर यांस--- इदु काळ हिचा नमस्कार वि. वि. आपण शिकवणीच्या वेळेशिवाय मला भेटण्यास येऊं नये, आपण आल्यावर मला नाहीं म्हणवत नाहीं, आणि वेळेचे भान न राहता आपण फार वेळ बोलत बसतो, हं घरात आवडत नाह्दो आणि तें बरोबरद्ि आहे. आपल्याबद्दल माझे मन कलुषित नाहीं, पण लोकापबादाला भ्याळे पाहिजे. कळाप्रेम आणि साकेतिक नीतिकल्पना याचा झगडा नेहमीं चालळल| असतो असे आपण नेहमी म्हणत असता ते आता चागले प्रत्ययाला आलें. माझे कलाप्रेम मला गुडाळून ठोवेलें पाहेजे आणि आपल्याशी बोलण्याचाळण्यात कितीहि आनंद वाटत असला आणि आपल्याबद्दल कितोडि आदर वाटत असला तरी परपरागत रूढ चालरीत पाळलीच पाहिजे. नेतिक तारेच्या सुराशीं कलेच्या तारेचा सूर जर जळला नाहीं तर कीविताची सतार बदसूर बाजू लागेल; आणि कोणालाच काढी आनंद व्हावयाचा नाहीं. कळावे. आपली कलाशिष्या, इंदु काळे [ १०) लोकापवादाची झळ काळे यांचा वाडा, नारायण पेठ, पुणे, ता, १-९-२१, सरळ भोळे हिचे पातिचरणीं अनेक नमस्कार वि. वि. येथील सवे मेडळी खुश्याळ आहेत. ' खुशाल ? म्हणजे शारीरिक दृष्ट्या. आणि छारीरिक दृष्टया पाहेळें तरी ' आई हदी अपवाद आदि. २२ इंदु काळ ब सरला भोळे शं” ४४% - ४५-८५. -५९५-५४-०५६-/*-€"५००”०€- विवि िििजवििबिब॒बजबवििगविड जव गबाायििंगषबबयाका्गहाबबागग॒॒अबझव्मगाब् कब बब थिबा काखषिबाजययव यि रारी तर्चे वजन कमी होत आहे आणि तो दिवसेंदिवस खंगत चाललो आहे. शरीरिक रोग, अपचन, क्षय किंवा कांय जो असल तो आहेच, आणि शिवाय आपण सत्याग्रहांत रारल्यामळे आपली व माझी काळजी. त्यांत पुनः इन्दुवाहेनोबद्दलच्या कड्या आणि त्यांबद्दलच्या काळजोची भर ! इंदुवहिनींबद्दल कंड्या आहेत. या साफ खोट्या आहित, पण त्या दुःख देतातच. पातेपत्नांच्या मनांत संशय उतस्तन्न होणें इं जसे दुःखदायक ( संशय साधार आहे का निराधार आहे हा प्रश्न गोण झाहे. ) त्याचप्रमाणें लोकापवादाच आहे. कादंबऱ्यांतळे नायक आणि त्यांच्या नायिका यांचा आणि आपला कांहीं संबंघ नसतो, दी सर्व काल्पनिक आहेत अस आपणांस पक्क ठाऊक असतं, तरी देखील त्यांची दुःखं पाहून आपणाळा वाईट वाटतं; तसच स्वकीयाबद्दलचे अकौीर्तकारक जनापवाद खोटे आहेत अस जरी ठाऊक असलं तरो दःख होत; कारण हा असा मनष्यस्वभमाब आडे. खऱ्याखोाऱ्याचा येथे सख्रज्रध नाही. आपल्या स्वतःबद्दल किवा स्वकीयांबद्दल लोक काही कजबुजत असतात ही जाणीव ज्याला जाचक होत नाही तो पशु किंबा मुक्तच समजला पाहिजे ! आपण सत्याग्रह्मंत शिरणार आणि लवकरच सरकारचे पाहुणे होणार याबद्दळ मी अभिमान बाळगू का शोक करू ? आपल्या उच्च श्येयाबद्दल अमिमान वाटतो, पण मी आपली हिंद स्त्रा आह. मी आपले पाय मागे ओढू इच्छीत नाही. ( आणि ओढळे तरी आपण मलाच ओढीत न्याल, पण मार्गे येणार नाहीं, हें मळा माहीत आहे. आणि म्हणूनच मला आपल्याबद्दल अभिमान वाटतो ! ) पण मी आपल मन आपल्याजवछ नाहीं तर कोणाजवळ मोकळ करून सागू ! अप्पा इला आईच्या आजारामुळे आगि एकदर पारास्थतीमळें वेता- गलेले आहेत. बिचाऱ्यांना सगळी दुःखं गिळून वर पुनः आनंदाचे सोंग घ्यांबे लागत आहे ; कारण त्यांनींच जर धीर सोडला तर मग इतरांन काय कराव आईन आशीर्वाद- लिहिण्यास सांगितले आहे. माऊ कत्राटें भिळवि ण्याच्या व मिळविलेली पुरी करण्याच्या घांदलींत असतो. त्याला क्षी स्वस्थपणा नाहीं. त्याचें वहिनींवर अलोट प्रेम आहे आणि तिच्या कलाप्रेमाच इंदु. काळे ब सरला भोळे र्ड ४५८ १.५०१७१३४९,//९४ १७७ न्विकके १७ १७०७०० ३४१४ केळ ४ ४, १२५८० ५८% / ४५ ९» ५४-१६ “%॥/ ७” ४७ “क ४४ 4“ २४ ४४ १४ /४४/ -- -<“५४०८४४४%४५” १५१ -/ > “८ ४५ ५” ४६ /*५४/५/%५४१५/५” ५” ४९ /१/४८४ “६४४५ “१ ४४, कोतुक करावेस त्याला वाटते. पण अलीकडे लोकापवादामुळें तो गागरून गेला आहे आणि कर्से वागावे याबद्दल बुचकळ्यात पडलेला दिसतो. वहिनींबद्दळ त्याच्या मनांत गरसमज उत्पन्न झाला तर मग दुःखाचा कळसच होइल. गेरसमजाने संसारांत अनेक आपत्ति उत्पन्न होतात, पण पातिपत्नीमधला भेरसमज म्हणजे सामान्य आधपाते नव्हे ही. आपत्ति टाळण्याचा मी प्रश्र्न करीत आहे. माझ्याब्रहलची वह्नांची अढी रादिली तरी चाळेळ, पण हा रैरसमज फारच भयंकर. कळावे. आपली पत्नी सरळ भोळे [ ११ ] तूं पाझी ' कस्तुर ' आहेस बारडोली ताळ. १७९२९ सुशील पत्नी सरळा हीस, आशीवाद विशेप. मी येथे चार दिवततांपूवा आलो. लवकरच जलखान्याचा रस्ता' सुधारावा लागेळ, पग गाथींना अच्यस्वल्प करा होईना मदत करण्यांत अतिशव आनंद होतो. राजक्रारणाच्या क्षेत्रात त्यांच्याहन भिन्न पग स्फूर्तिदायक व उवित अता माग दाखविगारा कोणी दुभरा लायक नायक नाही हे एक; आणि एकदा राष्ट्रास एखाद्याला नायक म्हटलं म्हणजे शिपायाप्रमा॥ त्यांच्या आसा सगळ्यानी पाळाव्प्रात, नादा तर मोठीं काव होणार नादात, अशी माझी खात्री झाली आढे ६ दुसरे; तसेच व्यक्तिदृष्ट्या त्याचेबद्दळ मठा अयन्त आदर आष्ट हे परिसर या तीन गोष्टांचा विचार केल्यास मी स्वतःच्या विचाराना कां बाजूस सारतो. हं ध्यानात येईल, ( माझी झ्ये आणि माझे मार्ग तुला कोठ मान्य आहेत ? पण तूं माझी एकनिष्ठप्ण भाक्ति करीत आहेसच, तेव्हां माझ्या वर्तनाचे इंगित तुळा सहज समजेल. ) गोष्ट ओवाला आली म्हणून डिहितों, गांधींच्या पत्नी कस्तुरबा या गांधीइतक्या मोठ्या योग्यतेच्या नाहींत. बाद्वेरच्या लोकांनी कांही म्हटले तरी मी अंतःस्थ गोष्टी आशमांत राहिल्यामुळ जाणता. त्यांना गांधीची २४ इंटु काळे ब सरला भोळे *४४४./%, ४-४.” ४१९७ ७.७ “0५.५१. ४.४ ४.” ४-४ ७.४४. ५० ४४४७४७ ४७ ४४.४ ४-०. २७/४- ७ धरीन सगळीं ध्येये पूर्णपर्णे पसंत नसली तरी त्या सुपत्नी असल्यामुळ पतीच्या शब्दाबाहेर यत्किचितू जात नाहीत. त्यांचा कमीपणा नव्हे तर त्यांचा मोठेपणा सागण्याकरितां त्यांची स्वतःची वृत्ति सागिवळढी, गाधीपेक्षांद्ि त्या एका अथी मोठ्या आहेत, स्वतःची वात्त भिन्न असतां पतीकरिता एवढा मोठा स्वार्थत्याग करणारी पत्नी मी कार मोठी समजतो. तूं अर्सेच बागांवैस म्हणून मा लिहिलेल नाही. पण मी स्वतःला छोटा गाधी समजला तर तू माझी ' कस्तुरी ' आहेस आणि एका अर्थी माझ्यापेक्षा तुझा स्वाथत्याग मोठा आढे अस सागण्याकारेता मा ह &हवेळें आहे. तुझ्या भाऊचे मन चिंताव्यग्न झाळेळ॑ दिसतें. इंदुवहिनी तुझ्याबद्दल त्याच मन कलुपित करू पाहते हवे एक त्याला मोठं शल्य आहे. दुसर ल्य म्हणजे इंदु्वादेनीच्या चारिञ्याबद्दळ संशय, लोकापवाद त्याच्या कानावर गेले आहेत. इंदु सोंदर्यामळे आगि कलाकुरालतेमळें त्याच्यापेक्षा लोकांत अधिक प्रसिद्ध आहे म्हणून त्याला लो% “ मिस्तर इंदु * म्हणतात इं काहींच नाहीं, असल्या बोलण्यात उगीच काही तरी विनोद करावयाचा असतो तो ओळखून आहे आणि तोच स्वतःला भित्रमंडळींत * मिस्तर इंद > म्हणून म्हणवून घेतो ! त्यानें एका पत्रात मला पुढोल गोष लिहिली आइ. नवीनच आलेल्या एका फाजील पेन्शनराने टेनिस छुवबावर “ का हो मिस्तर भाऊराव, बिन्दुमाधव म्हस्कराबरोबर फिराबयास जाताना कधी कर्धी दिसतात त्या त्यांच्या पत्नी का दो?” असं मिस्किलपणें त्याळा विचारलं आणि दुसऱ्या एका सार्थादाराने त्याची चूक तितक्‍याच साळसूदपणानं लक्षात आणून दिल्यावर “' चुकला बरं का भाऊराव, क्षमा करा ” म्हणून सगळी गोष्ट हसण्यावारी नेळी ! भाऊनेंहि त्या वेळी गोष्ट हसण्यावारींच नेली, पण ती त्याला शल्याप्रमाणे बोचत आहे अर्स त्याच्या पत्रावरून दिसत. बर, या गोष्टी कोणाजवळ बोलतां येत नाह्यात. तोड दाळून बुक्क्याचा मार, इंदुजबळहि त्या बोलता येत नाद्दांत, कारण फायदा न होता उलट तिच्या दुःखात भर घालण्याचे भय मिळावयाचं, इंदृवर त्याची आतिशय भाक्ते आहे. तिचे कोडकोतुक करण्यांत त्याला आनंद होतो. लोकापवादाल] तो भीत. नादी. पण अलीकडे त्याचें मन दिघा इंदू काळे व खरस् भोळे २५ ५४-५७. ४७७७४४५४७५७५९५७/”१५”९१०४०€*/” -“<५८-€"-१-९-४**५/५--”४१-€-५- -- -_“*><*'-<€६-€५-<५-/५-€५-/१..<-९-/५-/५-०९४/”५७-/५-९./४५-५-५४--०*.-/-५./.”..८" १५५५०५१००४" &“७ होऊं लागलेले दिसते, तूं त्याच्या चित्ताला शांति मिळेळ अर्थ कांही करू हाकशील काय ? का मी तिकडे एकदा थेऊ £ मनांत आणलेस तर इदूचे प्रेम आणि तिचा विश्वास तुला आपळासा करतां येणार नाहीं असं नाहो. निश्चयपूर्वक त्या मागाला लाग. नारायणराव पाठकाना काशी ढवळे ही मुलगी सागून आली होती त्याचें काय झाले १ तिच्यावर त्याचें प्रेम आहे हे मला त्याच्याकडूनच किती दिवस तरी ठाऊक आहि. प्रेमपाशांत न सांपडतां इतिहास-संशोधन करण्याचा त्याचा विचार दिसतो. चुकत आहेत. कळावे. हवे आक्लीवाद, तुझा प्रिय पति, विनायकराव [ १९ ] मनांतळें विष अखेर बाहर पडलेच पुणं, ता, 4 धत ९-२ ९ मित्रवर्य विनायकराव भोळे यास भाऊचा साष्टांग नमस्कार विनंति विशेष. मनःस्थाति फार वाईट झालेली आहे. आपण एकदां येऊन जावें. इंदूबद्दल सरलेला माझ्याशी कांही बोलावयाचे आहे असे तिच्पा आविर्भावावरून आणि अर्धवट सोडलेल्या वाक्‍्य़ांवरून दिसतं, पण ती बोलत नाही, सागावे का न सागावे अशातले काही गुह्य दिसते. मी इंदूला चार दिवसापूर्वी स्पष्टपर्णे विचारले की, बिंदुमाधव म्हस्कराची शिकवणी बंद करणे इष्ट नाही का? त्याचीं धिवाहसस्थेबद्दलची मते रशियातल्या बोल्होबविक लोकासारखी आहेत. त्याच्या चारित्र्याबद्दल पुष्कळ वाईट गोष्टी ऐकिवांत आहेत. त्याच्या संगतीमुळें तुझेंहि नाव बहू होत आहे, वमेरे गोष्टी मी सांगितल्या. पण ती म्हणाली कॉ, लोकापवादाना भिण्याचें कारण नाही, मी बोलतां बोठतां सहज म्हटलें को, ६महृस्कर दे पेटी चांगळी शिकवितात, त्यांचीं मते काहा असर्ली तरी त्यांचे बोळणें-चालणे चागळं असतं. इतकंच नाही. तर मोइकहि असते. ” ती इंसठी आणि म्हणाली, “ होय मोहक असते खर. ” “ त्यांचे पेटीवादनच श्व १०७५ नब्हे तर तेहि तुला मोइक वाटत असतील, ” मी म्हटळं, शद इंदु काळे ब सरला भोळे /»०%.५/%३ / ४.४४ »४. “४.४ ७. ./७..४१ ५ ७./.” १.४१”. 7७ २.» २./%५/% २ ४५. .४९//५१./ .”/ ६/%/ ५६ ७"% ॥0 “ह तंहि खर आहे,” ती म्हणाली. 6६ त्यांच्याबद्दलचा मोह मयोदेपळीकडे जात चाललेला नाहीं ना £ ” मी विचारले. ££ जात चालला असला तरी मी तो आवरू शकेन असे वाटते. ज्या दिवशी मळा त्याच्याशी प्रेमसंबंध ठेवावासा वाटेल, त्या दिवर्शी मी आप- णांला सांगून वेगळी राहीन; पण आपणांला फसवून भल्तं काहीं करणार नाहीं. विवाहाबद्दलच्या जन्यापुराण्या कल्पना मीं केव्हांच सोडल्या आहेत, पण पतीला फसविणे ६ मी पाप समजते. पति आवडेनासा झाल्यास घट- स्फोट करणें द॑ पाप नळ्हे, टर ते कर्तव्यकर्म मानते. अश्या प्रकारची [तची भाषा ऐकल्यावर तिच्याबद्दल मला आदर वाटूं लागला आणि हिचा संशय घेऊन पेर्टावादन तू शिकू नकोस अर्स सागणे म्हणजे स्वाथी धमाने [नजीव पण रूढ झालेल्या नीतीच्या नांवाखाली जिवंत कलळोपासनेची गळचेपी करण्यातारखें आहे असे बाटूं लागले, तथापि पुरुषाचे मन मोठे संशयखोर म्हणतात तंच खर. इंदूरचे निष्कपट मन आणि तिचे सरळ निर्भीड व्तेन पाहून माझे मन दिड्मूढ झालें आहे. तिला तुम्ही पत्रद्वारे विचारून खळासा करून ध्यावा, मला! कळवा ् किंवा जमल्यास आपण यावे, आईंचें वजन १५० होतं स॑ आतां १०० वर आले आहे. आप्पांची प्रकृति बयोमानाप्रमा्णे बरी आहे. मला कंत्राटामध्ये पैशाची चांगली प्रासि होते. वेळ कसा जातो हें समजत नाहीं, पण हच माझ्या दुःखाचे कारण असेल ! कत्राटामुळें बायकोशी बोलणे-चालणे होत नाह्दी ! ईश्वर वस्ताद खरा. पैसे देतो; पण अशी भेख मारून ठेवतो. बायको सुंदर देतो, पण... दिवाणखाने आणि खोल्या पुष्कळ देतो...पण याच खोल्या, इच्छा नसतांना मनांतळें विष अखेर बाह्वेर पडलंच ! केव्हा तरी ओकारी बाहेर पडणें अवद्यच होतें. पला भेहुणा व स्नेही, भाऊ काळ इंदु काळे व सरला भोळे २ऊ ५५/५% 7२/५/५./४५%.” १५५ /५/ ९४-०६ 7 “५.५ * ३०. ९४७५५ ९/११५.११७४७४४७५७ ४४ ४१४४९१४ ७९ ८५८९. “९.०९.८५.५१४ ४.५९ ५५५४-0५५ “९५१८४७१ ४४-५४. ०९४४-४५ ॥५-/४- [ १३ ] मयोदा.तेक्रम काळे यांचा वाडा नारायण पेठ पुर्ण, ता, २०-९.२१. पातेचरणीं सरलेचा नमस्कार विशेष. मी पत्र लिहिणार आहे त॑ लिडिण्यास आरभ कसा करावा हेंच समजत नाही. म्हणून विशेष विचार न करतां एकदम विषय-प्रवेश, प्रस्तावना न करता करत्ये. पांचसहा दिवसापूवा मी दिवाणखान्याजबळच्या खोलीत इंदुवहिनी पेटी निकतात तेथे काहीं कामाकरिता गेलं असता बिन्दुमाघव म्हस्करांना किंचित्‌ अतिप्रसंग करतांना पाहिले ! मी लगेच खोळीबाहेर आलि आणि घामाघूम झाल. ६ मी अद्यापि कोणापार्शाह्रि बोलल नार्ही, माझी समजूत आढे की, बिन्दुमाधवांनीं इंदुबाहिनींची इच्छा नसता मर्यादतिक्रम केला. अश्ली समजूत का आहे हृ शब्दाना सागता येत नाही, पण बायकाना समजते. इंदुवदिनींशी यासेबर्धा ब्रोलाबेत॑ बाटते, पण त्यांच्या मनात आधींच अदी ;, मी हा विषय काढल्यावरोबर त्या मलतेच काही बोलायच्या. गैरसमजामुळे माझें मन कलुषित होऊं नये म्हणून मी त्यांच्याशी योग्य संधि पाहून बोलणारच आहे. बाळणें होइल तोपर्यत मला भाऊशी मन मोकळें करून बोलतां येत नाही. चोरस्यासारखं होतें. आईची प्रकृति त्यांतल्यात्यात बरी आहे. इतर सव त्यातल्या त्यात ठीकच आहे. आपले मित्र नारायणराव पाठक याना एक चांगली मुलगी सांगून आली होती, पण इतिहाससंशोधन सोडून लग्नाची उपाधि लावून घेण्यास ते तयार नाहींत. मुलगी बाकी ( आमच्या बायकी बुद्धीप्रमाणे तरी ) चांगली होती आणि नारायणरावार्ना इतिहासाजज्ञासेचे एवढे स्तोम न माजवितां लग्न केलें असते तर बरें झालें असते, अशी माझी बायकी बुद्धि सागते. ते भाऊकडे आले म्हणजे गुस राजे, शुंग राजे, आंत्रभृत्य इत्यादिकांच्या नाण्यांबहळ आणि शिलालेखांबहल, तर्सेच शिवाजीच्या जन्म- तिथीबद्दल आणि बाळाजी विश्वनाथाच्या नाशिक येथें सापडलेल्या पूर्व जांच्या नांबांबद्दळ उत्साहाने कांद्रांतरी माहिती सांगत असतात. मृतांबद्दलची ही. माहिती चांगली आहे; पण जिवेत पत्नीशी त्यांनी संमाषण केळं तर तै क्क श्दु च ५ य्ट इंदु काळे व सरला भोळ अधिक आनंदायक होईल आणि त्याची प्रकृति बिघडलेली दिसते ती चार घांस ताजे खाण्यास मिळाले तर सुधारेल, पण ध्येयवादी लोक आमच्यासारख्या व्यावहारिक बायकांचे कश्याला ऐकतील ? त्यांना पत्नी- 6६ &-_. /ल्च्कि प्रेमापक्षां दशभ्रीति किंवा जञानप्राति अधिक वाटणार ! आपली एकनिष्ठ व्याबहारिक पत्नी, सरला ता. क.--इंदुबहद्दिनीला लवकरच मेटत्ये आणि खुलासा करून घेऊन लगेच आपणास पत्र लिहित्ये. सरला अमळ कयाय ऊकडळळळपकच्याकेा [ १७ ] देवा, गेरसनज कां उत्पन्न करतास ? काळे यांचा वाडा, नारायण पेठ, पुणें, ता. २४--९--२१. पतिचरणीं नमस्कारपूर्यक विर्नेति विशेष. आज सवं खलासा झाला. मीं म्हटल्याप्रमा्णेच होतं, म्हणजे इदु- बहिनींची इच्छा नसतां आणि त्या गैरसावघ असतां तो प्रकार झाला. प्रथम त्यानें पुष्कळ साखर पेरली आणि विबाइसंस्थेबद्दद भलताच आदर बाळगणे कर्स पाप आहे, पत्नीने घटस्फोट केल्यावर काय पाहिजे तं कराव, तोंपर्यंत मलताच गोष्ट करणें हें साकेतिक विवाइनीतीच्याच नव्हे तर नित्य व स्वभावसिद्ध नांतोच्या विरुद्ध आहे असे जेव्हां तिर्न सांगितले, तेव्हां त्याने तो विषय बदलला. इळू हळू त्याने दुसऱ्या मजेदार गोष्टी सांगण्यास आरंभ केला आणि उद्दीपक पेटीवादन करून शून्यमनस्क स्थितीत ती बसली असतां तिला त्याने एकदम जबळ ओोढलें, आणि त्याच वेळेस आं तेथें गेल्य. मी पाहिलेली गोष्ट काणाजवळशि बोलल्ये नाई, फक्त आपणांस पत्रांत लिहून कळविली आहे. दुखऱ्या कोणास कधीहि सांगणार नाहीं, मो तुझी 1 इंदु काळे द सरला भोळे श्र पाठ राखणारी बह्दीण आई; तुझी बेअन्रू ती माझी बेअत्र इत्यादि गोष्टी मी तिला सागरीतल्यावर तिला बर वाटलें, आणि आम्ही आतां मेत्रिणी झालो आहोंत. “कण... "१५ २४” ४७४ ४५१४४. ७ ४७0४ 9४% 79 पत्रांत हवी हकीकत थोडक्यात लिहिळी आहे; पण हुंदके, आंबढे अश्रु- पात, पद्रानं डोळे पुसणे, मांडीत डोके खपसणे, पाठ थोपटून पदराने डोळे पुसणे वगेरे गोष्टी कादंबरीत वर्णन करावयाच्या असतात. पत्रांत लिहून काय उपयोग १? कल्पनेनं त्या आपणांस जाणता येतील, तो दिवस आणि तो अनुभव मी कधीं विसरणार नाहीं एवढेंच मी लिदित्ये. प्रथम आम्हाला कितीहि दुःख झाले असलें तरी या समान दुःखामुळंच आमची मने आता निभळ झालीं आहित. मी दुष्टपणा करून सगळ्या जगांत बोभाटा करीन अशी इंदुवाहनींना भोति होती ! आणि कोणाबद्दल ही भोति तर माझ्या- बद्दल ! देवा, अते भेरसमज उत्पन्न करण्यात तुला काय मूषण वाटतें. १ असो. शेवट कारच गोड झाला आहे. आता यापुढें तरी कोणाच्या मनात शैरसमज उत्पन्न होऊं नये. घरात भाऊ चमत्कारिक बागता आई, पण लवकरच त्याच्याशी मन मोकळे करून बोलून ( पण सुद्याची गोष्ट माझ्याजवळच ठेवून ) त्याचें मन शुद्ध होईल अर्स करतय. आईची प्रकृति आदे तशीच आहे. अप्पा अलीकडे कोणाशीच फारस बोलत नाहीत. तरी गोड बो न नारायण- राव पाठकानीं त्यांचेजवळून घराण्यातले अगर्दी जुने कागद वाचण्याकरेता अखेर मिळविलेच ! लझाचे बादतींत त्यानी नकार निश्चितपर्णे दिल्याचे लिढिळें आहे काय १ आपली पत्नी, सरला 1.3 हंदु काळे व सरला मोळे 4९.५१%-//४./ ७.४ ४..५ ७.४ ४७४ ४.४ ४. ७७४...” २७४४...” ४.” ४४ १७४४७४ ३...७०२७४७ ७७७९ ७४४७. [ १५ ] बायकांना उच्च आकांक्ता समजत नाहीत ? साखरपं, ता. २२-९-२१. रा. रा. नारायणराब पाठक यास कु. काशी ढवळे हिचे नमस्कार, आपल्या आणाभाका झाल्या होत्या ब आपणा उभयतांना तरी आपल्या लग्नाबद्दल संशयच नव्हता. योग्य काळी जनरीतोप्रमाणें वाडिलांकडून आप- गास पत्र गेले. अनुकूल उत्तर उलट डाकेनं येईल अश्यो आश्या करीत मनांत मांडे खात होत्ये. पण भ्रमाचा मोपळा फुटला ! माझं नशीबच फुटके त्याला आपण काय करणार ? आपलं उडवाउडवौर्चे आगि घर- सोर्डाचें उत्तर वाचून काय वाटलें ते पत्रात लिहितां येत नाही. शाकुंतल नाटकांतील पांचव्या अंकात दुष्यंत राजानें “ शकुंतला ही. माझी कोणी नाही, तिला मीं लग्नाचे कधी वचन दिलें नाही, '' अं जेव्हां म्हटळे तेव्हां तिळा काय वाटलें अश्षेल याची मळा आता कल्पना येते. दुष्यत पहिल्या अंकांत विदूषकाला म्हणाला का, “'शकुतलेविषया मार्श मन आसक्त झालेळ आहे ते सगळं खोटं बरं का, तें मी उगाच काई तरी थट्टेने बोलला. ? ( परिह्यासावेजश्पितं सखे परमार्थन न गृह्मतां वच: । ) हेंच आपण मला उत्तर देणार काय ? आपलं सगळं बोलणंचालणं, आपल्या आणाभाका, आपले पुढचे बेत, आपल्या आकांक्षा, ह सगळं “' परहासविजल्पितम्‌ होतं म्हणावयाच ! आपणाला ह्या ' पारेदह्वास ! असेल; “ आहे असंच आतां म्हटलं पाहिजे. ८६६आपला खेळ होतो, पण आमचा जीव जातो” असं गोष्टीतल्या भेडक्बा- प्रमाणे म्हणण्याशिवाय दुसरं मी काय करणार १ आपण इतराप्रमा्णे चंचल-चवचाल नाही. आणि आपण लग्नाला 'हवोय? म्हणण्यास कांकू करतां ते आपल्या उत्कट ज्ञानलालसेच्या मी आड येईन या भीतीने आपण म्हणत असाल अशी माझी कल्पना आहे, पण मी आपल्या ऐतिह्यासेक संशोधनाच्या आड येईन अशी कल्पना तरो मनात कां यावी ? आम्हा बायकाना उच्च आकाक्षा समजत नाहीत? का आम्हांला दारिद्यात राहता येत नाहीं ? कल्पना तरी काय आहे! इंदु काळ ब सरला भोळ डेर आमच्याविष्या आपली कल्पना कांह्याहि असो, मी आपल्यासारख्या पुरुषांना आपण लग्न करण्याचें नाकारि्ळे तरीहि योरच समजत्ये, किंबहुना श्येयाकारेतां * नाहीं ' म्हणूं शकतां म्हणूनच थोर समजत्य. मघाशी दुष्यं- ताची उपमा दिली ती क्षणिक रागाच्या मरांत दिली, आपण योग्य तेंच करावें. मीहि योग्य तेच करीन, म्हणजे आपण नाहीं म्हटल्यास जन्मभर अविवाहित राहन, आपली बालमेत्रोण, काशी ढवळे [ १६ ] ' श्रेष्ठ घार ?' इतिहास संशोधन मंदिर, सदाशिव पेठ, पुणें. तान .२६०- ९.२१. मित्रवर्य विनायकराव भोळे, मुक्काम बारडोली, वात नारायण पाठक, मुकाम पुणे, याचा साष्टाग नमस्कार वि. वि. मला काशी ढवळे ही मुलगी सागून आली आहे. तिच्याशी सुमहूत पाहून मीं लग्न करावे, द्रब्यसाहाय्य पाहिजे असल्यास ( श्वशुरांकडून मागून घेऊन ) ते देण्यास तूं तयार आहेस वगेरे गोष्टी तूं लिहितोस हें आनंद- दायक आहे. काशी ढवळे ही मुलगी खरोखरच चागळी आहे, मुहूर्तहि चागला सापडेल, ग्रह आडवे आल्यास त्यांची शांति करण्याचे साम्य ६ भूयसी दक्षिणत ' आहे, वधूचे प्रम आहे आणि योजिलेल्या वराचे हि निःसीम प्रेम आहे हे तुला ठाऊक आहेच, पण त्याची इच्छा नाही त्याला तू काय आणि मी काय करणार ? इतिहाससंशोघनार्चे मला आतां बेडच लागलं आहे. 'वेड' आहे हे मला ठाऊक आहे, पण ते आता जायचे नाहीं, ध्येयवादी नादी लोक असेच मरावयाचे. देशांच्या नार्दी ठागून तूं संसाराची होळी करून घेत आहेस हृ पाहूनच मी संसारांत पडत नाहीं ! कलेचे वेड असेंच बाईंट, आपल्या भाऊ काळ्याची बायको इंदु ३२ इंदु काळे च सरला भोळे हिचं उदाहरण आतां माझ्या डोळ्यांसमोर आहे. ती बाईट नाहीं याचो मला दखलगिरी आहे, पण किती चांगली असली तरी बिन्दुमाघव कांही तरी दुष्टपणा करून अलम दुनिर्येत तिला बदनाम करील आणि मग तिला जिवापेक्षा अब्रू प्यारी असल्यामुळें ती केव्हांतरी आपला नाश करून घेईल अशी मला भीति वाटते. हें सर्व कशामुळे होणार आहे तर कलेच्या प्रेमामुळे. जगातली प्रेम म्हणजे वेडं ! षौक कसलाहि असो, तो केव्हां तरी शोककारक व्हावयाचाच ! प्रेम इ अलाविषयी असो किंबा इस्लामाविषयी असा, परीविषयीं असा किंबा प्याऱ्या दोस्तासंबेधी असो, ते मनुष्याला पागळ बनवित, असे एका उदू कवीचे अनुकरण करून मी म्हणतो. शेक्सपिअरनेइि पेमी आणि पागल यांना एका माळेचे मणी म्हटलेले आहे हंतुला ठाऊकच आहे. तात्पर्य, प्रेम म्हणजे पागलपणा, जं जितकें दिसण्यांत संदर तितकी त्याला कोड लागण्याची भोति अधिक. जे जितके समाजाला उपयोगी !तितके त॑ व्यक्तीला मारक. सृष्टीचा आणि इतिहा- साचा हा सिद्धांत त्रिकालाबाधित आहे. तुझ्या तिकडे कोणाजवळ ऐतिहासिक महत्त्वाचे कागद मिळणे शक्‍य आहे का? विचारून पाहावें. पेशवाईत गायकवाड आणि पेशवे यांमध्ये पुष्कळ कटाकटी होत. त्यामुळें मातबर मराठी सरदाराची तिकडे आमद- रफ्ती पुष्कळ होती. कळावे. आपला मित्र, नारायण पाठक ता. क.-ह॑ पत्र लिहून झालें, पण डांकेंत टाकण्याचे कांहींतरी निमित्त होऊन राहून जात आहे. काशी ढवळे ही माझी बालभेत्रीय आहे व मी एके काळी तिच्याशी छम करण्यासंबंधी वचनबद्ध होतो. आमच्या प्रेमाच्या गोष्टी मीं तुला कितीदां तरी ऐकवल्या आहेत. पण दोन वर्षांपू्बी शान- श्रासि व शञानसंवर्धन, ्किषतः महाराष्ट्राच्या हतिहासाचे संद्योधन;, हं मी आपल्या आयुष्याचे घ्येय ठरावि्ले हे तुला ठाऊक आहे. तरी देखीळ जणु काहीं कांडी एक ठाऊक नाही अश्या तऱ्हेने तूंकां लिदितोस १ मी वचन मोडळें इं वाईट अतेल--आहे-द॑ं मला समजते. तिचे माझ्यावर उत्कट प्रेम आहे हें मी जाणतो. माझ्यावरच्या प्रेमापार्यी तिचे कदाचित्‌ प्राणोत्रमणहि इद काळे व सरला भोळे श्दे होइल इंहि मी कल्पनेने कल्प शकता. अश्या स्थितींत तिला मारण्याच पाप माझ्या माथी येणार हें मी ओळखतो. पण कर्तेव्यामर्थ्ये श्रेष्ठ-कनिष्ठ असा भेद आहेच. आणि काशी शहागी आहे. ती प्रेमाचे नियमन करून आपल्या जीविताला नवीन वळण लावील अशी मला उमेद झाढहे, आणि म्हणून मीं प्रेमविषयक कतेब्यांचा त्याग करून ज्ञानाविषयक कतंव्य करण्याचें श्रेष्ठ धारिष्ट दाखविण्याचे योजिल आहे पण प्रश्न असा पडतो कीं, भी आपल्या मनाची फसवशूक तर करून घेत नादी ना ! मी नांदिष्ट आई आणि एका नादी लागलां म्हणजे दुसरे नाद विसरता या स्वभमावदोषामुळे मी काशीला तोंडघर्ी तर पाडीत नाहीं ? नाही. ज्ञानप्राप्तीच्या नादामुळें काशीला मी विसरळीा नाही, तिला विसरणे शक्‍यच नार्दी, मनाची कुद्दर ओढ हाते. पानिपतच्या “माऊगदीत' सापडलेल्या मराठ्या म्दाळा पळ काढणे चागळें किंवा वाईट हं ठरविणे जसं कठीण पडलें असेल त्याप्रमाणेच माझ्या मनाची स्थिति झाली आहे. नाना फडणविसाप्रमाणे पळून जाऊन पुढे डोक्याचा पराक्रम करू, का काशी ढबळेरूपी पठाणाला शरण जाऊन धर्मान्तर करूं ( कारण कर्तव्यकर्म सोडणं म्हणजेच 'धर्मान्तर' करणें ) ह्या माझ्याय& प्रश्न आहे. हवा प्रश्न सुटत नाही म्हणून काय करूं असं मला झालं आहे, इतके दिवस पत्र टाकलें नाही आणि अजूनहि टाकीत नार्ही. आज संध्याकाळीं राजवाडे व वासुदेवशास्त्रा खरे भेटले, त्याना माझी अडचण सांगितली. त्यानी ““लझ करून घे” अर्ल सागितले. पण त्याच्या शब्दांचाच नव्हे तर सर्व आयुष्याच्या घ्येयाच! राती १२ वाजेपर्यंत विचार केला. अखेर एकदम स्फते होऊन निश्चय झाला, समाधान वाटले. “ढय़ करावयाचे नाही” द्वाच तो निश्चय, उद्या सकाळीं उठल्याबरोबर पत्र डाकेसं टाकणार, नारायण पाठक ३७ दु काळे व सरला भोळे [ १७ ] मनांताळ शल्य पुर्ण, ता. ९०-९-२१., रा. रा. विनायकराव भोळे यांस इंदु काळे हिचा नमस्कार वि. वि. मीं इतके दिवस आपणांस कधीहि पत्र लिहिल नाही, पण आज लिहीत आहे याचें कारण तच महत्त्वाचे आहे. पत्रांतीलळ भाषेकडे आणि शुद्ध- लेखनाकडे आपण चोखंदळपणाने पाहता हेंमळा ठाऊक आहे, मला जरस येईल तर्से मी लिहित्ये. चुका दाखविण्यात काही अर्थ नाही. पत्र लिहिण्याचं कारण असं की, माझ्याविषयी हल्ली घरोंदार्री फार संशय उत्पन्न झाला आहे, ( 'दारा च असता तर मला त्याचा ११ नव्हती, पण “घरी हवि आहे म्हणून पत्र लिहावे लागत आहि. ) संशय अगदी निराधार नाह. बिंदुमाधव म्हस्कर यांचा माझ्याशी बराच परिचय झाळेला आहे आणि ते मढा पेटी आणि गाणं शिकवणीपुरठच नव्हे तर अधिक वेळ शिकवीत बसतात; इतकेच नव्हे तर त्यानी एकदां किंचित्‌ अतिप्रतंगहि केला हे आपणांजवळच मी कबूल करत्यें ( सरलावन्पकडून हें अगोदरच आप- गाल कळलं असेल म्हणून ते लपविण्यांत अहि नाही. ! ) परंतु काय असेल ते असो, त्यांचें हृदय वाईट असेल अस मला वाटत नादी. भक्ता- रसार्च| पदें त्यांनी म्हटलेली ज्यानी ऐकली असतील त्यांना माझे म्हणणे 'पटेळ, खऱ्या भक्तांचा ओलावा असल्याशिवाय अशा रीतीर्ने पर्दे म्हणताच येणार नाहींत, फुप्फुस बिघडून दमा झालेल्या मनुष्याला जसं गातां येणार नार्ही, त्याप्रमाणेंच हृदयाला कौड लागून अनीतिमान्‌ झालेल्या मनुष्याला गाण्यांत उत्तम भक्तिरस आळविता येणार नाही, 'अलगजा ला किंवा 'फ्ल्यूट हा चीर गेळी असली तर चागले सूर त्यांतून कसे निघतील १ उत्तम गाण्याची देखील अशीच गोष्ट आहे. हृदयांत बिघाड झाला असला तर दुसऱ्याच्या हृदयाचा ठाव घेणारे सूर त्यांतून निघणारच नाहींत. आता 'एरखादवळेस मनुष्पाला मोह होणार नाही असं नाही. पण हा त्याचा कायमचा स्वमाब आहे असं मानूं नये--निदान अव भाझे आपलं बायकी मत आह. हृदयात खऱ्या भक्तीचा ओढाबा असल्याशिवाय अशा रीतीनं परदे म्हणतांच येणार नाहीत. आतां देइघमीनुसार मनुष्य बु: काळे व ररढा भोळे न्य हकर्ल००००००७४४७०७”५” “४९” “५५५८ -८५५१ ९८ ५५५५४ ९५ ५८/४५/५५७४ ८/१७/४// ७४ ३७४ ४८४५७४ १८०४५७ ७७ ४६ ७४१ ७० ८ - ९ ७० ९७४ ६४ ४७४ ७७९ ४८४ ७७७ ४ ७७४८ ७४४ ४४४0४७ १७४ २० ४७४४७७० म * 2 क केली. किक एसख्ादवेळेस घसरतोच आहे. हवी गोष्ट निराळी, माझी इही अशी दृष्टि आडे; पण कोकांना भलताच संशय येतो. मौ म्हणत बिंदुमाधव वाईट असतील आहेत? असं आपण घटकाभर धरू था--पण त्यांच्याजवळ गाणं आणि पेटी शिकण्याला काय इरकत आहे ? आपलं मन खंबीर असलं म्हणजे झालं, मला त्याच्यापासून कला शिकावयाची आहे आणि माझी कलेची तहान मागवून घेतांना मी इतर गोष्टींकडे कशाला पाहूं ? अगर्दी खरं बोलायचे म्हणजे मळा त्याचं गाण-बजावणच आवडतं असं नाहीं तर त्यांच्या बरोबर बोलणं-चाल्णाह आवडतं. पण त्यांत कांही. पाप आहे असं मला बाटत नाहीं. मला इरतऱ्हेच्या कलाकोशल्याची आणि सुंदरतेची आवड आहे त्ती लोकापवादासाठी मला दाबतां येत नाहीं, ती दाबून चिरडून टाके आपणाला इष्ट वाटत असल्यास कळवावे. आपले मत मला फार विचारा वाटते म्हणून ठिह्वीत आहें. बायकांना स्वतःच्या काही आवडी-निवडी नसाव्यात काय ? कलेच्या प्रेमाकरितां त्यानीं कलाकुरल लोकार्शी परिचय केला तर तो बाईट काय ? कलावन्त हा नेद्दर्मी वाईटच असतो काय ! आणि तो वाईट असला म्हणून त्याच्या कलेलाहि त्याच्या वाईटपणाचा विटाळ होतो काय १ हा विटाळ त्याच्याशी कळा शिकणारांनाहि बाघक होतो काय? “त्याना/ माझ्या सगळ्या होशी पुरबाव्याशा वाटतात, पण बिंदुमाधवांचा संशय येतो. ते काही स्पष्ट बोलत नाहींत, पण लोकापवाद त्यांच्या कानावर वारवार आदळून त्यांना चेन पडूं देत नसावेत. त्यांच्या मनात कांही तरी मला स्पष्ट सागावेसं वाटत अतावे, पण सागवबत नाहीं. माझीदि अशीच अवस्था झाली आहे. बिंदुमाघधबाचा अतिप्रतग मी सरला- वन्संना सांगितला ( आपणालाहि आता या पत्रांत कळविला ); पण त्याना प्राजलपर्णे सागवत नही; भौोति वाटते. मीति कसळढी ती सागता येत नाहीं. शिकवणी बंद करतील ही मीति आहेच. पण खरी मीति मलत्या संशयाची, मी गुन्ह्यांत साथीदार आहे आणि आपला गुन्हा लपाविण्याकरिता साथीदारावर उलटत आहे असा कदाचित्‌ संशय यावयाचा, म्हणून कांहाच बोडू नये अर्से वाटतें. पुरुषांचं मन कोणीं सांगावे! आणि त्यांचे मन कलुषित झाळं तर माझ्या जन्माचं मातेर होईल. मळा टाकतील, हे काहीच ३६ इंदु काळे व सरठा भोळे नाही,-खर दुःस्व याचं कीं त्याच्यासारख्यांना मी दुःख दिल आणि त्याच्यासारख्याच प्रेम मी. गमावल ! आपणाला सगळ्या गोष्टी दिग्दार्शत केल्या आहेत ( विस्ताराने लिदू लागल्यावर एक कादंबरीच होइल !), तरी आपण योग्य तो उपदेश मला करावा आणि वाटल्यास त्यानाहि करावा. त्याचे मन अलीकडे माझ्याशी खुलं नाहीं हें माझ्या हृदयातील शल्य आहे. ते कर्साह करून दूर कराबं. सरलावन्संची प्रकृति ठाक आहे. त्या आपणांला लवकरच छोटासा आहिर करतील असं वाटन, पण त्या आहेराचे कोतुक करण्यास आपण इकडे यावे, पण सरकार येऊ देते का आपणांस तुरुंगांत डांबून ठवतं हा प्रश्नच आहे. इतके दिवस सगळ्यांचे आनदात गेळे, पण आता सगळ्यांनाच आप---आपल्या परीने काळज्या उत्पन्न झाल्या आहेत. इंश्वराची मर्जी, इंदु काळ [ १८ | घमोभिमानी ? कसबा पेठ, पुणे, ता. ९--१०--२१, रा. विनायकराव भोळे, मुक्काम बारडोली, यास सा. न. वि. वि. आपले हितारचिंतक म्हणून इं पत्र लिह्दीत आहो. आपले मित्र नारायणराव पाठक याचा सो. इंदुबाई याच्याशी फार परिचय होत चालला आहे तो लोकांना पाहवत नाही. आपणांला पाहवत असल्यास कोण काय करण!र ! सुधारकांना काय वाटेल ते वाटो, आम्हां सनातनी हिंदु लोकाना तरी असला अतिपरिचय आवडत नाहीं. बिंदुमाधव म्हस्कराचेबद्दल नारायणराव गावामध्ये खोट्या कंड्या उठवीत आहेत. पण हें सर्व आपलें कृष्णकृत्य झाकण्याकारेता आहे. माऊराब काळे याना आम्ही पत्र लिहिलेच आहे. आपण त्यांचे नातलग व स्नेही म्हणून आपणासहि लिहीत आहो. सही करणें कायद्याच्या दृष्टीनं धोक्याच आहे म्हणून आम्ही कसबा- पेढठवासी सनातन धर्माभिमानी लोक सही करीत नाही. आपले धमाभिमानी हितेच्छु इंदु काळे व सरला भोळे ३७ ५५४५.९.५६/५४-/१-/९-/९ ५. ५५९ ५०/१९/१०९३. ”० ४१९ ५५९४९ ५४११, ४०१९०९ /११७५७ ५४१ /ल ./”९;, /'९७ ४४०९...» 4९. ७ ८९ ४.७६ “१ २८०८५८१५५५ /४/५/५ *./६/*/५/१ /५/१४८४” -“/९/५/११/१ २८ “४/१५/५५०/५/* [ १९ ] मनांतीळ किल्मिर्षे कशा निघून जातील ? * बारडोली. ता. १०-१०-२१. सौ. इंदुबाई काळे यांस विनायकराव मोळे याचा नमस्कार वि. वि.- तुमचे पाहलेंच पण विलक्षण पत्र मिळालें. तुम्ही प्रांजलपणे आणि माझ्यावर पूर्णपर्णे विश्वास ठेवून अत्यंत स्नेहमावार्ने पत्र लिहिलेत हें पाहून आनंद झाला, पण मजकुराने मात्र मनाची चलबिचल झाली. भाषाशुद्धांकडे आणि शुद्धलेखनाकडे माझी जी नजर असते तिची आपल्या कुटुंबांत चेष्टा उडविण्यांत येते हें मला ठाऊक आहे. पण गार्णे ऐकतांना बदसूर आलि म्हणजे जसे तुम्हाला होत असेल तसंच मला अशुद्ध ठेखन पाहिल्याने होतें. पण हा अगदीं गोण प्रश्न आहे. तुमच्या पत्रातील महत्त्वाच्या भागासंबेधीं काय लिहावे हे निश्चित ठरविणे कठिण आहे, म्हणून जे विचार जसे सुचर्ताल ते तसे लिहतो, (१) भाऊरावांच्या कानांवर सर्वे प्रकारचे लोकापवाद गेळे आहेत ब ते * मित्र) मंडळींच्या कुचेष्टांचा विषय झाले आहेत ; तरी सुद्धा ते तुम्हाळा एका शब्दानं दुखवात नाहीत किंवा स्वातंत्र्याच्या आड १त नाहीत. यांत त्यांचा जो मनाचा थोरपणा आहे तो कधीहि विसरू नये. (२) दुसरी गोष्ट अशी की कलेची आवड ठीक आहे, पण कलेपायीं नीति नावडतो होणे चागलं नाहीं, गाण्यामध्ये ताना आणि आलाप याचे बाबतींत गाणाऱ्याला थोर्डेबद्धुत स्वातंत्र्य असलें तरी त्यानें “ ताल केव्हाहि संमाळळाच पाहिजे. त्याप्रमाणेच कलेकरित!| थोडेंबद्दुत स्वातंत्र्य इष्ट आहे, पण नीतीचे ' ताल-तंत्र , संभाळछंच पाहिजे. कलेची तहान भागविण्याकारेतां नीतीच्या रक्ताचा घोट घेणे बरे बर नाद्दी माऊरावांशीं विवाहबद्ध झालात तेव्ह] तुम्ही काही बंधने आपण होऊन स्वीकारळोंत ती मोडणे चागले नव्हे. दं मी गूढ अथ्यात्माचा आधार घेऊन म्हणत नाही तर ही साधीसुधी नाति आहे. दुसऱ्याला आपल्यामुळे दुःख होऊ मथे अशा कोणत्याहि विचारी माणताची इच्छा असते. पतीला आपल्यामुळे दुःख होऊ नये इं पत्नीला तर वाटणे साइजिकच आदे, ३८ इंद काळे ब सरला भोळे चो अर्थात्‌ दुःख न होईल असे वागणे ह तिचे कतंव्य होते. “सहृघमेचारिणी' या नात्यानें तिने जीं कतेग्ये अंगावर घेतलेली असतात ती हरतऱ्हेच्या सुखोपभोागाच्या व विलासांच्या आड येतील, कळाबिषयक होशी-आवडींना त्यामुळें पायबंद बसेल, देशाभिमानाच्या ब इतर कतेव्याशी त्याचा लढाहि होईल; पण ती झुगारून देणें सामान्यतः इष्ट नाही, आत तुम्ही म्हणाळ काँ, “' बिन्दुमाघव म्हस्कराशी गाणेबजावणें शिकण्यात वाईट काय आहे ? बाईट कांही नाही, पण बिन्दुमाधव हे मनुष्य आदत आणि तुम्हीहि मनुष्यच आहांत, अतिपरिचय झाला असता कोणाला केव्हा मोह होईल याचा नेम नाही, म्हणून मोहकारणच दूर सारावें. हं तुम्हाळा इष्ट वाटत मसल्यास भाऊरावाशी प्राजलपरणें सव गोष्टी बोलाव्यात आणि त्यांची संमति घेऊन शिकवणी चालूं ठेवावी, मन मोकळें करून (' सर्व नाहीत तरी बहुतेक सरव ) गोष्टी बोलल्यास ते आपल्या कलेची होस पुरवतील आणि लोकात उठलेल्या कंड्यान! मीक घालणार नाहींत. त्याचें तुम्हावर किती प्रेम आहे याची तुम्हाला कल्पना नाहीं; मला आहे. त्याना कलेची होस नादी असें नाही, पण तुमच्यातारखी उत्कट नाही एवढेंच, तुमच्या योवनाने आणि सोंदर्याने त्याचें प्रथम लक्ष वेघळं, मग तुमची कलाभाक्ते व कळानिपुणता पाहून त्याचें तुमच्यावर प्रेम बसलें, ब तुमचा प्राजलपणा आणि स्वतःच्या मतांबद्दलचा आग्रह यानी तर त्यांचे मन कावीजच केले, अता त्यांच्या प्रेमाचा थोडक्यांत इतिहास आहे, हें त्यांची बरीचर्शी गुपितें जाणणारा मी तुम्हाला सांगतों. या गोष्टी सांगण्याचे कारण एवढेंच कीं, तुम्ही भाऊरावांशीं सरळपणे आणि कांही एक आडपडदा न ठेवता बोलावे. असे बोलणे झाल्यास उमयताच्या मनांतीळ सगळी किलिमर्षे निघुन ज'तल. आपण सगळे एकत्र जमून बोडलो-चालला असता तर सगळ्या गोष्टी टीक जमल्या असत्या. पग मळा तिकडे येणे शक्य नाहीं. वरजावईं म्हणून तुमच्या घरांतला पाहुणचार सोडून लवकरच मी चतुर्मुज होत्साता सरकारचा जांबई होणार आई आणि तुरुंगांतला गोड पाहुणचार घेणार अहे ! गोष्टी थड्ठेबारी नेऊन आगामी धोर प्रसंगाचा कठोरपणा कमी इंदु काळ व सरला भोळे ३९: १७० ४८७४ ७४ कळ >“. >४-” -“ % ०८%” * /'%४/५/४ “६ %६ % % ४.” “४. ४.७ 0४ १८५१.” ७.” ४.” १. *-/९६.”१*. २ ८५४ ७ ५१.” ९.” 9.” ७ / के.» २. के. ७. ७.४७ ७ क करण्याचा मी प्रयत्न करीत आई; पण ता कसा साधणार? तथापि गोष्टी थद्ठेवारी नेण्याचा प्रयत्न करावयाचा नाही, तर काय रडकथा सागू? माझ्याविषयी काढी काळजी करूं नये. तीन वषानी का सहा वषानी सुटून आल्यावर पुनः आपले सगळ्याचे दिवस आनंदात जातील अशी मला आशा आहे. त्या दिवसाची भो तुरुंगात वाट पाहत रादीन, सोमाग्यबतीसंत्रंवारन काय लिहू १ काही लिहोत नादी झाळ. उप्तयतास आशीवाद. विनायकराव भोळे [ २० ] तुझुंगांत पाऊळ टाकण्यापूर्वी बारडोटा, ता. १ ष् क्त 4 ल्ल ट्‌ 4 क (आन ८, * €- प्रियमित्र भाऊ काळे व प्रियपत्नी सरला यास विनंति विदोष. ७८ ७७ सत्याग्रह करून तुरुंगांत जाण्यापूर्वी हरतऱ्हेचे विचार येत आहेत त्याबद्दल उभयतान| पत्र लिहीत आढ. गुजराथी लोकांचा माझा अनुभव त्याचेबिषर्यी अनुकूल ग्रह. उत्पन करणास आहे. त्याच्यामध्ये दिखाऊ स्नेह्ह आणि आदरसत्कार आएल्या- पक्षा अधिक आहे, ( या बाह्य आदरसत्काराला ब स्नेह्हाला ते * विवेक ? म्हणतात ) पण एकदरात जात्या ते प्रेमळ आहेत. मो आजारी अतताना एका कुटुंबाने माझी जी सेवा केली तिचें कोतुक करावें तेवढें थोडं. एकदा मला विलक्षण अनुभव आला. मी संध्याकाळीं सायकलवर बसून ।फेरत फिरत लांब गेला होता. परत आपल्या गांबी येतांना रात्र झाली आणि मलाही थोडीशी भीति वाटूं लागली, पण दरिद्याना आणि त्यांत पुर्षांना भीति वाटण्याचे स्तोम माजविण्याचें कारण नसते, आणि माजवून चालतहि नाही. अशा प्रकारचे विचार मनात येत आहेत; तोंच एक ( पठाण नाही. ! तर) गरीब मजुराची मध्यम वयाची एक सुंदर स्त्री दिसली, ती गुजरातीमध्ये म्हणाळी, “' दादा, मळा सोबत करता का? सायकल सावकार चाळवा, भी आपल्याबरोबर धावत येत्ये, मी बाई ४० इंदु काळे ब सरला भोळे * £४_/१./%* /* “२ ४ ५_/%१ /% / _%.४४४०/४४०७-/%४””, “१०००६०४७७८ माणूस आहे, मळा भीति बाटत आहे, माझ्याबद्दल तिला इतका विश्वास वाटला हें पाहून मी आनंदला आणि सायकलवरून उतरून तिच्याबरोबर चाळू लागलो. वाटेंत कांहीं तरी बोलणें काढलं पाहिजे म्हणून तूं कोण, कोणाची, वगरे विचारले, तेव्हां तिचा नवरा गवंडी असून त्याला दारूचे व्यसन आ8, उश्लीर झाला तर तो रागावेळ आणि मारील अर्से तिच्याकडून समजलें, ती स्वतः मजरी करून चार-आठ आणि मिळविते ; खेड्यात राहणाऱ्या तिच्या मावानें आज तिळा बोलावलं होते म्हणून त्याच्या गावा ती गेढी होती तेथून निघता. निघतां उश्ीरी झाला. नवऱ्याला घरी आल्या३र त्याला खायला कोण देईल हो प्रेममूलक एक काळजी आशि रागावला तर किती आणि कसा मारीळ ही भोतिजन्य दुसरी काळजी ! नवरा दाल्बाज होता तरी त्याच्याबद्दलचं तिचे प्रेम अवशनीय होतें. ते पाहून मला तिच्याबद्दल अतिशय आदर वाटूं लागळा, आशेक्षित आणि गरीब असली म्हणून काय झालं, ती खरोखर साध्वी होता आणि या साध्वीन माझ्यावर पूर्ण विश्वास टाकून मला सोबतीला रहा म्हणून सांगितलं यात. मला बहुमान वाटला. माझ्यावर तिने इतका विश्वास ठेवावा इतके तिळा काय दिसलें कोणास ठाऊक ! आतां दुसरी एक गोष्ट सुचली आहे ती लि'दता. गात!रद्दस्पाचे वाचन करीत असतां मला गतेतील पाठाबद्दळ कारही कल्पना सुचल्या, पण बारडोढीच्या घादलींत वेळ कोणाला आहे आणि पुस्तके कोढून मिळणार आता तिसरी गाष्ट लिहितो. (क्रम किंवा संगति पाहू नये. बाईत लिहीत आहे. ) माझा हिरोब तपासून पाहण्यास बापूरजीकडून ( म्हणजे अर्थातू गांधींकडून ) एक मनुष्य आला. त्यानें २ आण्याचें एक व्हाउचर नटी अशो माझ्या हिशोबात चूक काढली आणि भलतेसलते तो बोलूं लागला. व्हाउचर नसणें ही चूक आहे आणि अडीच आणे मी भरणेंदि गप्रातत होर्ते; पण माझी पूर्वपरंपरा, माझें अलीकडील वर्तन, चळवळींत पडण्यांतोळ माजे देतु, माझा दर्जा, वंगेरे पाहून तरी या ग्रइस्थान भलतं- सलते बोळावयाल नको होतें. सावजनिक फंडाबाबत चोख असणे आवश्यक आढे दवी गोष्ट खरी असली तरी सारासार जिचार अगदींच सोडावा काय ! कदाचित तो ग्रदरस्थ आपलं क्तेन्य करीत असेल आणि मी त्याला उगीच इंदु काळे ध सरला भोळे ४१ दोष देत असेन. आपण चूक करून दुठऱ्याळा नांवें ठेवण्यांत अर्थ काय १ एवढे माल मनांत थेर्ते की, देशप्रमामुळें द्रव्यह्यानि झालीच, संसारसुख संपले, ज्ञान-लाठसा पोटांतच जिरली आणि आतां यःकाश्वित्‌ चकोमुळें नावहि बदूदू होण्याची वेळ आली आहे ! याळा दुसर एक कारण असू शकेल, मला एका डिटेक्टिव्ह ऑफिसराने एकीकडे नेऊन ““महिना ५०० रुपये देववितों. गांधीच्या राज- कारणांतल्या बातम्या देत जा, ” असे म्हटळें. मी अथातच नाही म्हटलें, तथापि डिटेक्टिव्ह ऑफिसराजवळ एकीकडे बोळणें चाललेले काहीनी पाहिल्यामुळे मी डिटेक्टिव्ह असाबा असा संशय पसरला आहे आणि म्हणून या संशयाला बळी पडल्यामुळेंच २॥ आण्याच्या चकोबद्दल त्या ऑडिटर ग्हूस्थानें माझी कठोर शब्दांनी इजेरी घेतडी असावी ! जगात गैरसमज असं नुकसान करीत असतो ! र कः मॅ -ण भाऊ, तुरुगात जाण्यापूवी तुळा आता एक गोष्ट सागतो. थोडक्यांत सागतो; पण ळाख रुपयांची आहे. इंदूला व्यवह!र समजत नाडी; तिला कलेचं भलतेंच वेड आहे; पण ती शुद्ध व निमळ आहे. माझ्यावर विश्वास ठेव आणि सगळे किंतू , सगळे संशय, सगळी शल्य हृदयांतून बाहेर काढून टाक. कः न र्भॅः -णसरळे, तळा काय लिहावयाचे ? व्यबह्वार न समजणारा अणि थ्येयाचें वेड लागळेला तुझा पाते तुला आणि स्वतःला दुःखात लारटात आहे. सुखाने का तो ६ गोष्ट करीत असेल १ नाहीं. मला माझे ध्येय तुरुंगाकडे लोटीत नेत आहे. गीतेत म्हटल्याप्रमाणे, 'बलाद्व नियोजित: अशी माझी स्थिति आहे. क्षमा कर वगेरे कांही लिहीत नाही. तूं माझ्यापेक्षा विद्येत कमी असलीस तरी क्तव्य-अकतंव्य़ जाणण्यांत अधिक समंजस आहेस अशी माझी मनोंदेवता सागते. तुझ्याविषयींदि मलत्या कंड्या उठत आहित अते निनावी पत्रावरून समजलें. पण या कंड्यांची योग्यता न समजण्याइतका मी “भोळा नाही विनायक भोळे ४२ इंदु. काळे व सरला भोळे ३.४. १,५४२./२./०४.//४//% “९ ५४८४.” १%७/०%/0७ “४७,” “% ०७.१४ “१ "११/५५/५४४४ » “४५५४ [ २१ ] खूप पैसा मिळतो, पण-- काळे यांचा वाडा, नारायण पेठ, पणे. १--१-२२. मित्रवर्य विनायकराव भोळे यांस भाऊ काळे याचे सा. न. वि. वि. आपणांस १॥ वर्षांची शिक्षा झाली हें तारेने कळले, जिवावर च दोपटीवरता'च गेळे म्हणावयाचे ! १० वषाची सजा दिली असती तर त्यांचें आपण काय केलें असतें १ सरळेला अर्थात्‌ दुःख झालें आहि. पण तिनें हाय खाल्ली नाही. ती इतकी घराची अप्षेळ असें वाटलें नव्हते. आईची ब॒आप्पांची अवस्था मात्र दिवसेंदिवस शोचनीय होत चालढी आहि. जांबयाला झालेल्या शिक्षमुळें ( आणि सुनेबद्दलच्या बऱ्यावाईट कंड्यांमुळें ) दोवेहि म्लान झालेली आहेत. पण करावयाचे काय १ वर कंड्याचा उल्लेख केला तो कदाचित करावयास नको होता. पण एका अथी केला हेंच बरे झाले. मी बिंदुमाधव म्हसकरांबद्दल भलताच संशय घेत नाही, कारण तो जरी मला संशयास्पद दिसत असला तरी इदुबद्दल माझी खात्री असल्यामुळें त्याच्या शीळाविषयी विशेष विचार करण्याचें कारण नाही. प्रयत्नपूर्वक उदार बुद्धि ठेवून वर हे लिहिळे खर, पण पोटांत काय होत आहे ते तुला समजण्यासारखे आहे, सरलेला याच्यांतच पत्र लिहिण्यास सांगितलें होत, पण ती आळस करीत आहे. तिल कांहीं दिवस गेळे आहेत, हे मार्गे एकदां कळविलें होते बाछंतीण झाल्यावर खुशालाचि पत्र पाठवीनच. काळजी करूं नये. तिची प्रकाते 'चांगळी आहे. माझे कंत्राटाचें बस्तान चांगळ॑ बसत चाललं आहे. नोकरी घरली नाहीं इंच बरे झालें. स्वतंत्र राहून पेले मिळत आहेत. पण,-यण ही स्वतं- त्रता दिखाऊ आहे. मला नेहमी घराबाहेर जावें लागतं. बायकोशी चार गोष्टी बोलाव्यात, तिला कोठें घेऊन जावे, तिच्या होशी पुरवाब्यात, इंदू काळ ब सरला भाळे 8३ “४-५”: ><*-->८/< ./५-/-> “४४ ४- >“४-५४- -20५८/१-/ १५४१४५७ ५०४११४५१४४ ७४७ “0 को. गायनादि कलांकडे लक्ष द्यावे हें मला साधत नाहीं. इंदु पुष्कळ सुंदर वस्तु विकत घेते, पुष्कळ प्रकारचीं ठुगर्डा-पातळें नेसते, टेबलावर सुंदर सुंदर माडणी करते, पण तिची वाहवा करावी किंवा निदान ते ते सेंदर्य घ्यानात आलें आहे एवढें तरी दाखवार्वे, अशा गोष्टी माझ्या रूक्ष, साध्यासुध्या, व्यावहारिक माणसाला न साघल्यामुळे जं व्हाबयाचें ते होत. माझे दोष मा जाणता, ते सुधारण्याचा प्रयत्न करतों पण हे प्रयत्न कृत्रिम दिसतात (आणि असतातहि ) ! नारायणराव पाठकांच्याविषयी एक गोष्ट मांगावयाची आहे. त्यांनीं काशो ढवळे हिच्याशी लम करण्याचे नाकारिले इं तुम्हांस मार्गच लिहिले. त्याच्यानंतर त्यांचे मन फिरले होते. योजिलेल्या वधूने “।' आपण माझ्याशी लम न केल्यास मी आजन्म अविवाहित राहीन ” अशा अथाचे पत्र लिढिलें होते ते त्यानें मला दाखविळें आणि “मन हेळकावे खांत आहे असे तो म्हणाला. इतिहासकार राजवाड्यांनीद्दि “' तूं लम करून घे माझ्या नादी लागूं नकोस, असे त्याना पत्र लिहिळे म्हणतात, पण काय झालें कोणास ठाऊक. नारायणराबानी मुलीला पत्र लिहून कळविले का“. माझा इलाज नादी. मराठ्याच्या इतिद्वासाचें कार्य मला तुझ्या प्रेमापेक्षा किबा तुझ्या जीवितांपेक्षा अधिक मोल्यवान वाटते. ध्येयनिष्ठ माणसांचे सगळेच निराळें १ तीन तीन महिन्यानी कैद्यांना पत्र लिहिण्याची परवानभी असते. तरी परवानगी मिळाल्याबरोबर सविस्तर पत्र लिहावे. मी स्वतः फारशी पत्रे लिहीत नाही, लिहिलीं तर सविस्तर लिहीत नाहीं, पण लोकानी मला सविस्तर पत्रे ठिह्ाावींत असें मला बाटत आणि तीं वांचण्यांत मला आनंद होतो हा माशी खोड तुला ठाऊकच आहि. आपला मित्र व मेहुणा भाऊ काळे [ २२] सगळे खुशाल ! साबरमती जेल, २१-११--२२. मित्रवर्य माऊराव काळे यांस सा. न. वि. वि. मला जेलमधील कांही किरकोळ शिक्षा झाल्यामुळें पत्र लिहिण्याचा माझा इक्कर्मी इतके दिवस गमावला हाता. गेल्या तीन महिन्यांत जेलचा नियम माझेकडून मोडला गेला नाहीं. म्हणून आता परवानगी मिळाली आहे. पण काही लिहावेसे वाटत नाही. आप्पांची ब घरातत्या सवे माणसांची प्रकृति कशी आहे ते॑कळवावें. बाकी इंदु, सरला व छोटू आणि इतर सर्व मंडळी खशाल असतीलच, कारण मला वाईट वाटूं नये म्हणून तीं ख्याल आहेत अर्सेच आपण नेहर्मी लिहिणार हें मी जाणून आहे ! मी खशाल आहे इं मात्र मी खरे शेहिळे आहे. मी सुटण्याच्या सुमारास जेलमध्ये कपडे पाठवांवेत ब कोठें येऊं ते कळवावे. खुश्यालीचेहि त्या वेळी साविस्तर पत्र लिहावे. आपला विनायक भोळे [२३ ] पुढचे बेत सत्याग्रहयाश्रम, साबरमती ता. २-६-२३१. प्रियपत्नी सरला हीस अनेक आशीवाद विशेष मी काल साबरमती जेलहून सुटला. छोटू आजारी होत म्हणून मागील पत्नांत लिहिल होतेस. तो आतां कसा आहे! तूं अहमदाबादेस येशील असें वाटले होते. पण परवां जेळरने भाऊचे पत्र दिलें त्यावरून तूहि आजारी आहेस असं कळले, परवां तेथील युरोपियन जेलरनें मला आफिसांत बोलावून घेतलं तेव्हां मी मोठ्या आनंदाने तेथे गेलो, मला वाटलें कीं कपडे वगेरे तुमच्याकडून आले असतील ते सांगण्याकारीतां त्याने बोलावळे अतावे. इंदु काळे व सरला भोळे ७५ -आ&. » ७ १००९.७७.००७ ४०७ ७७ “0”, /९५-/१./१ १५ / पण त्याच्या ऑफिसांत गेल्यावर त्यानें माऊचें पत्र हातांत दिलें व वाच- ण्यास सांगितले. कोणत्या आशेने मी पत्र वाचण्यास घेतले होते आणि झाळे काय ? पत्र वाचतां वाचतां माझ्या डोळ्यात अश्रू आले आणि मी रडूं लागला, तेव्हा जेळरनं खांद्याबर थोपटल्यासारखें करून दयाट्रे बुद्धीने एका कोपऱ्यातल्या खर्चीवर बसण्यास मला सांगितलें ! माझ्या- बद्दलच्या शोकामुळे तुझ्या आईचे दुखगें त्रिकोपास गेले ! जेलमध्ये मी आनंदांत आहे ह पत्रात लिहीत होता, पण हं सगळें खोटे आहे असं तिला बाटत असलें पाहिजे; जावयाबद्दलच्या शोकामळे ( आणि सुनेबद्दलच्या लोकापवादामुळें ) ब्रिचारो अकाली मरण पावली, पण कदाचित्‌ आपल्या- पुढे जीं दुःख वाढून ठेवळेलीं दिसतात त पाहावी लागूं नयेत म्हणून इेश्वरानें तिची सोडवणूक केली असेल ! जेलमध्ये मळा खरोखरच विशप त्रास झाला नाहीं. अहमदाबाद येथील काही मित्रानीं वश्चिला लावून म्हणा किंवा पैसे भरून म्हणा मळा एक दिवस भेवामिठाईइ पाठविली. ती मीं खाली, पण खातांना असा विचार आला कीं हें घोक्याचे आहे. कोणीं पकडले तर स्वतःलाच नव्हे तर बाहेरच्या मित्राना शिक्षा होइल. खाऊन झाल्यावर मिठाई घेऊन येणाथ्या मित्राला निक्षन सागितले कीं, पुनः असे कांही करू नये, आपण आणल्यास किंवा पाठविल्यास मी कड्लाला बोटह्दि लावणार नाही. मिक्षून सागण्याचें दुसरें एक कारण झालें होते. तें अत कॉ नारायणराव पाठकांकडून याच मित्रमंडळींच्या माफेतीनें मला एक थोडेंस॑ महत्त्वाचे पत्र चोरून पाठविण्यांत आळे होते, पत्न वाचन आनंद झाला. पण तें ळपवावे कसें हा प्रश्न पडला. लपबिण्यापेक्षां फाडून टाकलेले बरे असा विचार करून त्याचे बारीक बारीक तुकडे करून गजाबाहेर टाकले. पण चोरटे मन भित्रे असतं. मनांत अशी मीति उत्पन झाली की, हे कपटे जर कोणाच्या नजरेस पडले आणि त्यांने ते मेहनत घेऊन जुळवले तर मळा आणि माझ्याबरोबर माझ्या मित्राना चांगलीच रिक्षा होईल. तेव्हां चोरून पत्न आणबग्याचें किंबा लिहिण्याचे काम आपल्यासारख्या बावळटांना जमावयाचे नाही. असं मनाशी ठरविलें आणि असल्या फंदांत पडावयाचें नाही. असा कानाला खडा लावून घेतला. शदे . इंदु काळे ब सरळा भाळे ४७ €४७६&४ ७.४१. जेळमधील बारीकसारीक मनोरंजक अनुमव मेटीअर्ती सांगेनच, येथीळ स्वच्छता आणि शिस्त ह्री बाखाणण्यासारख्ती आहेत. हिंदी जेलरपक्षां युरोपियन अधिक सरळ असतो असा माझा अनुभव आहे तो प्रांनलपणें कबूल केळ! पाहिजे, जेलमधून ज्या दिवशी मळा सोडलें त्या दिवशी वास्तविक ८-९ ला जेळूच्या बाहेर पडावयाचा, पण पदोपर्दी लास देणारे माजलं देव माझ्या आड आलें आणि सुटण्याला बारा बाजले ! माझं स्वागत करण्याकरितां आलेल्या थोर थोर मंडळींना बाहेर उन्हांत तिठ्ठत बसावे लागले म्हणून अतिशय वाईट वाटलें, 'इंदूचें आणि माऊचें आतां चांगलें सूत जमले आदे असे तुझ्या पत्रा- बरून दिसत, पण बिन्दुमाधव म्हस्करांची शिकवणी बंद करणें इंदु अद्यापि कां चालढकर्लांवर नेत आहे याचा उलगडा होत नाही. बापूजींना ( मला “महात्मा गाधी हे शब्द आता परकीपणा दाखवि- णारे वाटतात. ) मी भेटलो तेव्हाचा प्रेममय व कारुण्यपूर्ण प्रसंग वणन करीत नाही, आवेग ओसरल्यावर घटकाभर इकडचें तिकडचे बोलणें झालें. जाण्यापूर्वी ते म्हणाले को, '““ आता तुम्ही महाराष्ट्रात कोठें तरी खेड्यांत जाऊन खेड्याची सुधारणा करण्याचे काम हाती घ्यावें अशी माशी इच्छा आहे. मीहि तुरुंगांत विचार करून मनाशी हृंच ठरविले आहे असें त्यांना सांगितलें. त्या वेळी बापूजींना भेटण्यास दुसरी मंडळी आल्यामुळे बोलणें तेथेंच राहिलें. पण आतां. पृण्यपत्तनस्थ सरलाबाईना आणि छोटू- रावाना एखाद्या खेड्यात राहावे लागणार असा रंग दिसत आहि, एवढच सध्यां लिहितो. बी. ई. झाल्यावर नोकरी न घरता भाऊने स्वतंत्र धंदा करण्याचे ठर- विळे हं चागले केलें, त्याला कंत्राटांत किफायत पुष्कळ होते, पण भिचा- ऱ्याला सुख कोठें आहे ? मला मेटण्यास येणार होता, पण आयत्या वेळेस महत्त्वाचें काम निघाले म्हणून येऊ शकला नाहीं, द्दी लह्वानशी गोष्ट सोडली तरी आई वारली, बायकोबद्दळ लोकापवाद, बहिणीला ( मेव्हण्याच्या -मूर्खपणामुळें ) हालअपेश सोसाव्या लागणार आहेत अशी भीति, वडील इंदु काळ व सरडा भांळ द्छ आजारी आणि दुःखाकष्टी-अज्या स्थितींत कंत्राटांतील किफायत किती सुख देत असेल तं दिसतेच आहे, १८ -€४४-/५-//%-/ “४० ४७०” “7 नारायणराव पाठक हे डच रेकडसूमध्ये मराठ्यांच्या इतिहासाची कांही माहिती मिळेल म्हणून भुंबईस जाऊन डच भाषा शिकले हें मार्गे ऐकले. आतां गोवे येथे जाऊन तेथील रेकडंमध्य काही ऐतिहासिक माहिती असेल त्ती वाचतां यावी म्हणून पोतुगीज भाषा शिकत आहित अर्से ऐकतो. लवकरच बेल्जिअन आणि स्पानिश भाषा शिकू लागतील असे भाकीत करावेंस बाटतं ! ते डच व पोर्तुर्गाज भाषा शिकत आंदेत यांत कांडी बाईट नाही, पण इकडे तिकडे वणवण हिंडावयाचें, खार्ण-पिणे जेथे ज॑ मिळेल त्यावर भागवावयारचे, यामुळें त्याची प्रकाते बिघडत असल्याचे ऐकून वाईट वाटते. काशी ढवळे ही त्याच्या चागल्या ओळखीची आणि आवडती होती ईं तुला ठाऊक आहेच. “' लग्न करण्याचा पुनः मोदृ होत आहे, पण कष्टाने मी आवरीत आई ” असें तुरुंगात त्यांची एकदा जी चोरून मुलाखत झाली तीत त्यांनींच कबूल केक. ऐेतिह्यासेक जिज्ञासेच्या पाठीमागे लागून स्वतःचा नाश करून घेत आहेत झाड. ( देशभक्तीच्या नादीं लागून मीहि तेंच करीत आहे! ) मी. लवकरच तिकडे येईन. कोकणांताळ लोणगांब तालुक्यांतील पाचबावडी या गावी राहून तेथें ग्राम-सुधारणेचे काम करावें म्हणतो, गांवाची निवड कशी काय वाटते ? मूळ योजनेळाच जर विरोध असेल, म्हणजे असल्या फंदांत मो इतःपर पडू नये असंच जर तुला बाटत असेळ तर मात्र मला सर्व गोष्टींचा पुनः विचार केला पाहिजे. कारण तुझ्या दृष्टीनेंद्रि मला पाहण्यास शिकलं पाहिजे द म्ये जाणता. मनांतळे खरखर कळवावे. तुझा देशवेडा पति विनायकराव भोळे ४८ इंदु काळे व खरला मोळ १४४१४ ४४४७४१ "अच करक 2 **-“€ “८ * “५५/५५/५४४४” ५--५-९५-/५-€५-/- [ २४ ] म्हस्करांची शिकवणी बंद पुरण, ता. ९-११-२३. मित्रव्थ मोळे यांस सा. न. वि. वि. आपण, सरला, व छोटू पाचबावडीस आनंदानें राहत आहात आणि गावात आपणास मानमान्यता मिळत आहे इं ऐकून समाधान झालें, वास्तविक तुम्ही शहरांत राहणारे प्रोफेसर व्हावयाचत, पण खेड्यांतील पुराणिक आणि वेद्य व्हावेत अशी इश्वराची इच्छा होती. हृंदरि कार्दी वाईट नाही ! रात्रीची शाळा कशी चालढी आहे ते कळवावे. आपण पगारी मास्तर ठेवावा, मास्तराचा पगार मी देत जाईन, स्वतःचा मोल्य- वान वेळ दवडू नये. आपण गीतेवर एखादं पुस्तक लिहावे अशी इच्छा आहे. तरी बाचन करात राहावे, लह्वान गोष्टी इतराकडून करून घ्याव्यात, ( पण हें तुमच्य़ा द्वातून होईल असें दिसत नादी. प्रत्येक ठिकाणीं स्वतः मरावयाचे ही आपलो खोड मेल्याशिवाय जावयाची नाही ! ) इकडची बातमी अशी काँ, बिन्दुमाकव म्हस्कर याची शिकवणी बंद झाली आहे. मी काही एक बोललो नाहीं, इंदूलाच कांही तरी अनुमव आला असला पाहिजे, तिनेच त्याना सांगितलें असलें पाहिजे. ते मधून मून येतात, पण इंदु त्याच्याशी तुटकपणेंच वागते अक्ष मला तरी दिसते. अप्पाची प्रकृति त्यातल्या त्यात बरी आढे, मुलीकडून नातवाचें मुख पाहण्याचे लुख लाभले त्याप्रमागे मुलाकडूनहि नातळाचे मुख पाहण्याचे खुख्व लवकरच मिळण्याचा रम आहे असं ते बोलत असतात. मला हं ऐकताना लाज वाटते, पण प्रेमळ म्हाताऱ्या वडिळाना मी काय शिकवणार? इंदूलाहि पुत्रमुख पाहण्याची इच्छा कार दिसते ! छोटूच्या लीलांचे ती वर्णन करीत असते, त्यांत त्याचं कोतुक करावं ही इच्छा आहे, का आप- शांलाहि असाच मुलगा असावा अशी गुप्त वासना आहे इं कोण सागणार? ईश्वराची तशी इच्छा असल्यास छोटूच्या ऐवजीं एखाद्या ' छोटी "- वरच तिला समाधान मानून घ्यावें लागेळ, आणखी चार पांच महिने इंदु काळ ब सरला भोळे ४९ “४६४१४४ ४ /% ८9 20... /%. ७१ य ९५ ५८*४५/ ५४ ५४४५/५” २४८४८९१४११ “१./५४९.०५//९.” ४” “४.”१//%.. ८ ४.» ७४ ५-9. १. ५४४/९./४६/५”' वाट पाहिली म्हणजे सगळ्या गोष्टी प्पष्ट होतीलच, मला इतका वेळ काय सांगावयाचें होतं तें आता कळलंच आहे. आपळा मित्र व मेहुणा, भाऊ काळ | २५ ] गरिबीतला आनंद पांचब्रावडी, १-१-२४. प्रिय भाऊ यास सरलेचे नमस्कार वि. वि. आमचे दिवत येथ गारेधीत पण फार सुखात जात अहित. गांवात मानमान्यता बाढत आहे, आनंदाला पारावार नाही. गेरसमजुती होतात, पण छोटूच्या लाडासंबंधानें. भांडणे होतात, पण ती छादूच्या कोतुकासंबंधानं, मतमेद आहेत, पण ते छोट्यर आधिक प्रेम कोणाचें याबद्दळ, आणि खरें बोळावयार्चे म्हणजे आधिक प्रेम कोणाचें आहे हँ सागता यावयाचे नाही ! त्याळा माझ्यापेक्षा यांचा कार लळा आणि &ेहि न लाजता आणि लास न मानतां त्याला नेहमीं घेतात. बाजारात जातांना, फिरायला जातांना, फार काय रोगी पाहण्यास जातांना सुद्धां तो त्याचेबरोबर असावयाचाच., इतके लाड करणे या गावांतल्या चाली- प्रमाणे प्रशस्त नाहीं. पण लोकमताला कधींहि माक घालावयाची नाही, आपल्य़ा मनाला योग्य वाटेल ते करावयाचें, ह्या जन्मस्वमाव ठाऊकच आ६. आजकाल मला तर छोटूच्या तैनातीळा असण्याशित्राय दुसर धंदा नाहीं. आमच्या छोट्या राज्यात छोटू हा राजा आणि आम्ही त्याचे तैनात- दार, “ छोटू - पुराण ? तुला कंटाळवाणे होईल म्हणून पुरें करतें. एक गोष्ट मात्र सांगत्ये, छोट्यचे बोबडे बोल ऐकून इतका आनंद होतो की, तो आम्हांला दोघांनाच ठाऊक. प्राकृत माषा ज्याला शिकावयाची असेल त्यांन छोट्ने शब्दाची केलेलीं अपभ्रष्ट रूपं पाहावीत, म्हणज त्याला ६ महाराष्ट्री ) वशेरे प्राकत भाषांचे नियम आपोआप समजतील, असे म्हणाबयाचें असते. प्राकूत भाषेचा तो माझा गुरु आहे असं म्हणून कधी कर्धा त्याला ' गुरुराज' हदी पद्बो तिकडून दिली जाते ! ५० इंदु काळे व सरला भोळे आपली प्रकृति कशी आहे ते कळवावे. इंदुवहिनीच्या बाळंतपणा- करितां मला तिकडे येण्याची इच्छा आहे, पण बायकांच्या इच्छा मनांतच राहावयाच्या, तिला बरं वाटत नसल्यास मात्र संकोच न धरतां कळवावे, म्हणजे मी (वाटल्यास थोडासा हक्क गाजवूनहि ) येईन. सरला पी कगआ्गाजयाकुखि्गममह ली [२६] स्त्रया इतक्या धीट झाल्या आं? पांचबावडी, ता, (९. 4 -- २४, १ मित्रवर्य भाऊराव काळे यांस सा. न. वि. बि. येथें माथे चांगळें बस्तान बसले आहे. माझ प्राण मोठें विद्दत्तापूर्ण आणि देशाभिमानयुक्त असतें अशी इकडच्या प्रांतांत माझी कौर्ते झालली आहे. वैद्यकीहि उत्तम चालली आहे. चार इंग्रजी आणि संस्कृत वेद्यकीची पुस्तके वाचून उत्तम वैद्य बनलो आहे ! बुद्धिमत्तेपेक्षां चागल्या नशिबानेच मळा हात दिला आहे. कांडी बरे न होणार रोगी बरे झाले ते वास्तविक आपल्या देवाने झाळे, पण भ्रय मला मिळालें. एक लहान ५-६ महिन्यांचा मुलगा फार आजारी होता; श्रीमंताचा असल्या- मुळें इकडचे सगळ वैदय आणि डॉक्टर यांची औपंध दिलीं, पण गुण आला नाही. सहजगत्या मी त्यांच्याकडे गेलां असता मुळाला त्यांनी दाखविलें, मी नाडी, छाता वगेरे तपासळो, आणि मुलाच्या आरंजवळ बोलतां बोलता अंगावरचे दूध कस आहि त॑ विचारलें. ते॑दाट आहे असे ऐकल्यावर मूळ रोगाचें कारण ध्यानांत आलें. मुलाला वास्तविक ते दूध पाण्यांत भिसळल्याशिवाय पचर्णे शक्‍य नव्हते, पण लहान मुलाला पाणी करस द्यावयाचें या भाताने घरांतल्या बाया पाणी देत नव्हत्या. मी नंतर औषध पाठवून दिळें त्यांत पाण्याशिवाय कांहीं नव्ह्ते. तें दोन दोन तासांनी न चकतां चमचा चमचा द्यावयाचें अस सागितळे होतें. चम- स्कार असा को, मुलाला पाणी मिळाल्याधुळें गुण येऊं लागून ते लवकरच गुटगुटीत झाले, आणि मी गांबांतळा घन्वतरी बनलो ! माझ्य़ा हाताला इंदु काळे व सरला भोळे ष१ शक %/./४.” ७४ ७०१.” “१./४” ७७४१५” 7६५४१. 4१५४४५ “*- "५७९६५९६. ९ ८४४. ४0 209 709/0/१७४%. 0.०७... ७ ७५७७७ यद आहे अशी गांबातल्या लोकाची कल्पना या यशामुळे हृढ झाली आणि मी देशभक्त, विद्वान, वक्ता, समाजसेवक, स्वार्थत्यागी अदा नात्यानीं माझी जी कोर्ति झाढी होती तींत या कौतांची भर पडली, झालेला खरा प्रकार मी गावांत कोणाशी बोळ्ला नाहीं. वैकीच्या घेद्याळा थोडीशी लच्चेगिरा लागते, ती आतां शिकला आडे. परवां काशी ढबळे ही नारायणराव पाठक गय्रेथे आहेत अर्स समजल्या- वरून येथ आली, येथून जवळच असलेल्य़ा पाटघर गांवी तिचा मामा आहे, त्याच्याकडे जाण्याचे तिन निमित्त केळे आणि धाकट्या भावाला घेऊन वाटेंत एक दिवस विश्रांति घेण्याकारेतां म्हणून माझ्याकडे उतरळी. चहापाणी, आंघोळी, जेवणे वगेरे झाल्यावर मळा तिने पडवीत एकीकडे बोलावून आमचं लहानपणापासूनचे प्रेम आहे, नारायणरावाच्या इतिहास. सक्लीधनाच्या आड मी येणार नार्ही, दारिय्यालाहि मी भीत नाहीं बगेरे गोष्टी मळा तिनं सागितल्या आणि नारायणरावाचे मन बळविण्या- विषयीं अश्राविस्जनपूवेक विनेति केली, मळा तिची ती स्थिति आणि कृति पाहून प्रथम चमत्कारिक वाटलें; पण पुढें गहिवर येऊन “ मला राक्‍्य तें करता ' असे मी तिळा अभिवचन दिलें, गहिवरून गेल्यामुळे मळा भान राहिलं नाही. आणि पाठीवरून हात फिरवून मी तिळा धीर दिला आणि रडणे थाबाविण्यास सागितळें ! आमच्या सरलाराणीसादब यांनीं पडबींत एकीकडे चाललेला हा प्रकार पाहिला आणि त्याचा सरळ अर्थ केला ! झाळं, हिवाळ्यातल्या त्या दिवशी पावसाळ्याची झिमझिम सुरू झाली. ईश्वरकृपेनें गडगडाट मात्र झाला नादी. सगळ्या गोष्टी समजावून सांगितल्या, पण समजूत पटेना, ऐन वेळेला छोटू आल्यामुळें मात्र पावसाळा संपला आणि थोड्या वेळाने कांबळे ऊन सुरू झालें. तात्पये काय तर, मावनाप्रधान स्वभाव असल्यामुळे आम्हांला स्वतःला वागताना पोच राहत नाही आणि मग असे पेंचात सापडतो ! छोदूसारखे सजन जगात आहेत म्हणून आम्ही संकटातून कसेबसे निभावून जातो एवढेंच ! नारायणराव पाठकाना पुष्कळ सांगून पाहिळ, पण त्यानी तिच्या देखत मला म्हटलं, ““ विनायकराव, एकदा सागितले तंच शभरदां विचारलं ५२ इंदु, काळे व सरळा भाळे ४१६७४५%..७ १ /”. »”१..० ५५४५-०४-०८ ४-५-%-//00- “* . /*/ %. ४*ही च क १ * */५/५/५/ अ” £ शह आक २, तरी मी सांगणार, याबाबत माझी आपण पुनः मुलाखत घेऊ नये. काशीनेंद्ि घेऊं नये. मला असल्या कमकुवत करणाऱ्या मुलाखती वब खुकावले आवडत नाहीत. आपण मध्यस्थी न केळेली चागली; केल्यास तुमच्याआमच्यामर्ध्ये बेदिली उत्पन्न होईल. नतर त्यांनीं काशीलाहि एकीकडे गाठून असंच काही तरी सांगितलें. बिचारी दिवसभर रडत होती. ती काळ मामाकडे पाटघग्ला निघून गेली. बायका इतक्या धीट झाल्या असतील अशी मला कल्पना नव्हती. पण दीड वर्ष तुरुंगात आणि आता खेडेगावात राहिल्या- मुळें शहरांतील प्रगति किती झपार'याने होत आहे हें कदाचित मला कळ नसेल ! बाकी खरं बोलावयाचे म्हणजे मला काशी ढवळे हिचा घाॉटपणा आवडला आणि नारायणरावाचा हृटवादोपणा आवडला नार्दह्दी; पण आपल्या आवडीनिवडीच| काय उपयोग १ विनायकराव माळे ता. क. चिरंजीव छोटू आनदात आहे. आणि आम्हाला आमनेदवीत आहे. तुम्हालादि लबकरच पुत्रसुख्याच] अनुभव येवो असें इच्छितो. वि. भो. [ २७ ] संकटांची सावली पाचबावडी, ता. १०--१२-२४ प्रिय मित्र भाऊराव काळे यांस विनायकराव भोळे याचा सा. न. बि. वि. रात्रींच्या शाळेकारिता, सामजिक कार्याकरिता आणि आमच्या खाजगी, खचाकारेतां आपण जेवढ रुपये पाठविता तेवढे सगळे मी सामाजिक कार्यात खच करून टाकतो. ह्या माझा कदाचितू दोष असेल; पण ही खोड मेल्याशिवाय जावयाची नाही, कारण माझ्याभोवती मळा इतकें दारिद्य दिसते आणि मदतीची इतकी जरूर भासते की, जवळ पेसे असता ते पेटींत ठेवणे माझ्या जिवावर येते. दुसर असें को, आपण माझ्यावर दया करून मदत करता तशी मीं इतरावर करावबास नको काय? :' तिसरे असे कीं, माझ्यासारख्या वृत्तीच्या लोकानी आपण होऊन इंदु काळे व सरळा भोळे प्रे ५७ ७० क” ९७.०४, २५१” २५० ९” ५” ९५४९” ४० ४/४५ ४ ४७४९७४७ ७/४-/५ _« २५ ४१४८१ ४५४४ "२४४५११५ १५४७४ १४१४ ४७४ -४५४ “८४५४ स्वीकारलेल्या दारिद्याच्या दीक्षेला सुसंगत वागावयाचं म्हणजे असंच वागळें पाहिजे, नाही तर लोकांमध्ये भलतेच गेरसमज उत्पन्न होतील आणि ' फंडगुंड ! -पणाचे आरोप थयेतीळ, आणि अगर्दी खरे कारण सागावयाचे म्हणजे सभाोंबार इतके दारिद्य आणि इतक्या आपत्ति द €_ _€*- आ? पसरून आहेत कीं, अश्या परिषश्थितींत अनवश्यक सापत्तिक सुखोपभोग घेणें माझ्या जिवावर येतं, इतकच नव्हे तर ते मला पाप वाटतं. शिवाय, माझ्यासारख्यांना मुलामुलींना शिक्षण देतांना, गरिबाना फुकट ओपघपाणी देताना, आपदूग्रस्ताच्या आपात्ते दूर करतांना स्नेह्यासाबत्यामधील गेरसमज दूर करताना, गावातील ळोकामधीळ तट मोडताना (व मधून मधून तुम्ही म्हणता याप्रमाणे “व्याख्यानबाजी आणि अध्यक्षांगेरी ' करतांना ! ) इतका आध्यात्मिक आनंद होत असतो कीं, इतर सुखापभोगांची लालसाच शिल्लक राहत नाहीं. द्राक्षे मिळाल्यावर करवंदे कोण खाईल १ अजीर खाऊन पोट भरल्यावर डंबराकरिता कोण घडपड करील १ ( लाडिकपणानें हृद्ट करणाऱ्या छोटूला कडेवर घेऊन सोभाग्यवतीने चहा आणलेला आहे तो पाहून सुचलेली' उपमाहि येथ लिहितो आणि ५ - १० मिनिटे चहा पिण्याकारेता आणि सो. शी बोलण्याकरिता थांबता. उपमा अशी की, अशी पत्नी आणि असा मुलगा आणि असा चहा आगि असा प्रेमपूर्ण देखावा ज्याच्या भाग्यांत आहे तो बाजारातल्या एखाद्या नादान स्त्रीच्या दुकानांत जाऊन दारू कशाला पिईल १) रॅ भे कः माशी वैद्यकी उत्तम चालली आहि. खेड्याच्या मानाने पुष्कळच पेसे निळतात, भाजीापाल्यांच्या देणग्या पुष्कळ मिळतात, म'झ्य़ा पुराणाला संध्याकाळी गावातील पृष्कळ लोक येतात, बायका येतात, पण त्य! कापूत पिंजीत किंबा बाती करीत असतात ! माझ्या विहूत्तेची फार स्ताति करतात आणि ती ऐकून मी धन्य होतो ! आप्पासाहिबाना आपल्या- सारख्या श्रीमंताचा जावई खेडयात दरिदरथातारवा राहतो हे दुःखदायक होत असेळ, पण सुख आणि समाधान य! बाबतीत मी ( आणि सोभाग्य- बतीहि ). दारिययात खास नाही, हें त्याना समजावून सागावे, ५्झ इंदु काळे ब सरला भाळे मी ४४५१-८४-५०” राचींची शाळा कशीबशी चालली आहि. सोभाग्यवतीहि सवड सांपडेल तेव्हा माझ्या सोबतीला येऊन मुलामुलींना शिकांविते. इतके दिवत शाळा एका पडक्या झोपडीत घेत होतो, ती आतां देवळाजवळीलळ घर्मशाळेंत आणली आह. काही लोक विरुद्ध होते. कारण शाळेत अस्पृश्य मुळें आहेत. परंतु होते नव्हते तेवढ वजन खर्च करून धमशाळेत शाळा आणण्याची परवानगी मिळविली, मी. पुण्यास असतांना अस्पृश्याशीं उघडपणे रेटीव्यवहार केला आद; पण येथ करणं इष्ट का अनिष्ट याबद्दल निश्चय होत नाहीं, बहुधा लवकरच लोकमताळा धाब्यावर बसबीन अर्ल वाटतें. स्पर्शास्पर्हा मात्र मानीत नाही. पुराणिकाच्या पेश्ाला वास्तविक है झंपावयाचें नाहीं, पण (खऱ्या किंवा काल्पनिक ) विद्वृत्तेच्या कोतीवर आणि वैद्यकींत उपकार करून ठेवलेल्याच्या कृतशताबुद्धीवर आतांपर्येत तरी सगळे घकून गेलें आहे. घारुअण्णा नागे, कृष्णंभट फुरशे वगैरे सनातनी धर्माचा खोटा अभिमान बाळगणारी टवाळ आणि फसवी मंडळी मनांतल्या मनांत ( आणि थोडेबह्युत जनांत) जळफळत आहेत, पण पांडुरंगशास्त्री अभ्येकर याच्यातारखा शास्त्री आणि नारायणराव काणे योच्यासारखा घरंदाज श्रीमत मनुष्य माझ्या बाजूला असल्यामुळें माझा सुधारकापणा आतापर्यंत तरी पच आहि. योग्य संधि सांपडल्यावर नांगे, फुगे वगेरे लोक कदाचित्‌ फणा उभारतील आणि दंश करतील, आणि कार्यात विघ्ने उत्पन्न करतील अश्ी भीति आहेच म्हणा ! माझ्यापुढे असा प्रश्न उभा राहतो कीं, समाजाला चुचकारून घेऊन थोडेसेंच कार्य होईना, पण सगळ्याना बरोबर घेऊन करावें, का लबाड पण भेकड लोकाना न मितां तत्त्वनिष्ठेनें सुचविठेली मोठी कार्य करण्यास लागून आपत्तींना आणि धोक्यांना घैयाने तोंड द्यावें ! घेयाने तोंड देण्यास मी मितों असे नाही, पण मोठा घास घेऊ लागल्याने कार्यविनाश तर व्हावयाचा नाहीं ना अशी भीति वाटते. इंदुर्वाहनीने बिंदुमाधव म्हस्करांची शिकवणी बंद केली आणि त्यांच्याकडे येगेजाणंह्ि कमी केळे आहे, हें ठौक क्षाल. पण हं सगळे अगदीं मनापासून आहे, का पतीच्या आग्रहास्तव आहे १ त्यांचें मला एक पत्र आठे होतं, त्यांत त्यांनी संशयी पतीच्या अवास्तव शंकेखोर- इंदु काळे ब सरढा भोळे "प्र ब »४८ ६५५/०४* >>> १८४८७ “५७ २९८४” “५” ५५०५ आशक ४. 9४ <7* २.८» *५५/४/५८ “<*४४४"५ “४€* "५ ४४५ ४ ४४४५१४४ पणापुढें दौनपर्ग मान वांकवावी, का आपळो गाणिंब जावणं शिकण्याची सात्विक हौस पुरवून ध्यावी अता प्रभ मळा पिचारला होता. 'म्हस्करा- सारखा कसबी आणि शिकविण्यात वाकवगार असा मास्तर मिळत नाही म्हणून त्यांचेजद्दळ काहींहे कंड्या पिकल्या तरी मो त्याना शिक्षक म्हणून ठेवू इच्छित्ये ' असे तिने त्या पत्रात म्हटलें द्ोते. मी या पत्राचे उत्तर “नरो वा कुंजरो वा' अशा पद्धतीचं दिळे होते आणि लवकरच समक्ष भेटल्यावर सगळी चर्चा करू अर्धे आश्वासन दिल होते. झो. ची प्रकृति उत्तम आहे. ती मला हरतऱ्हदेने सामाजिक व बोडधिक कार्यात मदत करते; ती खरी “सहघमेचारिणी' आहे. आनगेदांत असते, पण छोटूला श्रीमंती कपडे व अळकार वगेरे करतां येत नाहीत, एवढ्या- करताच फक्त माउळीला वाईट वाटतें. तुम्दी कोतुकानें उची कपडे पाट- बिता आणि अलंकारहि पाठविता; पण आयण स्वतः मुलाला उंघो कपडे करूं शकत नाहीं म्हणून बिचारीला वाईड वाटतं. स्त्रोहृदय असे आहे. मी स्वतः छोटुचें बोट घरून किंवा त्याला हातांवर घेऊन ( किंवा कर्धी कधी खांद्यावर घेऊन ) मित्राकडे किंबा बाजारांत जाती आणि त्यात घन्यता मानता ! लोक मळा चमत्कारिक म्हणतात आणि इंसतात; पण छोटूच्या आनेदपू्ण हास्यापुढें लोकांच्य़ा हंसण्याची किंमत काय ! कळावं. आपला विनायकराव भोळे [ २८ ] खरा थारपणा कोणाचा ? पुण, ता, १-१-२५० पियमित्र विनायकराव भोळे यांस भाऊराव काळे याचा साष्टांग नमस्कार वि. वि. इतके दिवस पत्राचे उत्तर दिढें नाही त्यांच कारण असें काँ, पैश्याची कमाई करून देणारी कंत्राटे मळा फुरसतच मिळूं देत नसत. हे कारण "५८ इंदु काळे ब सरला भोळे ७५/४०/0%/ ४-४ ४७.४१ » ७५%. २.४४ ४५.५४.» ४७.४ ७.४४_/"७ 4 ४ ७७४७... /”% ९ /” २.९ २.४ ४.५१.” /२ ४५ /७//२ ५४% /१%७.” ७.४ ७” ७/ ७. ७.” १.५ ७,४१७ “ ४ ७४.७४ अंशतः सरं असलें तरी अगदी खरे कारण अर्से कीं, माझ्या मनांत ( कादंबऱ्यांत वर्णन केलेला असतो तसा ) अंतःकल्हृ सुरू होता आणि काव करावे हें मुचत नव्हते, म्हणून लिहण्याकडे माझी प्रवात्तिच होत नव्हती. आजि इंग्रजी नव्या वर्षाला सरबात झाली, तेव्हां मनात विचार आला क आज काही तरी नवीन अशा सत्कृत्याला आरंभ करावा. विचार करता करता अते वाटलें कीं, सोभाग्यवतीच्या मनांतील खरा खरा प्रकार सम- जावून घेऊन तिला सुख होईल आणि तिच्या अंतरात्म्याच्या विकासाला पूर्ण वाब मिळेल अक्ष आपण वागावे. मीं लगेच तिला बोलावून घेतळें व “ जिदुमाघवाची शिकवणी तूं आपण होऊन आपखुषीनें बंद केलीस का मला दुःख होऊं नये म्हणून बंद केलीस ? “ अर्थ विचारलें. तिने एकदम जरी नाहीं, तरी इळूहळ जें काय होतें तें सगळें कबूल केळ. मी तिला सागितले, “ उद्यांपासून शिकवणी तुरू कर, मला दुःख होऊं नये म्हणून एवढ] स्वार्थत्याग करण्याची तू तयारी दाखविलीस आणि आपल्या गाण्या- बजावण्याची शोत मनांतल्या मनात दाबून टाकर्लास द्दा तुझा थोरपणा आहे. प्रांजडपर्णे या गोष्टी कबूल केल्यास हा त्याहून अधिक मोलाचा थोरपणा आढि. पण तुझ्या हीशीच्या आड मी येणे हें मला प्रशस्त वाटत नार्ही. इंग्रजी सनाचा आज पाडवा आहे, या सुमृहूतींवर मळा एका पण्यकार्याल प्रारभ करूं दे. मी संशयखोरपणा सोडला म्हणून समज, ” तिर्भे बरेच? आढिवेढे घेतळे (मनापातून आढेवेढे घेतले) पण मीं अधवट थट्टेने '“पतीची आज्ञा आहे, तूं मानठीच पाहिजेस ” अर्से म्हणून शिकत्रणी सुरू करण्या- बहदूळ तिची संमति घेतली, कला-प्रेम आणि पति-प्रेम यातील विरोध अश्या रीतीनं थांबाविळा, पण पुनः पुनः प्रश्न डोकावतो का. यात धोका तर नाही £ लोक माझी कुचेष्ट करतात त्याचे मळा कांडी बाटत नाद्दी, पण इंदुमतीळा ह स्वातंत्र दिल्यामुळे एखादवेळेत मोह्ृ होऊन तिची नीतिमत्ता बिघडेळ की काय, ही खरी भीति आहे. पण आतां हदी भोति आणि ही डर “' पीछे रद्दी, '---भआजपासून उचतवम जीविताला आरंभ झाला, आणि सात्विक पत्नीच्या सात्विक इंदु काळे ब सरला भोळे ५७ कलाप्रेमाच्या आड येणाऱ्या माझ्या संशयखोरपणाला आज हुदयांतल्या प्रेमात जलसमाधि मिळाली ! अप्पा आजारीच आहेत, पण त्यांतल्या त्यांत समाघान मानण्याचा प्रयत्न करीत असतात. आपणांस सवड असल्यास ' सह ) यावें. बाकी, स्वदेशीवर व्याख्याने ब भारत-भागवतांबर पुराणे, वेद्यकी, रात्रींची शाळा आणणि “सरळा' व 'छोटू' याच्या तैनातींत असणाऱ्याला सवड कोठटी मिळणार १ तम्हांस येणें शक्‍य नसल्यास सरलेला सरळ मोटारीतून इकडे पाठवांव. छोटूचा कांही दिवस विरद्द सोसावा लागेल, पण तो सोसावा, सौभाग्यवतीतफरें हया निरोप आहे. कारण आपल्या सौभाग्यवतीस कळेल आपला भेद्दुणा व स्नेही, भाऊ काळे [ २९] राजकारण व समाजकारण दु-लग असावें सुर्प, ता. २१-९-२५., मित्रवर्य विनायकराव भोळे, मु. पाचबावडी यास, नारायण पाठक मुक्काम सुर्पे याचे नमस्कार, आजतागायत सर्व कुशळ आहे, आपलेहि कुशळ कळूवावे. पत्र लिहिण्यास कारग की, सुर्पे येथे आज मला एक शके १६०१ मर्घाल, म्हणजे शिवकालीन, निवाडापत्र सांपडले आहे. पत्राच्या अखेरचा अक्षर शिव-प्रभची असावींत. तींच ठरली तर वादाचा एक मोठा प्रश्न सुटेल इतकेंच नव्हे तर पुण्य अक्षेर पाहण्यास मिळून महाराष्ट्राच्या डोळ्यांचे पारणे फिटेल ! पत्र लिहिण्याचे दुसरं कारण असे की, काशी ढवळे ही साखरपे येथे असून आजारी आहे असे कळल. मी तिकडे पत्र लिहीत नाही, आणि तिकडूनद्वि मला पत्रे येऊ नयेत असे मी त्याना फर्माविळें आई; म्हणून २ ५८ इंदु काळे ब सरला भोळे ५५९५४५९४७४ ८४४४ ४५४४४४४ आहे आंणि लयाला अनुकूळ होत आहे असें नव्हे तर साहजिक जिजञासे- सुळेंच मी हें लिहीत आहे. ( बाकी आपणहि चौकशी करू नये असेंच आतां वाटू लागलें आहे. ) पुण्यास असताना सो. इंदुवहिनी व म्हसकर यांचेबद्दल जं ऐकले ते लिहवत नाही. भाऊरावाना हें कळवू कीं नको, आणि कळवावयाचें असल्यास कस कळवू, याबद्दल मनांचा निश्चय होत नाह्दीं. पातेपर्त्नांचें फारसे रहस्य दिसलं नाही. छोटी खुशाल आहे. लहान मुलांचे किरकोळ श्ाजार असतात तं आहेतच, पण विशेष काळजी करण्याचें कारण नाही, अनन वाटते. महात्मा गांधी हे पुनः सत्याम्रह्. करण्याचे विचारांत आहेत असे तुमच्या पत्रावरून दिसते. सत्याग्रह्मह सुरू झाल्यास आपण त्यात पडाल हं मौ ओळखून आहे. पण रामदासानी शिकविळेला आपला 'महाराष्ट्रथम' निराळा आहे. राजकारणामध्ये आधी अनंत गुसत तजविजी, अनेक 'चाळणा कराव्या लागतात; राजकारण हें एक-लग असुं शकत नाही तर तें दु-लग असावे लागतें; लोकांचा वकूब काय याकडे दुलक्ष करून जध्यात्मिक भाषेच्या जोरावर लोकांच्या मनांत भलताच हांवभरीपणा डत्पन्न करून त्यांचा दीप-पतंगवतू नाश करण्यात मुत्सद्दीपणा नाहीं “-- झे तत्त्व गाघांना रामदासापासून शिकावात, पण ते स्वतःला एकमेव अक्कलमंद समजतात. ते कशाला रामदासांची श्निकवण ऐकतील ? राज- कारण हं फाकेराचे क्षेत्र नार्ही, “ अल्लाला फकीर प्यारे असतात, आणि सैतान त्यांना मिऊन असतो ?', असें एक उदू कवि म्हणतो, पण गाघी- फकिराच्या चळवळीमुळे होऊ पाइणारं नुकसान पाहून “ अल्ला ह्या अज्ला देशबुडव्या फकिरांना डरतो, आणि सैतानाला ते प्यारे आहेत, असे मला म्हणावेसे वाटतें. सरलावाहनी रात्रींच्या शाळेंत काम करतात हृ ठीक आहि. पण छोदूला दूर लोटून त्या ह काम करीत असतील तर तें योग्य नव्हे. छोढू आजारी आहे असं ऐकतो म्हणून इं लिहिळें, होतां होळ तो. बायकांनी असल्या फंदांत फार पडू नये. पण अपवाद मानण्यास मी तयार आहे. पण आपल्या थ्येयनिष्ठेमुळें आणि सरलावाहेनींच्या पतिनिष्ठेमुळें छोटूकडे इंदु काळे ब सरला भोळे ५९ ७०४१७.” ७.४७ / ७.” १.” ४ ” ७ ५४% २ % "० .”४...”%.//१५ ४ ४... ४७४ १. ४५/” ७४ ४.७७ ९०७४११” २.५ ७.४ ७७०९... 7९.५” ४९,७४७. ८९८७ ७.५0 09०” २. दुळक्ष व्हावयाचे अशी मीति वाटते. छोटूबद्दळ माझ्यापेक्षा आपणांब अधिक काळजी आहे हें मठा मान्य आहे. अस्प्रश्‍्य लोकांशी रोटी-व्यवहार करण्यास तत्त्वतः हृरकत नाहीं, पण राजकारणाप्रमाणे समाजकारणहि “ दु-लग असलें पाहिजे, “: सावघपण सर्वे विषयीं * ठेवून सर्व बाजूंनी विचार करून दृरेदेशीपणणे वागावें, नाही तर पस्तावा होईल. नारायण पाठक ता. क.---काशी ढवळेबद्दल साखरप्यास पत्र लिह्दूच नये. नारायण ता, १ ०--९-२५., रा, विनायकराव भोळे यास सो. इन्दुमती हिचे साष्टांग नमस्कार वि, वि. मी आपणास सहसा पत्रे लिद्दीत नाहीं, महत्त्वाची गोष्ट असेल तेव्हांच लिहित्ये, हे॑आपणास ठाऊकच आहे. आताचा माझ्यापुढचा प्रश्न मला फार महत्त्वाचा वाटतो म्हणून लिह्लत आई. मी बिन्दुमाधव म्हस्कराची शिकवणी बंद केल्यावर पुनः ती कां सुरू करण्यांत आली हूं सर्व तुम्हाला ठाऊकच आहि. ज्या थोर अंतःकरणाने बिन्दुमाधवांच्या शिकवणीस पुन्हा आरंभ करून दिला त्या अंतःकरणात संद्ययाचें विष पुनः कोणींतरी कालविळे आहे. आमची * छोटी होती तोपर्यंत आमचे दिवस फार आनंदांत गेले. आमच्यांतील भेदभाव एवढ्याशा त्या छोटीने पार घालवून टाकला होता. पण ती देवाने नेल्यापासून पुन्हा संशयापेशाचिकेनं मनांत जोर केला आहे, मला रागाचा शब्दहि बोलत नाहींत, परंतु मन शुद्ध नाहीं, मला कोणत्याहि गोष्टीची ना नाहीं, परंतु माझ्याबरोबर बोलण्याचालण्यांत आतां राम वाटत नाही. माझ्या सगळ्या होशी परवितात. परंत स्वतःला कशाची होस नाही. ८० इंदु काळे व सरला भाळे २३. ७.५१)” ४७.१७. ५४ ७.४७ ७ / ७४७ ४४१५७ »/%७ ४9/९/% ७ /९./% .४%./४%./५ ४ /% '२/४/४/ ७.५ ७. ७.” ४. ७ % / फे. ७-४ ७. ४.४ क“ बाह्यतः सगळ्या गोष्टी चांगल्या आहेत, पण मने विलग झालेली आहेत. मनांतढा खरा माव लपविण्याकारितां मुद्दामच मला कांही तरी आणून द्यावयाचें, मुद्दामच मला फिराबयास न्यावयाचे, कांहीं तरी निमित्त करून कृत्रिम विनोद करावयाचा, मला खूष करण्याबद्दल खोटाच उत्साह दाखवावयाचा; परतु मन मनाला ओळखते. इवळीशी छोटी होती तिला देखीळ रागाचा खोटा आविर्भाव कोणता आणि खरा कोणता हँ कळायचं; प्रेमाचा पान्हा कोणता आणि प्रेमाचा देखावा कोणता हें समजायचं; आमच्या चेपी कुत्रीला देखील हे समजत; मग माझ्यासारखीला का तें कळायचे नाही १ मला मनापासून ते रागावले तर आवडेळ, पण राग गिळून प्रेमाचं सोंग केलेल आवडत नाही. मला वाईट वाटूं नये म्हणून कतेव्यबुद्धी नच ते मनांतला संशय आणि राग गिळतात; पण हच मला डांचते. त्यापेक्षां गरळ ओकून टाकलेलं बरं, माझ्यावर खरं प्रेम नाहीं, आपलेपणा वाटत नाहीं, म्हणूनच रागावत नाहीत हेन समजण्याइतकी मी खुळी नादी, अनेक महिने हें असं चालल्यामुळे माझ्या मनांतहि एक प्रकारची अढी म्हणा किंवा तेढ म्हणा उत्पन्न झाली आहे. मीहि कधी उलळट बोलत नाहीं, रुसत-रागवत नाहीं. पण आतून उत्साह नार्ही, आनंद नाही. उन्हाळ्यांतल्या दुपारचा उकाडा पख्यांनीं कसा लोपणार १ बिन्दुमाधवांशी माल मी मनापासून बोळत्ये-चालत्यं, याबद्दल माझ्य मलाच बाइट वाटते. पण त्यांनीं एकदां जरी किंचित्‌ अतिप्रसग केला असला तरी ते जात्या वाईट नाहींत अशी माझी खात्री आहे. कसलेल्या ढेखकाच्या हातून एखादेवेळेस एखादें वाक्य चुकीचे गेलं म्हणून तो लेखक वाईट ठरेल काय ! त्याने एखादी अळ्छीळ कोटि लिहिली म्हणून तो अकल लिहिणारा म्हणावयाचा काय ? बिन्दुमाधवाच्या स्वभावाबद्दलद्दि माझे असच म्हणणें आहे. त्याचे विनोदप्रचुर बोलणें आणि त्यांचें गाणें ज्याला आवडणार नाहीं तो मनुष्यच म्हणतां येणार नाहीं. कतव्य म्हणून त्यांची शिकवणी मार्गे बंद केळी तशी आतांहि करण्यास तयार आहे. पण तसे विचारळें तर तेहि पसंत नाही ! अक्या स्थितीत कसे वागाव १ पावसाळ्यामध्ये आमाळांत ढग आठे म्हणजे फिरण्यास जाब कां न जाव अश्ली स्थिति होबे, तशी माझी झाळी आहे. इद, काळे व सरला भोळे ६९ बाकी अलीकडे मला असा प्रश्न पडू लागळा आहे कीं, शिकवणी तरी का बंद करावी आणि त्यांच्याशी बोलणें-चालगे तरी कां सोडावे १ फिरावयास जावयाचे ठरल्यावर पाऊस पडेल ही भोौति कां बाळगावी १ रेनकोट असल्यावर पावसाची भोति कशाला ! वरील प्रश्न पुनःपुन्हा नागाप्रमार्ण फणा वर करून माझ्याकडे पाहत आहेत, म्हणून माशी मलाच भोति बाटत आहे, आणि म्हणून हं पत्र मी लिहीत आहे. तुमच्याशी मागे अनेकदा बोलणें झाले. त्यांत तुम्ही मळा किंवा बिन्दुमाधवांना एखादवेळेस मोह होऊन भलताच प्रकार व्हावयाचा हा मुद्दा वारवार माझ्यापुढे मांडलांत; पण माझ्याविषयी मळा पूर्ण खातरी आहि. बचिन्दुमाघवाविषर्यीह्यि माझी खात्री असल्यामुळें तुमचा मुद्दा येथ गैरलागू आहे. माझ्याकारेता कां होईना, घटकामर ग्र॒हीत घरा कीं बिन्दु- माघब फार चागले आहेत, आणि मीहि फार चांगळी आई; आणि हं गृहीत घरून नेहमोप्रमाणें उडवाउडवी न करतां पुढच्या प्रश्नाचे सरळ उत्तर द्यावे. प्रश्न असाः-- आत्म्याची कलाविषयक जी भूक आह ती लोकापवादाच्या भीतीने किंवा पतीला उगाच संदाय येतो म्हणून दाबून टाकावी काय ? क म क माझी रडकथा संपली. आतां दुसऱ्या गोष्टी लिहित्यं. सरलावन्संची प्रकति बरी नाहीं हे खरे काय ! छोट्लाहि बरे नाही असं ऐकलय. बहीण झाली आहे तिचें नांव (माझ्या इच्छेला मान द्यावयाचा असल्यास) छोटी ठेवावे, माझी छोटो गेळी ती सरलावन्संच्या पेटी आली असंच मी मानत्ये ! आमच्याकडचे पैसे स्वतःकारेतां खर्चे न करण्यांत मनाचा मोठेपणा नाहीं, आम्ही परके आहोत असा याचा अर्थ होतो. तरी असें करूं नये आणि कुटुंबाचे हाल करून घेऊं नयेत. नारायणराव पाठक यार्नी काशी ढवळेबद्दल चौकशी करूं नये म्हणून निक्षन सागेतळे तरी तुम्ही साखरप्यास पत्र लिहून चोकशी केलीतच आणि ती झुरत आहे असं कळविलेंतच ! त्याचे मन चुळबुळ करीत आहे. बाहैरून मनाची खंबिरी दाखवितात, पण आंत काय होत असल याचा अंदाज मला करतां येतो. काझी ढवळे पोर चांगली आहे. ६२ इड॒ काळे ब सरला मोळ ५४५४५६ ४८८४८८५ /४५५- ६” “ ४९४५१ ४८%” “च ४८७४४८४४५१. ४५४४४५ ४५५९” ७४ ४७४७९४९.” ४१.” २५४४४४७४१५” ५५४.” ४४५ ५४.” ५५५४५१ ५५४५४१७४७१. आणि नारायणराव पाठकहि चांगले आहित, पण......ध्येये म्हणजे दुःखं हूंच खरं. कळावे. इंदुमती काळे [ ३१ ] नागे-फुरदो फणा काढतात पांचवावडो, ता. ६९०९०२. सौ. इंदुमती काळे यांस विनायकराव भोळे याचा सा. न. वि. वि. आपले ता, ९-९-२५ चें पत्र पावलें. मी कुटुंबाचे मुद्दाम हाल करीन असे वाटते काय ? आपण पेसे पाठविता त्यापैकी खाजगी खर्चाकरितां काँईिक घेत नाहीं इं म्हणणें खोटें आहे. मी घेतो, पण सर्मोवतालचें दारिद्य पाहून मन इतकें द्रवर्ते की, हाती पेसा आल्यावर हातांत फारसा राहतच नाही, आजच बारस झाले, आपल्या इच्छेला अनुसरून आम्ही आमच्या मुलीला “छोटी'च म्हणतो. पाळण्यांतळें नाव उष आहे. आतां आपला प्रश्न, तत्त्वदृष्ट्या पाहिळें तर कलेपुढें साकेतिक्र चाली- रीतीनें मान वांकविळींच पाहिजे; म्हणजे लोकांतलळी खुळचट चालरीत कलाविषयक ध्येयाच्या आड येत असेल तर आपलें ध्येय सोडण्याचे कारण नाहीं. पण चाळरीत खरोखरच खुळचट आहे का, हाच व्यवहारात प्रश्न पडतो. परपुरुषांशीं फार बोलणे-चालणे असूं नये, स्त्रीपुर्षांनीं एकान्त करूं नये, हे जनरीतीचे निभंध खुळचट आहेत १ आतां एखादा पुरुष अत्रि, वसिष्ठ, वामदेव किंबा शुक याच्याप्रमा्ण असला आणि एखादी स्त्री अन- सूया, अरुंधती, सीता, सावित्री यांच्याप्रमाणे असळी तर त्यांनीं देखालि द्दे नैब्रेध पाळावेत काय, या प्रश्नाचे उत्तर अर्से की त्यानीं न पाळले तरी चालेल; पण पाळणे उत्तम. विवाहित स्त्रियांवर ( ब पुरुषावर ) तर अधिक जबाबदारी आहे; कारण आपली कलेची भूक शांत करताना पतीची ( किंवा पत्नीची ) हेळसांड होत नाहां ना, पताकडे (किंवा पत्नीकडे ) दुलेक्ष होत नाहीं ना, प्रेमामध्ये विघ्न उत्पन्न होण्याचा संभव नाहीं ना, ११, €*३ इत्यादि गोष्टींढि पाहिल्या पाहिजेत, तुमच्या मनाची ह्िधा झालेली इंदु काळे व सरला भोळे ६३ %-/८१९./१% /”५ /१ /% /%/ के. "४.४४... ७.७.” '.५४ २७.४ ४७.४.” १७ ४९ २ _/७०१९ . ४९७४१ ७७४७ ४७७४७.” /४-.७९७७..५९% स्थिति वणन करतांना तुम्हा दिलेला दाखला चांगला नाहीं पण त्याचाच आधार घेऊन मी तुम्हांठहा सांगतां की आभाळात ढग आलि तरी वनश्री पाहण्यास वाटलें तर जावे, पण घरीं मूल किंवा पति आजारी भसल्यास खाणें योग्य नव्हे, बिन्दुमाधव वाईट नसतील; नाहीत असेच मी समजतो; पण शिञियांच्या बाबतींत प्रूषाचें मन केव्हां मोहवश॒ होईल ह सांगतां येत नाही, हँ लक्षांत ठेवावं. स्त्रियांच्या मनाघद्दलाहे मी अर्तच म्हणेन; पण आमची सौभाग्यवती आणि आपण यांच्या मार्त डोळ्यांपुढे उभ्या राहून लेखणी अडते. क न रॅ आतां इकडल्या कांही किरकोळ गोष्टी लिहिन पत्र पुरं करता, गोष्टी किरकोळ आहेत, पण कुटुंबांतल्या माणसांना त्या सांगाव्याशा वाटतात म्हणून लिहितां. मी शाळेत अस्पृश्याना शिवता व घरी आल्यावर आंघोळ करीत नाहीं म्हणून घारुअण्णा नांगे, कृष्णेमट फुरशे वगेरे सनातनी ब्राह्मण- गुंडांचा माझ्यावर रोष होता ता. आतां बळावत चालला आहे. मला वाळांत टाकण्याच्या ते विचारांत आहेत. ब्राह्मणांच्या आळीत मला भाड्यानं सोईचे घर मिळालें आहे ते त्यांना पाहवत नाही, आणि म्हणून ते भरमाळकाला सांगून मला तेथून हुसकावून लावू पाहत आहेत. या मालकाच्या मुलीला पटकी झाली होती तेव्हां रात्रीच्या रात्री जागून ब अधरुणाजवळ बसून मी तिळा औषधपाणी दिळें आणि वरी केली आणि ता गरीब असल्यामुळें षेसे नांबापुरतच घेतळे, म्हणून त्या मालकाला मला घरांतून निघून जा अर्से एकदम सांगबत नाही. तथापि तो गरीब मिक्षक असल्यामुळें घर सोडावे टागेळ आणि गांबांत कोठेहि घर मिळा- वयाचें नाहीं अशी थोर्डार्शी भीति आहे. घर न मिळण्याचे दुसरं कारण अर्से की, राजकारणांत मो थोडास! गांधींचा अनुयायी झाल्यामुळें येथील कांही टिळकभक्त माझे शत्रु झाले अहित, (बऱ्याच लोकाचा आदर आहे, पण कांद्री थोडे कट्टर टिळकभक्त दुष्टावा करतात, आणि ते गुंड असून त्यांना ळोक भसितात, ) सरकारी 2) इंदु काळे व सरता भाळे अधिकाऱ्याचा तर रोष आहेच, कारण मातरोतावरचा वार्षिक धारा देणें दिवसेदिवत लोकाना परवडत नसल्यामुळें सयाप्रह. करण्याशिवाय गत्यंतर नाही, असे मी मापणात बोलू लागळोी आहे. एकद्रींत परिस्थिति कठीण आहे. पाहूं या काय होतं ते. कांहींह्ि झाळं तरी मी आपलें ध्येय सोडणार नाहीं, हें निश्चित. शाळंतली एक अस्पृद्य मुलगी चिंगी नावाची आहे. ती नऊ दहा वर्षांची असेल पण इतकी चणचुणीत आहे की, ब्राह्मणांच्या मलीनाहि तिच्यापुर्ढे लाजावें लागेळ, जराशी गत्राळी आणि गलिच्छ आहे, पण स्वभावाने फारच चागली आहे. सोभाग्यवतीची ती मोठी लाडकी झाली आहे. ती आमच्या घरी पुष्कळदां येते आणि सोमाग्यवतील! लाघवीपणानें इरतऱ्हेच्या कामात मदत करते. एक चाळीत वषाच्या वरील पार्टील शाळेत येऊं लागळा आहे; कारण वाचता येत नसल्यामुळे एका मार- वाड्यानें त्याला कस नागवले हे त्याच्या आता चांगलेच ध्यानात आलें आहे. शाळेंत एक मराठा मुलगी आहे आणि चिंगीरिवाय दुसरी एक अस्पृर्य मुलगी आहे. ब्राह्मणाच्या कांही मुलोंद्नून त्या गोऱ्या आणि सुंदर आहेत. बुद्धाने सामान्यच आहित. त्यांचेकडे पाहिलें म्हणजे मला घारूअण्णा नागे आणि कृष्णंभट फुरशे यांची आठवण होते, इतक त्याच्या चेहऱ्यात साम्य आहे. कांही तरी येथ पाणी मुरत असले पाहिजे म्हणून चोकशी केली, तेव्हां त्याच्या आयांची चालरोत कशी आदे तें कळलें आणि सर्व उलगडा झाला ! आणि हे नागे-फुरशे लोकांना 'सनातनी घर्म शिकविणार ! ! मुली मात्र स्वभावाने फार चागल्या आहेत. एक तर इतकी माबडी आहे कीं तिच्या मनांत स्त्री-पुरुष हा भेदच नसावा. ती माझ्याशी इतक्या लडिवाळपणाने वागते आणि इतकी जवळ येऊन बोलते-चालते की मला लाजल्यासारखें होते आणि असला देखावा पाहून लोकाना काय वाटेळ अशी भौति वाटते. बरं, इतका लाडिकपणा आणि इतकी सलगी करू नये हें तिळा सांगणें देखील माझ्या जिवावर येते. किंबद्दुना तिला हे सांगर्णे पाप वाटते. कारण जिच्या मनांत कपट नाहीं, कामवासना काव पदार्थ आहे हें समजतहि नाहीं, तिच्या मनात अकाली खोटी लाज आणि कपट उत्पन्न करणें मला पाप वाटतं. असल्या प्रसं- इंदु काळे व सरला भाळ ६५ “ २.५५. ४.” ९.५ ९.४ ९७. १८”. ९.५४ “ ४५४४. ९.” ५.१.” ४२ ९ ४ ७. / ७.४ ४.४७ ४.४ ४. ४७.४७. ४५.४ ४. ७.४ ४.४ ४४४ ४ ७४.०४. ७.४१ 9. गातून कशी तरी वाट काढून मी वेळ मारून नेतो, पण कामात्मक मोहाच!। प्रसंग या कामराहेत लडिवाळपणाच्या! प्रसंगापेक्षा कमी कठीण आहे अस अनुभवावरून मी सागतो. मराठे आणि अस्पइय मुलग्यापेका कांदीं फार चांगळे आहेत, काही अत्यत गलिच्छ आणि वाईट आहेत. त्याची शिवीगाळ ऐकून आणि त्याचे हातवारे वगेरे पाहून त्याना शाळेतून घालवून द्यावेते वाटते पण असें करून कत चालेल? सोभाग्यबती त्याना घालवून देण्याबद्दल आग्रह धरते, पण मी ऐकत नाहीं. कारण वाईट छोकाना सुधारणे हच माझा शाळा काढ- ण्यतला हेतु आढे. सोमाग्यवतीडि मी मुळीशीं फार बोळतो म्हणून मधून मधून मला बोलते आणि संशयखोरपणा दाखत्रिते. (सगळ्याच बायका संशडायखार असतात का?)तिच्या भलत्या संशयाना अथात मी फारर्दि भीक घालीत नाहीं, कारण तिचे संशय क्षणभरच टिःतात. ( आगि पुष्कळ वेळ टिकले तरी मळत्या संशयाना मलते महत्त्व देऊन घ्येय कस सोडता येईल १ ) सौ. ची प्रकाति किंचित्‌ नादुरुस्त आहे. क्राम फार पडतें आणि खाण्यापिण्याची आबाळ होते हएक कारण असले पाहेजे, मुलाचीहि प्रक्रति जमतेमच आहे. मी. आपल्या झंग्रयाकरिता कुटुबांचा होम तर करात नाही! प्रश्न बिकट आहे. असा. विनायकराव भोळे [ ३२ ] भांडखारपणाचा प्रश्न ? पुणे, ता. १५-५-२५, रा. रा. विनायकराव भोळे यास इंदुमती काळे हिचा नमस्कार वि« वि, आपले पत्र पावळ, आपला उपदेश बाचला व शेवटल्या किरकोळ गोष्टीहरि वाचल्या, किरकोळ गोष्टींच्या शवटी आपण लिहिळे आहे कीं, सोमाग्यवतीनं भलते सशय घेतले तरी मी आपलें ध्येय सोडणार नाही. र २६ इंदु काळे ब सरला भाळे निश्चय उत्तम आहे, पण पतीने जर का भलते संशय घेतले तर पत्नीने मात्र आपलें थ्येय रोडावे असं आपलें मत दिसते. असा फरक कां! प्र्न जरा भांडखोरपणाचा आहे, पण खरा आणि जिव्हाळ्याचा आहि म्हणून चारला आहे. सो, च्या प्रकृतीकडे दुलक्ष करू नये. सरलावन्संच्यासारखी पत्नी पुन्हां मिळणार नाही. मुलांची आई गेली तर त्यांनीं काय करावे ? पैसे अधिक ळछागतील ते मी पाठवीन, ( आजच पाठविते. ) माझं प्रेमाचे घन कमी होत असलं तरी सोन्यारुप्याच्या नाण्यांची तूट नाही, पैशाची रास माझ्या पुढे आणून एकदां टाकली म्हणजे काम झालं अशी घरातली स्थिति आहे. एखादवेळेस सला मोटारीत घाळून बाजारात नेतात आणि कापड -चोपड वगेरे श्रीमंती थाटाचें घेऊन देतात, पण पोटात प्रेमाचा ओलावा नाहीं, दिखाऊ प्रेमाच्या या नाटकात मीहि आपला पार्ट उत्तम करते ! पण छुबातून रात्री उशीरा येण आणि पेसा व कपडालत्ता देण्याशिवाय माझ्याशी संबध न ठेवणं, जेवताना उगीच काहीतरी प्रश्न विचारून खऱ्या प्रेमाचा अभाव लपवूं पाहणं, वगेरे गोष्टींचा अथ मळा समजतो. पांतिप्रेम माझ्या नशिबींच नसावं. एरवी त्यांच्यासारख्या थोर मनाच्या माणसाची वृत्ति अशी झाली नसती. अपत्य-सुखीहृ नशिबी नसावे. एरवी छोटीसारखी मुलगी देऊन लगेच ती देवान परत नेळी नसती ! बाकी 'बिशेष काहा नाही, कळाव, ““--<:-->-<*....<*..“>“>*--४५/”४//%७/४/%७/४४%/”४.//४५/४५/४१.०४१ “८१८०५१७ इंदुमती काळे [ ३४३] स्त्रिया लतांसारख्या ; पुरुष वाघांसारखे पाचबावडी, ता. २५९-९-२५, सो. इंदुमती काळे याना विनायकराव भोळे याचे नमस्कार वि. वि. आपल्या मागील पत्रातील प्रश्न बोचक आगि मामिक (व मर्म- भदकडि ! ) होता. पवीकरिता तुम्हांला ध्येय सोडण्यास सांगता आगि मी स्वतः पत्नीकरिता आपलें ४्येथ सोडण्यास तयार नाद्दी, यात विसंगाते इंदु काळे व सरला भोळे द्ऊ > ५४४१ “४५ ८९/४५/४५४५ ४/१-/४४६%/४/१%/४/५/४- *४ ४४६ ४४.५४ ९५% ४४४१ “४./४./४./६/९४/४.४.”९.”९/४५ ४%४७%/१४/४७ 70४”0५/४५९-१/६./ ४७० च्या दिसते खरी. माझ्याहि ती ध्यानांत आली होती, पण म्हटलं को, तुमच्या श्यानांत येणार नाही, उगीच कशाला खोलात शिरा ! हीच्या समाजात ( आणि पुढेद्दि कित्येक शतके ) स्त्रियांचे श्येय संसार करणें द असणार; म्हणून त्याती पताल नापदत असलेली, अतएव या ध्ययाच्या आड येणारी, गोष्ट टाळावी. पुरुषाचे ध्येय याहून भिन्न आहे, म्हणून त्यांनीं पत्नीच्या इच्छेला जरा बाजूला ठेवळें तरी हरकत नाहीं, असें माझे थोडक्यांत उत्तर आढे, स्त्रिया या लतांप्रमाणेंच आकुंचित क्षेत्रातच राहण्यात आनंद मानणाऱ्या असतात. पुरुषहे बाघाप्रमाणे गुद्ेबाहेर जाऊन पराक्रम करण्यात आनंद मानतात, लतांना अडचणींना तोंड द्यावेसे वाटत नाहीं, तर त्या अडचणींना वळसा घाढून कोठून तरी जीवनरस घेऊन टबटबीत राहतात, फुलाफळानी आपळ॑ अग सुशोभित करतात आणि इतराना या फुलाफळानी आनंद देतात. वाघाना सेंह--हत्तो पाहि म्हणजे चैव येतो आणि मग ते मादीची किवा पिलांची पर्वा न करता शत्रूच्या अंगावर तुटून पडतात आगि मरतात किवा मारतात. सामान्यतः स्त्रियाना सुंदर कौटुंबिक संसार पाहिजे असतो; पुरुषांना कोटुंभिक संतारातल्यापे्ा उच्चतर पराक्रम हवा असतो. या नियमाला अअवबाद आहेत, पण सामा- न्यतः ह्या नियम बरोबर आहे तुम्हा “कलाप्रेम “कलाप्रेम म्हणून कितीहि म्हटलंत तरी भाऊरावापवें प्रम तुम्हाला खरोखर पाहिज आहे; अले नसत तर भाऊ'वाच्या वाग णुकीबद्दळ तुम्ही तक्रारच केली नसती ! तसेच तुम्हाला छोटी गेळी म्हणून फार वाईट वाटत आहे. तुम्हाला मुळाची खरी भूक आहे. माझ्याविषयी म्हणाळ तर मला माझी सोमाग्यवती आणि साझा मुळे कितीहि प्रिव असली तरी समाजकारणांतील आणि राजकारणातील संकटांना धेपीनं तोंड देण्यात मळा खरें पोरुष आहे असे वाटते. तुमचे व माझ प्रकृतिधमं वेंगवेगळे असल्यामुळें तुमच घ्येय निराळ्या प्रकारचें अतगणार आणि माझं निराळें असणार. अर्थातू कतव्येद्ि मित्न होणार, तुमच्या खोच दार प्रश्नाचे हे अठ उत्तर आहे. ( बाका दे प्रश्न खरोखर सामान्य तत्वांच्या हटटीनं सोडविण्याचा प्रयत्न करण्यात विशाप अश नादी, व्याक्ते, स्थिति ब प्रतग पाहन व्यवहारदृष्ट्याच ते सोडाविळे पाहिजेत, एखाद्याने लग्न करावे का ष्ट इंदु काळे व सरला भोळ ८९-४४ ४” ४. ७८ ७ ४८% ४७” ४५” ४७/७ ”% ७३/७४/७४४७ कै ७. ५१०५१. १५०९५४६. ४-४ /६४.९.” ४ ८४१७० ४५४४० २.४७. नादी या प्रश्नाचे उत्तर देणें कठीण आहे. पण अमुक मुळाशी लम कराव का नाही हा प्रश्न कठिण असला तरी वरच्या प्रश्नपेक्षा तो सोपा. ज्ञानोत्तर कर्म का अकर्म हा तात्विक प्रश्‍न जितका कठिण आहे तितका “' अमक्या पारास्थतींत असलेल्या अमक्या अमक्याने कर्ममार्गानें जावें का नाहीं हा व्य़बहारिक प्रश्‍न तेवढा काठिण नाह. ) पत्नीनं घातलेल्या संशयाला किती महत्त्व द्यावे हा प्रश्‍न सोडून माझ्या पुढच्या प्रत्यक्ष व्यवह्यार्रक प्रश्‍नासंबंर्धी मी तुम्हांला असे सागतो को, माझ्याबद्दलचा तिचा संशय मधून मधूनच डोकावतो आणि माझ्यावरच्या प्रेमाच्या भाराने तो दडपून जातो, आणि म्हणूनच मी तिकडे दुलक्ष करतां. खराखरीच तो प्रबळ झाला तर मला काय करावे हा विचार पंडेळ, आपल्या पतीचा आपल्याब्रहहळचा संशय हढ व प्रबळ होत चालला आहे, म्हणून आपण हट ञ्ञादीपणा करू नये अले माझें म्हणणे. शिवाय बिन्दुमाघवाना सोडणे म्हणजे ध्येय सोडगें कस ! पुण्यास गायनशिक्षक दुसेर थोडे आहेत १ मी सत्याग्रह्मंत पडेन व लवकरच पुन्हां मला तुझुंगात जाई लागणार असे लक्षण दिसत. सव मंडळीस तिकडे पाठवावे म्हणतो. पण सौभाग्यवती, दवी शाळा चालविण्याचे काम व इतर सामाजिक काम अंगावर घ्यावें व माझे काम अंशतः पुढे चालू ठेवावे असे म्हणत आहे. तिची इच्छा प्रबळ दिसल्यास तिर्‍्चे म्हणणे ऐकन. नारायणराव पाठक सातारा जिल्ह्यात फिरत असतात. सातारा जिल्ह्या- तीळ एका देवळांत एक जुना व महत्त्वाचा शिलाळेख कोपऱ्यात पडला आहे असं त्याना बिन्दुमाधव म्टृस्कराकडून सहजगत्या कळलें म्हणून ते लवकरच तिकडे जाणार आहेत ब त्या शिलालेखाचा ठसा घेणार आहेत, असं त्यांच्या पत्रावरून समजते. ते पुण्यात अलीकडे आपणास भेटल होते काय ! त्याची प्रकृति कशी आहे ; पत्रात चांगळी आहे म्हणतात, पण विश्वास बसत नाही. प्रामाणिक मित्राचदरि लिहिणें-बोलणे काहीं बाबतींत खोटें असर्गे संभवनीय आहे. काशी ढवळे ही साखरप्याहमून पुण्यास आली आहि म्हणतात. क्षयाचा भावना असून दह्यांतळे ओषघ घेत आहे असं ऐकतो. तिढा भेटून यावे, इद, काळे व सरला भोळे ९९ औझषधपाण्याकरितां द्रव्याची मदत तिला पाहिजे असल्यास कोणाळाहि अवघड वाटणार नाहीं अशा रीतीनें मदत करावी, ४५ ७ विनायक भाळे [ ३० ] जखीण-खंडीत पाचबातरडा, ता, २--४--२ नी ह &*< प्रेमित्ञ माऊराव काळे यास सा. न. वि. वि. पाटघर येथे नारायणराव प्राठक याच्या सक्याधनाच्या कामानिमित्त आठ दिवस राहून ते आणि मी पांचबावडीढा चाळून येत असता “जखीण-खिंडी'शी राच झाळी, ही लिंड म्हणजे दरोडेखाराचा अड्डा होय अशी प्रसिद्धि आह. रस्ता अरुंद, दाट झाडी, उंच कडे, डोंगरात लपण्यास सोईच्या अश्या पुष्कळ जागा यामुळें ही खिंड प्रवाशांना मोठी भीतिदायक वाटत दोती आणि तशी ती ह्वोतोहि, पण अलीकडे रस्ता मोठा करून आणि आजूबाजूची झाडे कावून आणि दोनही बाजूस चौक्या बसवून सरकारने थोडीबहुत सुर्रक्षतता आणली आहे. चादणी रात्र असल्यामळे आम्ही दोघे न डगमगता खिंडीतून चालू लागलां, वाटेंत एक बैलगाडी लागली, तेव्हा सोबत मिळाळी म्हणून आनंद झाला, गाडीबानान आम्हांस गाडीत बसण्यास सांगितले, आम्ही थोडेते आढेवेढे घेऊन बसले. थोड्या वेळाने दोन बाया अधवट धावत धावत आल्या आगि “' दादा आम्हांला सोबत करा अस आम्हाल विनवू लागल्या. “ त्याना गाडीत घे, आम्ही चाळता. अर्व आम्ही गाडीबानाला म्हट; पण त्यांना तो गाडीत घेण्यात तयार नव्हता, त्याला पेसे देऊं केळ तरी ऐकेना, तेव्हा आम्ही दोघे खाली उतरला आगि त्या बायांबरोबर चालू लागला, वाटेत त्या बायांची कोण, कोठल्या म्हणून सहज चौकशी करूं लागलो, तेव्ह्वा त्या ब्रायाच्या बरोलण्याचालण्यावरून आणि ह्ावभाबावरून त्या चांगह्या चालीच्या नसाव्यात अशी शका येऊं लागळी पण. स्री _-दाक्षिण्य इंदु काळे ब सरला भोळे ७५० १०८९.» २७५४ ४.५ ४७.४४ “0२.५४ ४.५५.” ४७ ४-९... 0 0-0-४-४५ ४५-४४ म्हणून हें सगळें मनांत ठेवून आम्ही त्यांच्याबरोबर चालूं लागलां. खिंडीत एका वळणाच्या ठिकाणीं उंच कड्यामुळें अंधार पडला होता. तेथे गांडीवानाने गाडी थांबाबेली आणि शीळ घातली, ककश्याकारेता शीळ घातली हे आम्हांला समजेना, आम्ही भ्यायलेळे पाहून त्या बाया एकाकडे तोंड करून चोरून हंसत असाव्यात अशी मला शंका आली, शंका येण्याचे कारण असे की, जोरानं दसूं येऊं लागळ॑ असतां ते पुरते न दाबतां आल्यामुळ जो विशिष्ट आंबांज होंती' तसा आवाज मला ऐकू आला आणि त्यानीं तांड मद्दाम फिरकले मळा ल्या वेळच्या काळोखातहदि दिसले तथापि विशेष स्पष्टतेन्न क्राही दिसत नसल्यामळें मी. आपली शका मनातच ठेविला, कशामुळ" तरू. बावरून जाऊन त्या,'मोठ्याने रडू लागल्या, तव्हा हा काय प्रकार आहे.याचा आम्ही'विज्ार करीत आहोत तांच खिंडीतल्या एका मोठ्या शिळेच्या आड लपलेले चारपांच दरोडेखोर हातांत तलवारी घेऊन आले आणि आम्हां दोघांना त्यांनीं वेढा घातला, त्या दोन बाया आणि तो गाडीवान याचें आणि दरोडेखोरांचें संगनमत आहे असे आम्ही लागलेंच ओळखले, दरोडेखोरांनी '“आमच्या बायकांचा तुम्ही हात घरलांत” बंगेरे घाणेरडे आरोप आमच्यावर करून “आतां पोलीसांकडे तुम्हांला नेतो. हा गाडीवान आणि आम्ही पांचजण साक्षीदार आहोत, तुमची आतां नाचक्की करतो? वगेरे घाक घातळा आणि “।'आता असेल ते सगळेंद्या आणि घरीं गेल्यावर ५०० रुपये हा गाडीवान येईल त्याच्या स्वाधीन करा. ” वगेरे वगेरे गोष्टी ते बोलूं ठागळे, न ऐकल्यास तोंडाला डाबर फासून पोलिसांकडे नेऊ आणि गावांतून धिंड काढूं, असेहि ते म्हणाले, आम्ही मोठ्या पंचायतींत पडला आणि काय करावें इं सुचेना, बोलतां बोळता मो पाचबावडीचा विनायकराव वैद्यबुवा असं म्हटलें. तेव्हां त्यांतला एक दरोडेखोर “'आं तुम्ही विनायकराव वैद्यबुवा ! पाहूं जर चहरा,'' असे म्हणाला आणि काडी पेटवून त्याने चेहरा न्याहाळला,. मोज अशी की लागलाच तो आमचा वाली झाला ! “माझ्या पोरीला या बामणानें दोन महिने मोफत औषध देऊन वबांचबल आहे, त्याला सोडा, ” असं तो म्हणाला आणि लगेच सगळे गाडे पाढदून दरोडेखोारानीं आम्हांला रिब्शीचय बाशिंग फडेपर्यंत सोसवत केळी 1 इंदु काळे व सरढा भोळे ७१ ५४/४४/४४९५ ४४५४१ .»४५/४/१/५/”५” ब“ २५ */४/५/०८/४८/१/५८ १४ २ “८८ २५ ४ ४४१४४४४४५४ ४ ४४ ५४५१५४ ४२५४५५५ ५५४५%४५/४/५/५८/५८/०/५०००- घरी पोचल्यावर सरलेल। ही हकीकत सांगितली तेव्हां तिनें रावा--अप- रात्री ' जखीण-खिडी तून येण्याचा प्रयत्न केल्याबद्दद दोष दिला आणि पुष्कळ तोंडसुख घेतलं आणि आम्ही ते तिळा निमूटपणे घेऊं दिले. दुसऱ्या दिवशीं गांवातल्या मंडळींनाहि ही हकीकत सांगितली. त्यांना मोठी मोज वाटली ! [ ३५ ] धमाचे अभिमानी पांचबावडी, ताद १ २-४-२ दद महात्मा गांधी यांस, विनयपूर्वक साष्टांग नमस्कार वि. वि. आम्ही सही करीत नाही, पण आमच्या पाचबावडी गांवात कांग्रेसचे म्हणून काम करणारे विनायकराव भोळे हे मोठे धमबुडवे आहेत आणि त्यांनी स्त्रियांवरह्दि अत्याचार करण्याचें ठेविले नाही ही गोष्ट आपले नजरेस आणणें आमचें कतव्य आहे म्हणून हें निनावी पत्रे लिहीत आहे. त्यांच्या समाजसुधारणा (१) सनातनी धर्माची पाळेंमुळें खणून काढीत आहित. मुद्दाम मनुष्य पाठवून चोकशी करावी, आम्ही गावातले सनातनी धर्माचे परंपरागत संरक्षक आहोंत म्हणून ह॑ कटु कर्तव्य करीत आहोत. कळावे, आपले सनातनी धर्माचे अभिमानी अआहई हे च्य ७२ | इंदु काळे व सरला भोळे बिचारप्रकाश [ २६ ] पांचबाबडीचे पत्न ( आमच्या एका बातमीदाराकडून ) पांचबावडी, ता. २४-४-२६, 4१.५५. कळ स्त्रियांवर अत्याचार केल्याचा आरोप येथें ' साघेमोळे ' म्हणून प्रतिद्ध असलेले समाजांतील एक * विशिष्ट नायक * आणि त्याचे मित्र यानी येथून जवळच असलेल्या ' जखीण- खिंडीत ' दोन ब्राह्मणेतर तरुण स्तरियांबर रात्री अत्याचार करण्याचा प्रयत्न केला अश्ली अफवा आहे. ती कितपत खरीखोटी आहे हृ सांगता येत नाहीं म्हणून नावें स्पष्टपर्णे दिलेली नाहींत. स्त्रियांवर अत्याचाराचा प्रयत्न करीत असतां त्या स्तरियांची घरची मंडळी धांवत आली आणि त्याना खोडवून वरील संभावित (१) समाजसुघारकाना त्यांनीं चोप दिला आणि तोंडाला डांबर फांसून सकाळीं गावांत सोडून दिलें अते म्हणतात. हे कितपत खरं आहे इं नक्की सागवत नाहीं. एवढे मात्र खर आहे कॉ, हे दोघे ग्रहस्थ आठ दिवस गांवांत दिसत नव्हते. अशी बातमी आहे का, तोंडाला फांसळेळ॑ डाबर साबणाने वगर निघण्यासारखे नाही, खरबरीत पदा्थीनें घासूनहि पुरतेसं निघत नाहीं, म्हणून मार्गे मुंबईस राणीच्या पुत- ळ्याला लावलळेळें डांबर काढून प्रातिद्दीस आलेल्या गजरांच्या लबोरेटरीतून त्यांच्या कंपनीला माहीत असलेळ डांबर काढण्याचें मिश्रण आणण्या करितां एथून एक मनष्य मुंबईस गेला आहे. नक्की बातमी कळल्यावर खुलासेबार हकीकत कळविण्यांत येईल. असे समाजसुधारक महात्मा गांधींना किंवा लोकाना कत्ते खपतात १ समाजसुधारणा असल्या लोकांच्या हाती गेल्यास “ विरायक प्रकु- चाणो रचयामाल व.नरम्‌ ” या न्यावाने ' विनायका च्या ऐवजीं आपणांस वानरच दिसावयाचा ! इंडु काळ व सरला भाळे ७३ १८४” ४५७४७” १ "१./०७५४१ “१.” -४१.५/% ४४.7 “/"./'९.५/१% »"५-/१ ५ २.” “ ७.५ ७५१. ७.” 0.” ३.५ ३. ७.” ७. ४.” ४.५४ 0.” ७-७ ४०४ ४-४...” ४. ७.४ ७४ ७ “७ ४७ “२ /0७ 4. '२.४0%.-४ ७०% ७ / '...४ ३८४ ७./४%७,४७%- च्च्ट पुण, [ ३७ ] संशयनेरास ता. २५-४-२६ प्रिय भगिनी सरला हीस भाऊ काळे याचे आशीवाद विशेष. पुणे येथील लष्करात एका सामाजेक छुबातळे आम्ही सभासद असल्यामुळें सौ. आय. डी. मधील ई. आय. छुरेन्स य। नांवाचा एक सज्जन आफीसर आणि मी सामाजिक बाबतींत दोस्त आहांत. त्याचे- जवळ बोलत! बोलता विनायकराबांच्या तोंडाळ! काजळ फासण्याबद्दलची जी अकबा उठढी आहे आणि जिम जिकडे तिकडे जणूं काही आग लावून दिली आहे, त्यासंब्ेधानें मी गोष्ट काढलीं व खरा प्रकार काय आहे, याबद्दल चौकशी करून तो मळा सागता येईल कां म्हणून त्याला विचारलं. “' खात्याच्या नियमाप्रमाणे सागता येणे कठीण आहे, पण चौकशी करून मग काय तें निश्चित सांगर्तो '', असे त्यानं उत्तर दिले. त्याचें मला एक खाजगी पत्र आले आहे, त्याची बक्कल खालीं देत आहें त्यावरून काय समजावयाचं तें तू समजशील. "०1९१९ (10०, 7?()())४&, 25-4-26. 1)281 1४1, 1311159120 11८, 1 णा 100 १5 ४०प एट वार्‍त 85 111119 1९०७12 588९711 (0 011111, 91 1151९0(ला ल (पापाची “॥70८९७४४०८८०४" प ्ठा (01011१1 '५॥॥८/८॥/८2८७४०८" (ए0प्डाण 1) एशाए2 1. ॥9४ए2 100 (12 1702118212 0 9 ९111111891). &1[010प2टटा | 90 ७एटलापतेटत 9 वरू900॥21710-91 11125 ती00 ताएप1४112 वाण 1100 90०प८ ९2 9१९०ऐएरा 025 र्ण 01101०9] वात ठशा फ०पव्टा5, 1 ताया ग 8 ७2 10% (0. विरश्‍्ट १र्वरकषा(322 णी 2 €९इट्टश001॥5 4६1100९, शी 1 1९021४ ७5९ (118८. १०पः 72८1६01102 ७०5, (50 छि 85 पाश 11100111.40107 ४०25) 9 शाला 0 (ति 0 8पा ॥0(तञा0& ७्छ इंदु, काळे ब सरला भोळे 1040020000 अति ककि ८>२/२८०९./५/५./५/६/१/१५/१/१/१/१/१ 7५४१-०१ ५/९/ ७00१९01) ७0 शार) गाशा, 80 1280९ शिश 10 (32 11818 ण 22 ० कब्चट्या$ ७० ठिट९ तटा (0७८ जाणा पाशा ॥012ए 01 ७ ७ तशा चिट2$ "स्या (वाट्त 3) ९992 ठा 2५५8] कल्प ए1] ७९५७७5७ ९ ॥ 02 ०७. (९६2 100005 ७011001 1 ४00७ ट्मा2 (0 1९१0 ए८ ७1०९९2१1॥४५ ०. ९०पा(७. * (८०७४9) ४₹प'5$ (५९1५, (50.) 5७. 1, ('[,&1र]२(.0., या पत्रावरून तुझ्या ध्यानात येईल कीं, विनायकराव शुद्ध असून त्यांचेवर दुष्टानीं कुमाड रचलेळं आहे. त्याचेबद्दल भलताच संशय तू घेते असशील असे वाटत नाही, पण तुझा स्वमाव असल्या ,बाबतींत फार संशयखोर आहे हे मला ठाऊक आहे; संशय घत नसल्यास उत्तमच, पण घेत असल्यास इतःपर तरी सल्जनाला छळण्याचें पाप पदरी घेऊं नये. घारोपंत नागे, कृष्णंभट फुरशे वगेरे दुष्ट लोक छळण्यास टपलेले आहेत व इंश्वराह्ये टपलेला दिसतो, पण माझ्या ठरलेने तरी या फंदांत पडू नये अशी इच्छा करणारा तिचा भाऊ. हणा --:----२-५॥---- पन्ना बापड्या लोकांना या दरोडेखोरांच्या जाळ्यांत आणून सोडतात अश्या प्रकारची आम्हांस बातमी लागली आहे व आपले नातलग निदोषी असावेत असा माझा समज आहे, ” असा वरील पत्राचा आशय आहे. इंदु काळे व सरला भोळे ७५ डी त त त य र र्री च पांचबावडी, [ २८ ] पत्नीचा पाठिंबा ता. २७-४-२६. मित्रवर्य भाऊराव काळे यास सा. न. वि. वि. सरलेला आपण लिहिलेल्या पत्रावरून तीहि आमच्याबद्दल संशय घेते असा आपला ग्रह झाळेला दिसतो तो साफ चकीचा आहे. ती संशयखोर आहे, पण माझ्यावर तिची निःसीम भक्ति आहे. इतकी की, मी या भक्तीला पात्र नादी या जाणिवेने माझी मलाच लाज वाटते. तिचा आम्हांला या प्रसंगी जेवढा धीर आहे तेवढा कोणाचाहि आणि कशा- चाहि नाहीं. सगळें जग ज्या वेळेस परतीला सोडते त्या वेळेस सास्विक पत्नी त्याला अधिक चिकटते आणि त्याहा सावरून धरते. कळावे. आपला विनायक भोळे माधवाश्रम, मुंबई, ता, २४-११-२६, [ ३९ ] मनांत खळबळ, पत्रांत बडबड मित्रवर्य रा. रा. विनायकराव भोळे यास नारायण पाठक, मुक्काम मुंबई, यांचे साष्टाग प्रणिपात. आज ता. २४-११-२६ तागायत येथीळ कुशल आहे. पत्र लिहिण्यास कारण कीं, इन्दुवदिनी व सरलावाहिनी, तसंच छोटू, छोटी आणि चिंगी ही मुंबई पाहण्यास येथे आली असोन त्याच्याबरोबर मी दोनतीन ठिकाणी गेलो होतो, मला सविस्तर प्ले ठिहिण्याची होस आहे म्हणून येथील खुशालीचें वगेरे आपणांस पत्र लिहिण्याचे काम त्यांनी मजकडे सोपविळे आहे. ज्याला काम करण्याची होत अतते त्याच्यावरच मग सगळ्या कामाचा बोजा पडू लागतो, हा दुनिर्येतला न्यायच आहे. “' कष्टाळू उंटाला वाळवंटांतील दोड आणि लबाड मांजराढा घरांताळ दूध ” अद्या अथाची अरबी मार्षेत एक म्हणच आहे! ७६ इंदु काळे ब सरला भोळे "८४.४४. ४ ७/४-/ 9.” ४/ ७.९.” ४९ ४५.४१. ९९ ९/९./५./५/४%/५/५/९/%/१%/१/९ २. ६० ९०% २ेक १./%* ४५/९५/१2९५. -€'- ५८४५-५५ आम्ही चार दिवसांपूर्वी राणीचा बाग पाहण्यास गेला. होतो. मेडळी जेथें उतरली आहेत तेथील शेजारच्या कांही बायका, मुलगे, मुली व लहान अर्भकेंहि आमच्याबरोबर होतीं, हंदुवहिनी मात्र नव्हत्या; कारण त्यांची कपड्यांची जी टंक ददोती तिची किल्ली कोठें हरवली होती आणि चांगलें पातळ आणि त्याच्या रंगाला जुळणारा ब्लाऊज असल्याशिवाय त्या घराब्राहेर पडण्यास तयार नव्हृत्या ! दुसऱ्या एका पेटींत कांही पातळें ( माझ्या दृष्टीने चांगलीं अशी ) होतीं; पण तीं त्याच्या कलात्मक अभिरुचीला पटण्याजोगी नव्हती. आपण सुंदर दिसावे या होशीपुढे सुंदर स्थळें पाहण्याची मातब्बरी काय ! त्यांचे यजमान आपल्या होशी पत्नीचे कोतुक करण्याक/रेता ( किंवा खरे बोलावयाचे म्हणजे कोतुक करण्यांत आपण कःूर करात नाहीं अस दाखविण्याकारेतां ) आले आहेत. पण पत्नो जात नाहीं असे पाहून कांही तरी कामाचे त्यानीं निमित्त केलें आणि ते फोर्टमधील एका इमारती मंडळाकडे निघून गेळे, अथौत्‌ सगळा चिल्लापिल्ली आणि बायकांचे लटांबवर संभाळण्याचे काम इतिह्वासाभ्यास-जड व व्यवहार-शून्य नारायण पाठकावर येऊन पडले. इंदुवहिनींनीं घरीं बसून छोटीला संमाळण्याचें काम आपल्याकडे घेण्याचा मनापासून प्रयत्न केला ( छोटीवर त्याचे खरोखरच आपल्या मुलीप्रमाणेंच प्रेम दिसले ), पण सरलावहिनींना ( मळा वाटते. तुमच्या संगतीने ) मुलाची इतकी होत आहे कीं, एक कडेवर बसणारी छोटी भाणि हाताचे बोट घरणारा छोटू याना संभाळून नेण्याचे त्यांना ओझं वाटले नाही किंवा त्यात लाजहि वाटली नाही. त्याना एका लहान गाष्टीची मात्र लाज वाटळी, ती ही की, आपण तऱ्हेदार पोषाख करावा म्हणून त्यांनी आपल्याकडून मोठ्या कांठाच्या चोळीवर पांढरं रेशमी जाकोट चढविले होतें आणि त्या जणुं कांही एखाद्या लम्नसमारभाळा चाललो आहोत अशा मावनेनें एक कोरे लुगड नेसल्या होत्या, मुंबईतल्या बायकानी त्याची याबद्दल बायकी कुचक्या पद्धतीनं थोडीबहुत टिंगळ केली ती त्याना जराशी लागली, गरीब भिचाऱ्या खेड्यात राहणाऱ्या बायका ! त्यांना जी आजची तऱ्हा वाटते ती शहरात कालची असते इं समजत नाही. आणि मग त्यांची जी फजिती होते ती माझ्यासारख्या निरीक्षकाढ] क्षणभर दःख इंदु काळे व सरला भोळे ७७ “२१.५४. ४/१ %/४/% 7४.४१ _/४”% ७ /४ %_/% /%. /% ५४% /७../७. 7-४ २.४ ९ ५९../ ९../ ३.४ ७ / ७.४ २.५४ ५४२७४४४ ४ ५४ देते ( पण त्यात क्षणमर मोजहि असते ! ). सरलावाशिरनींना दुमजली टूम पाहण्याची इच्छा होती आणि आमच्य! नशिबाने दुमजली ठुम मिळाला द्र, पण तींत फार गदी द्वोती. टूममध्ये चढग्याच्या अगोदरच मी छोटूळा आपल्या द्वातात धरे होते, आणि सगळ्या बायका आणि सगळ मळ पुरुषाच्याच दरवाजाने चढल्यावर मी छोटूसह टूममध्यें घुसलो. टुम- कंडक्टरनं “' उप्पर जाव, जागा खाली आहे ” अले जागच्याजागी घुटमळणाऱ्या बायकाना सांगितल्यावर अघाडीवर असलेल्या मुंबईच्या बायका वर चढल्या, पण आपल्या सरलावाहेनींना त्या घादलात जागा वाली, आहे असे वाटून त्या बर न चढता तळमजल्याकडे वळल्या. दॅमचा कंडक्टर “ उप्पर जागा खाली आढे ” असे जेव्हा त्यांना सांगू ळानल! तेव्हा त्याना जागा उप्पर आहे का खाली आहे ६ समजेना आणि त्या माबावून गेल्या आणि ' नारायण * त्याच्या पिछाडीळा उभा राहून त्याची पाठराखण न करता तर त्याच्या फाजितीला पारावारच राहहला नसत ! राणीच्या बागेत सगळीकडे आम्ही हिंडलो, लहान मलांना आणि मुलींना फारच आनेद झाला, इतर मुलाना आणि चिंगीतहृ इतर मळींना प्रत्येका दोन दोन आणे देऊन उंटावर बसवून फिरवून आणल्या- वर आमच्य छोठूरावानादि उटावर बसण्याची इच्छा झाली, पण भीती- मळे त्याना ती दाबून ठेवावी लागून उंटावरचा शहाणपगा करवय्याचें काम आमच्यापेक्रा काही बोलंघेवड्या बायकावरच सोपवावे लागलें ! राणीच्या बार्गेत दोनदा गेलां हातो. तेथील मोज आता लिहीत नाही; पुढीळ पत्रात कदाचितू लिह्दीन, आतां न लिहिण्याचे कारण एवढेंच की; काशी ढवळ मला राणीच्या बागेत आम्ही गेलां असता भेटली, आणि तिच्या मेर्टामुळें माझ्या मनाची जी चलाभिचल सुरू झाली तिनें आतां या क्षणीं पुनः उचळ केल्यामुळें माझें दिल पत्र लिहिण्याचे काम चाळू ठेवण्याइतक खंबीर नाहीं म्हणून येथेच “र्‌कद्‌म सबूर' करतो, आपला नारायण पाठक ७८ इंदु काळे व सरला भोळे कक०००४//४/” ४७४०४७” ७४” ७ ७४७७४४०” ७४ [ ४० ] छोदूच पत्र मुंबई, शनिवार, तारीख सववीस नोवेंबर १९ शे सवबीस वडिलांना नमसकार. आमही राणीचा बाग पाहिला. सगळी मंडळी खुद्याळ आहेत. नारायणराव पाठक आमहाला सगळे दाखवितात, टरमगाडी पाहिली. एक दुमजली होती. काशीताई ढवळे येथे आज आली होती विन कोकणांतील चागळे काजूगर दिले, आईनं हं पतर लिहिणास सागितले. चुका आहेत का. आईने आपली खुशाठी कळवावी लिद्दी अत सांगीतले आहि. तुमचा लाडका छोटू. [४१] “ मन कप्कुवत करणाऱ्या मुलाखती मित्रवर्य रा. रा. विनायकराव भोळ यास नारायणराव पाठक मु॥ मुंबई याचे नमस्कार, येथील कुशल जाणोन आपलें कुशळ विदित करावें. वरीळ “कुशल वाक्य यात्रिक तऱ्हेने लिहिलं खरे. पण “कुशल? नाही हें जाणावे, काशी ढवळे हिची भेट हं अर्थात्‌ कारण आहे. तिने क्षया- वरचें दह्यातळें आयुर्वेदेक ओषध घेतल्यावर तिळा बेरें वाटूं लागले, तथापि मुंबईस तज्ज्ञ डाक्‍टरांना दाखवावे म्हणून तिच्या आईने तिळा येथे आणलें आहे. डाक्‍टरनं प्लीहा, यकृत, हृदय, रक्त, वगेरे सगळें तपासून पाहिळें आणि रोग मानतिक आहे, सर्व इंद्रिय ताफ आहेत, त्यांत काहीएक विकृति नाहीं, म्हणून सांगितळें, आणे तिळा रम्य स्थळे वंगेरे दाखवून तिर्चे मन रिझवावे, एकटीला स्वतःशी बिचार करीत कुढत बसण्यास सवड देऊं नये, असा वेद्यकीय सल्ला दिला, त्याला अनुसरूनच तिच्या आईने तिला त्या दिवशीं राणीच्या बागेत आणलें दोतें. आमची दृष्टादृष्ट झाल्यावर उभयतास जरा चमत्कारिक झाळे, यण मीच धीर घरून तिच्या आईशी आणि तिच्याशी बोलूं लागलां, त्या दिवशी इदु काळ व सरळा भाळ ऊर "२८ ४७५१७४७” “ल १५» ०५/५५/१४४० इंदुवहिनींची टूंकची किली सांपडली होती, म्हणून त्या आल्या होत्या, त्यांनी आणे सरलावहेनीर्नी काशीला व तिच्या आईला घरोब्यांने प्रश्न विचारून आपल्या लवाजम्यांत सामील करून घेतळें, आम्ही रंगाळत आहोंत असे पाहून कांही वेळाने त्यांनीं योग्य संधि साधून आम्हां उमय- तांस चाणाक्षपणे मार्गे रेंगाळूं दिठें आणि मग त्या झटकन्‌ पुढें सरकल्या, एकान्त मिळाल्यावर मी “ आतां खरंच बर वाटत आहे ना £ का उगाच कांहीतरी मघाशी सांगीतले १” अस तिळा विचारळ. ““ आपण बेरे असलेत म्हणजे झालं, माझं बरे काय नि वाईट काय ? ” अशा प्रकारची प्रथम तामसी उत्तरे दिल्यानंतर माझी तात्विक व ( तुझ्याशी सागण्यास, कबूल करण्यास हरकत नाहीं. ) प्रेमपूर्ण उत्सुकता पाहून तिची कळी खुलली आणि ती मग मन मोकळें करून साश्विकपर्णे बोलू लागली, ती जरा रंगाने फिकट झाली आहे, पण डोळ्यांत तेज त्यामळे अधिकच खुलते. काय असेल ते असो, त्या वेळी ती मळा फारच सुदर दिसली. चद्रेका फिक्कट नसते करा? फिक्कट पिवळ्या रंगाचे गुलाबाचे फूल गडद पिवळ्या रंगाच्या फुलापेक्षा अधिक सुंद्र नसतें काय £ (“' इति-इ-आस ” हँ सागण्याचें तोडून माझ्यासारख्या गद्यात्म्याने काव्य करूं लागण्यांत अथ नाही, म्हणून तो मार्ग तोडतो. ) बोलता बोलतां ती मढ म्हणाली. “आई- बापानी मला अलीकडे कुढत बसण्याचे सोडून ' गीतारहस्य ' वाचण्यात सागेतळें आहे. ते जाड पुस्तक मला तर कळत नाही. ज्ञानोात्तर कर्म, आणि “ साख्य ? आणि 'द्विविधा निष्ठा वगेरे मळा काहीं समजत नाहीं, पण मनात असा प्रश्न येतो की, ज्ञान हं अनंत आहे, ते पूर्ण होणार कर्से! आणि पूर्ण झालें तरी मनुष्याचें केवळ ज्ञानानं समाधान होईल का?” मी या प्रश्नानी गडबडला, कारण मी इोतेदासाचा जसजसा अभ्यास करीत आह्‌ तसतसा त्यातील गोष्टींच्या खरेपणाबद्दहद आगि सिद्धाताच्या सयुक्तिकतेबद्दळ आधिकाधिक साशंक होऊं लागला र्‍ाहे, आणि केवळ ज्ञानाने मनुष्याचे समाधान हाणें शक्‍य नाही अस मला अलीकडे वाटूं लागलें आहे, ६ तुळा ठाऊकच आहे. तरी मनाची गडबड कशीबशी लपवून मीं उत्तर दिं, “ज्ञान मिळविण्याच्या मार्गात असणे यांत खरे सुख आहे, ज्ञानाचा अंत पाहिलाच पाहजे असे नादी, ८० अंद काळे व सरला भोळे £ मी बाद करू इच्छीत नाही, आणि मनहि वळवू इच्छोत नाही, म्हणून हें बोलणें इथेच सोडूं या, ” असें ती म्हणाली, तेव्हा “' माझ्याशी बोलणें आवडत नाहीं असं दिसतय ” असे मीं म्हटलें. तिनं उत्तर दिलें, 6 घोलणं आवडतं, पण “ मन कमक्रुवत करणाऱ्या मुलाखती आणि मुकावले मळा नकोत ' असं विनायकरावाच्या घरीं निक्षन सांगितल्यानंतर मी कशाला वाद घालीत बसूं £ ' मागील प्रसंगाची आणि त्या वेळीं वापर- लेल्या शब्दाची आठवण करून दिल्यामळे मी अधिकच गांगरळा. पण तिनेज्र समयसूचकतेने दुतरा विषय काढला आणि मग आमचें चारपांच भिनिंट फार आल्हादकारक संभाषण झाळं. थोडक्यात सागावयाचं म्हणजे अखेर मार्झे मन मृदु झालें ! आजन्म अविवाहित राहणार या माझ्या प्रातिक्ञेचा मी मग करणार इतक्यात सुदेवाने स्वाभिमान जागत झाला आणि मी भानावर येऊन मोह आवरला, इतक्या अवधीत मंडळी बरीच पुढें गेळी होती तेव्हा अधिक वेळ बोलणे गेर वाटून आम्दी पुनः मंड- ळींच्या घोळक्यात सामील झालां. शरार तेथे होते, पण आमची मन कोठें होती आणि त्यांत काय चालले होतं, हे ईश्वरासच ठाऊक ! घराकडे परत जाताना टूममध्ये तिच्या आईजवळ मी बसळी होतो. “ उद्या आम्हा मंडळी प्रिन्स आफ वेल्स म्यासझयम पाहण्यास जाणार आहेत, तुम्हाला यावयाचे असल्यास मी तुमच्या घरीं तुम्हाला घ्यावयास येईन” अत मी सहज म्हट्लं. तेव्हा त्या माउलीला फारच आनंद झाल्यासारखा दिसला. वचन दिल्याप्रमाणें मी त्याच्या उतरत्या घरी गला, तेथे माझा जांवयासारखाच त्या माउलीने आदरसत्कार केला ! मुलीला सुख व्हावे म्हणून माउढीची ही सारी खटपट. आईचे हृदय ६ अस आहे. तिने मला दहीपोहे, चह वगेरे देतांना मनातला इतु परोपरीने कस सूचित केला हृ हास्योत्पादक रीतीने सागता येईल, पण विषयाच्या गाभीर्यपूण औओदासीन्यामुळें तसला प्रयत्न करण्यास ेखणी धजत नाही. मला काशीशी ल्झ़ करावयाचें अतत तर मात्र मीं खरोखरच रसपृ्णेतेने वर्णन केलें असंत. पण सध्या दिग्दशंनच पुरे, प्रिन् आफ वेल्स म्युझियम पाहण्यास जातान! बायकानीं टूमजवळ गोंधळ केलाच. काहीं टूमवर चढू शकल्या, कारही मार्गे राहिल्या ! पण ४४८ ४८ ५८८१-८४-४१. धट इंदु काळे व सरला भोळे 34 मार्गे राहिळेल्यांपैकी एकीला अंगावर वेणाऱ्या मोटारच्या भौतीर्ने एकदम घेरी आली व ती मोटारखार्ली सांपडून मरणार होती, पण माटर-दाय- व्हरच्या कसबानें वाचली, मंडळींची ताटातूट झाल्यामुळे निरनिराळ्या टॅमांमध्ये बसून आम्ही म्युझियमपंथत गेलो व तेथे उतरून पुनः एक झाला. म्युझियममथ्ये आत शिरल्यावर प्रथम काहीं नभ्नप्राय स्त्रियाचे पंतळे दिसले, तेव्हा दद्दा एक वपोच्या एका मुलाने मला “असे का हे पतळे केळे १ ” असा प्रश्न केला. बायकानी दृष्टि फिरवळी आणि प्रश्न ऐकला न ऐकला असे केलं. मीहि तसेंच केले, मी त्या बायकांना तेथील हरतऱ्हेचे प्राणी, पक्षी, चित्रें, शिलालेख, ताम्रपट, इतिहासपूर्व दगडाची इत्यारं, एका लि्पीपासून स्थित्यन्तर होत होत इलींची लिपी कशी उत्पन्न झाली याचा तक्ता वशेरे सर्व दाखविले व शाळामास्तराप्रमाणें त्यांचें महत्तव समजावून देण्याच! प्रयत्न केला, हा प्रयत्न पाहून काही बायकार्नी गमत्या, बडबड्या मास्तरात माझी गणना केळी आणणि काहींनी माझ्या विवि'व माहितीची तारीक केली ! लहान मुलगे जे होते ते मात्र मधून मघून मला प्रश्न विचारीत आणि कित्येक वेळा मार्मिक प्रश्षांच्या द्वारे माझ्या अज्ञानाची मळा जाणीव करून देत ! काशीशीं एकीकडे बोलण्याची सघि मला दोनतीनदां मिळाली, (किंवा खरं सागावयाचें म्हणजे ' जाणत्या ' बायकांनी मला साधि आणून दिली. ) साघि मिळाल्यावर माझ्य! मनाची स्थिति प्रांजलपणे मीं तिळा सांगितळी आणि म्हट, “' माझ्या आयुष्याची आगगाडी आता ज्ञानमागाच्या रुळावर आहे, ती आता दुसऱ्या रुळावर नेणे शक्‍य नाही.” “ कां शाक्य नाही १” ती म्हणाली, आपल्या म्हणण्याच्या समर्थनार्थ तिनें पुढील दाखला दिळा, “ आगगाडी एका रुळावरून दुसऱ्या रुळावर नेली म्हणजे दिशा सपशेल बदलली अर्सेद्दि होत नादी. ६६ त सगळ खरं, पण ...... ५ मन कमकुवत करणाऱ्या मुलाखती आणि मुक्ाबळे नकोतच मुळीं, तेव्हा आता आपण हा विचार बदलूं या; नाहीं तर आपल्या मंडळींत पुनः जाऊं या. ” असं अंशतः विनोदाने, अशंतः निराशेने आगि अश्वतः रागाने म्हणून ती खरोखरच तिकडे गेली... ४2171०-7 _ द्‌ ट्र इंदु काळे व सरला भोळे ५५०१-५४.” ४.४ “१४७५ ७.” ५७.४ ४४७ /% /% ४१.५४ ७, ४४७५४ /४_/./१७_.” ७. ४७.४४ ७४४५४ ४ २.” *-€*€£१/ २ /"५..”/%/* ./"%५६ “"..”%*/%/%./५४५ /२ % /% //२ /१_” _/%५/% ५४% / १६, % / १.” % ८९ असे हे प्रकार दोनतीनदां झाले, आता, मित्रा, तुला प्रश्न असा कीं मी काय करावे १ हा प्रश्न विचारण्याकारतांच हं पत्र मुख्यत्वेकरून 'लिंहिळें आहे. तेव्हा म्युझियम पाद्ण्याच्या वेळच्या आणि नंतर दुतऱ्या ठिकाणी गेलो तेथल्या हकीकती लिहीत नाहीं, एक मात्र गोष्ट लिहितां ती ही की, 'बिन्दुमाधव म्हस्कर यांना इंदुवहिनी मुंबईत आल्या हँ करस कळलें कोणास ठाऊक ! ते एक दिवस आमच्या मंडळीत आलेच आणि आपल्य ऐट्याज पोषाखाने, रुवराबदार अंगयष्टीनं, दरबारी चालीरीतोनें आणि विनोदी गप्पागोष्टी सागण्यानें तेथील सगळ्या स्ियांसत आणि मुलांत त्यानी मोहित करून टाकलें, इतिहासाभ्यासजड नारायण पाठक त्याच्या- पुढें इतका फिक्का पडला काँ, काशी ढवळे व तिची आई याना तोंड दाखविण्यास त्याला कार्दी वेळ लाज वाटली ! पण काशीच्या आईने जेवण्यासत बोलावल्यामळे त्याचा स्वामिभान काहा वेळ तरी जिबत राहिला. कोंबड्या आणि त्यांची पिळं यात राजाप्रमाणे मिरवणारा कोंबड! मोरापुढे फिक्का पडला तर त्यात नवळ काय? आणि त्यात वाईट तरी काय आहे ! प्रश्न एवढाच आहे की, तो प्रागी खरा मोर आहे का मोराची पितर लावळेला डोंबकावळा आदे ! थट्टा सोडून गमोरपणे बोला- वयाचे म्हणजे बिन्दुमाधव म्हस्कर हा इंदुवाहेनीलळा एखाद दिवशी गोत्यात आणणार असा माझा अंदाज आहे. कळावे लोम असावा व महत्त्वाचा सवाल केला आहे त्याचा सरळ जबाब लवकरच यावा हे विनंति. नारायण पाठक ता. क. येथील अस्पृद्योद्धार मंडळाचे एक चिटणीस गणपतराव दरळे नावाचे आजञ मला भेटले. अस्पृश्याची मुलगी मुलीप्रमाणे तूं संमाळढी आहित ह त्याना कळलें होतं. ही मुलगी मुंबईस अमक्या अमक्या ठिकाणीं उतरळी आहे अले त्याना पाचबावडीच्या एका इसमा- कडून कळळें म्हणून या मुलीला व या मुळीला घरच्याप्रमार्णे वागवि- णाऱ्या मंडळीला कौतुकाने भेटण्याच्या इच्छेने ते माझ्याकडे आले होते, त्यांची व चिंगीची आणि घरच्या मंडळींची भेट करवून दित्टी, मुलगी इंदु काळे ब सरला भोळे ८शे .” ५. ९./7२ » २-० २.” ९.”% %/% २” '% १७/७५/४७४७. /७./७ /७.€७ 0 /४/५५ /१/९ /९ /७_/१% /१./१ 0५ ४४% ./४_./४४./१% /%/ ६५% ” ९.” “४ २.४ १-४ %* “>.४८-- ९ चुणचुणीत आहे इं त्यानी काही प्रश्नांच्या उत्तरावरून ताडले, तिला मुलीप्रमाणे संभाळल्याबद्दल सरलावबहिनांचे त्यानीं मनःपूर्वक आभार माने. मनुष्य सजन व परोपकारी दिसला. नारायण पाठक विन अबब मग [४२] 'कडाविलास' करतां करतां 'कलिविलास' व्हावयाचा ! पाचबावडी, ता, १-१२-२६. मित्रवये नारायणराव पाठक यास विनायक भोळे याचे साष्टाग नमस्कार वि. व. मुंबईहून सोभाग्यवती, छोटू व चिंगी ही मडळी येर्थे सुखरूप थेऊन पोचळी. सौ! ही मुंबईस तूं जी इरतऱेदेची मदत केलीस तिचा वारंवार उलेख करते. किती तरी मजेदार गाष्टी सांगते. त्यात काशा ढवळे ही नाथिका असते ! तूं लम्न करण्याचे नाकारीत आहेस म्हणून तुळा या गोष्टामध्ये नायकार्चे स्थान न मिळतां नायिकला छळणाऱ्या कलिपात्राचें स्थान मिळतं ! चिंगी ही. देखील काश ढवळबद्दल काढी कांटी बोलत असते. तिला आतल्या कांही गोष्टी सो.कडून कळल्या आसाव्यात. छोटू तर मुंबईच्या पुष्कळच गोष्टी सागता. पण त्याचा अथ सुसंगत- पणें लावणें ६ आधुनिक गूढगुंजनात्मक काव्याचा अर्थ लावण्यासारखेच कठिण आहे. त्यान भेहूनत घेऊन लिहिलल्या पत्राचे इतकं कोतुक ( तसेच विडबनाद ! ) होत आहे काँ, ते पत्र आमचे सबंध तोंडपाठ शालें आहे! ७ 9 सारांश, आजकाळ * मंबई ' शिवाय विषय नाही. तुझ्याहि मनात तोच विषय घोळत असेल, म्हणून त्या विषवाकडे गेभीरपणें वळतो. कांशी ढवळे हिच्याशी लग्न करण्याचा निश्चय करावा असे मां तरी मत आहे. मनुष्याचा जन्म केवळ शारीरिक सुखाकारेतां जसा नाहीं, तसाच तो केवळ बौद्धिक सुखाकारितांहि नाही, आणि वस्तुस्थिति अशी मोजेची आहे की, जो केबळ बोद्दिक सुखाच्याच पाठीमागें लागेल ८४ इंदु काळे ब सरला भोळे /*७४./४/१-/ ९.”"५ शभ “४ 7 7५ “* ** “2 थ्ट २५7४२८ ५-५ *्ऱ्ट २-॥४५१४ ४८४७८४. ४./ ४४ ७४१७८ ४.” त्याला तेंहि सुख लाभत नाही. ! कारण शारीरघर्माकडे दुलक्ष केल्यास बुद्धीमध्ये कांहींना काही तरी विकृति उत्पन्न झाल्याशिवाय राहत नार्ही. काव्याचा आस्वाद घेण्यास किंवा ऐतिह्यासेक अथवा तात्विक अथवा सामाजिक प्रश्नांचा निर्विकार दृष्टीने विचार करण्यात मनाची जी एक प्रकारची समता लागते ती अविवाहित स्थितींत राहणें अशक्‍य नसले तरी अशक्यप्राय आहे. तुझ्या बाबतींत दुसरा असा एक महत्वाचा भद्दा आढे कीं, तूं काशीला ( अविचारी योवनदशेत का होईना ) वचन दिलेले आंडेस. आणखी असे को, तेचे तुझ्यावर फार प्रेम आहे आणि ती तुझ्याशी एकनिष्ठेनें वागत आहे. शिवाय ती चागळी सुदर आहे, सुस्वमावी आहे; तुझ्या ध्येयाच्या आड येणार नाही, आगि सगळ्यांत महत्त्वाचा मुद्दा असा काँ, तुझ्या मनांत खरं म्हटल म्हणजे तिच्याशी लग्न करावयाचे आहे, आणि माझ्या संमतीच्या पडत्या फळाची आज्ञा तुला पाहिजे आहे ! ( ही आपली उगीच थट्टा केली, मला एवढेंच म्हणावयाचे आहे की, स दृष्टीनी विचार कर आणि आत्मवंचना करून घेऊं नकोस. ध्येय सोडल्याची व प्रतिज्ञामेमाची वगरे खोटी लाज बाळगूं नको. ) येथील स्व मंडळी खुळ आहेत. चिंगीची आई व तिचे सर्व नातलग वारल्यामुळे तिळा आता आम्ही घरातच ठेवून घेतली आहे ह सोभाग्यबतीकडून मुंव्शश्‍स कळले असेलच. अस्पृश्याच्या हातचे पाणी पीत होता. म्हणून ग्रामस्थांनी आम्हाला वाळीत टाकून गावाबाहेरील महार्वाड्या[जयळ राहण्यास अगोदरच माग पाडलं होत. आता तिला मुलीप्रमाणे घरी ठेवून नेतल्यास अधिक काय छळणार आहेत ! मुलगी फारच चलाख आढे; तिळा रिक्षण देऊन चारपाच वषोर्नी एखाद्या चागल्या वराशी लग्न लावून द्यावें असा बेत आहे. खर्चाविषयीं मी पवा कर्रांत नाहीं, माझ्या दोन सुळाचे जसे चाळेळ तर्थ हिचेंदि ईश्वरकृपेने चाळेल ! मुंबईस मंडळी ज्या घरात उतरळी होती तेथीळ मंडळींना प्रथम ती अस्पृ्य यगातली आहे हं कळलेच नाही ! कळल्यावर त्यांनी तिळा माझ्या मुलाप्रमाणेच वागविळे ही गोष्ट ऐकून हिंदुस्थानच्या भावितव्याबद्दद आश्या वाटते. चाळीतल्या शेजारच्या बायकामध्ये पुष्कळ इदु काळे व सरला भाळं ८ कुजबुज चालत होती, पण मुंबईस शोजाऱ्याच्या कुजबुजीला कोण विचारतो £ इंदवहिनीला ती गबाळी आगे घाणेरडी वाटते, पण तिच्या कलात्मक दृष्टीला तूंह्रि गबाळ्या बाटतोसच आणि थोडाबहुत जो घाणेरडे- पणा आहे तो कालातराने जाईल. माऊराव काळे याचे मन आपल्या पत्नीविषया शाद्ध नाही. इंदूची ६४२. ९६. €०__ २३ क चूक आहे, पण तिला ती पटवून देणार कोण ? कलाविलास हें तिच ध्येय आहे. सांकेतिक नीतीचा सासुस्वास तिच्या कळालालसेला आतां सहन होत नाही, अमृत आणि विष ही. जशीं सतुद्राच्या पोटी आलेला भावडं आहित तर्शींच 'कला' आणि 'कलि' ही. मनुष्याच्या थ्येयनिष्ठेचीं अपत्ये आहेत आणि कलेला स्वैरपणे वागू दिल्यास तिच्य़ा अर्गी कलीचे गुण येण्याचा संभव असतो हे इंदु विसरते, कला-विळास करता करता काळे-विलास न होवो म्हणजे झालं ! बिन्दुमाघव म्हस्कर मुंबईस आले होते बरे गोष्टी सौ. कडून कळल्या, त्यावरून ही भीति वाटु लागळी आहे, दुसरा कोण- ताच आघार नाही. ७ “ विनायक भाळे पययाममलकनटिम अवर. णकत. जवयाळयधवळयातमाल [ ४२] आकाशांतून कुऱ्हाड कासळली पाचबावडी, २-२-२७. सो. इंदु काळे हीस अनेक आशीर्बाद विशेष. मळा अत्यंत वाईट बातमी कळवाबयाची आढे. ती ही का, विनावक- रावाची दोनहि मुळे पटकीनें वारढी ! महारवाड्यातील विहिरीचे पाणी दूषित होऊन तेथे पटकीचा उपद्रव सुरू झाल्य़ावर विनायकराव गरीबाकडे आपण होऊन जात ब औबधपाणी फुकट देत. त्यांचेकडे जाऊन रात्रीच्या रात्री जागून काढीत. निग्मे अधिक रोंगी बरेढि केळ, पण स्वतःच्या मुलाना वाचवू शकळ नाहीत ! गांबांतळे काही लोक इतके दुष्ट आहेत की, विनायकरावासारल्याना ते महारमांगाप्रमाणे अस्पृद्य मानतात ब चागले पाणी असलेल्या विहिरी- ८६ इद काळे व सरला भोळे ५४८४१ ४ ४. ४५ >४-४४-७४-४१५.४४-७७-९४७/-४-४-० ६४-४५ ४४८४-०८ ४/१५ ४./४./९./% '/'५/४_./%. ४. ७४% /%/% '. % ७ /९/% /%./१./% ५१ “/ ४ ९.५ % / ७.» २.४. बर पाणी मरू दत नाहींत, विनायकराव महारवाड्यांतील बिहिरीचें पाणी उकळून घेत, पण पाण्याचे बाबतीत मनुष्य जपणार किती १? शेवटी जँ व्हावयाच तें झालें. स्वच्छ पाणी घेऊ न देऊन बंधुमगिनींना जरीमरी देवाला बळी देणाऱ्या सज्जनाना धम राखण्याचे पुण्य लांगल ! सरलेने आणि विनायकरावांर्नी पोराना वाचविण्याकरिता जिवापाड मेहनत घेतळी. आलो चन जाग्रणें केलीं, पण सन व्यर्थ ! बिनायकरावांना घरात स्वतःची लाडकी मुळे आजारी होती तरी गरीब अस्पुश्य रोग्याकडची बोलावणीं याबयाचीं, आणि तेहि मन घट्ट करून जाऊन लगबगीने परत यावयाचे. छोटू अगोदर वारला आणि दोन तासांनी छोटी गेली, रात्रभर घरात काय शोकप्रकार झाला अशल याचे मी कसं वर्णन करूं ? विचारी दोघं जण मुळमुळू रडत आणि एकमेकांचें सम!घान करू पाहत. चिंगी एका कांपऱ्यात रडत बसली, मी काहींच बोलत नव्हतो. मळा कसे समाधान करवे इंच समजेना, सरलेनं “ माऊ, भाऊ, कायरे आम्ही पाप केलं दवोतं म्हणून देवानं आमच्यावर हा गद्दजव केला ” असे म्हणन माझ्या मांडावर डाक ठेवळ, मी अश्र ढाळण्यशिवाय आणि तिच्या पाठीवरून हात फिरवण्याशिवाय कांहॉएक करूं शकला नाहीं, “ छोटू आणि छोटी गेळी पण चिंगी आपली मुलगीच आहे; आणि शाळेतली मलं आपलीच नाहींत का!” अर्थ काहतरी म्हणून विनायकराव ससरठेचें समाधान करू पाहत, आणि लगेच स्वतः रडूं लागत, गावातली मेडळी झोांपढीबाहेर जमली व पुढील व्यवस्थेला लागली, घारापंत नागे, कृष्ण- मट फुरशे वगेरे दुष्ट लोकदि लोकांत वाईट दिसु. नये म्हणून आलि आपणि शेताच्या बांधावर विड'था फुंकीत बसून, प्रेते “ब्राह्मणांच्या स्मशानांत जाळूं द्यावयाची नाहीत असा कट करूं लागले, उजाडण्याच्या सुमारास मला एका वृद्ध संमावित ग्हृस्थाने बाहेर बोलाविळें आणि पुढील व्यवस्था करण्याची वेळ झाली वगेरे ते बोलूं लागले, “' ब्राह्मणाच्या स्मशानात जाळूं लागलां तर विचका होण्याचा संभव आहे” अश्या प्रकारची भाषा ते इळूहळू बोळू लागले, तेव्हा त्याचा भावार्थ ओळखून अस्पृश्यांच्या स्म्यानांत त्यांना घेऊन जावयाचे ” असं मी विनायक- रावाच्या वतीने सांगितलें. झोपडीतून मुलांना उचलण्यास दोघे संभावित लोक इद, काळे ब सरला भाळे ८७ २.०८. >: * ५८५६५८५८४५ ४८ “२-५ २४५/५८५ <-: “५४१४८५८ ५" >” ५५४५५ - ४५८४-५५-४४. अर्क”. »“ ४- “४७४५४५” 7. २“ >> २५ “४ २४८/८ आले. त्याना रडूच कोसळळें आणि त्यांचे हातपाय कापू लागळ. पण कटु क्तेग्यकर्म पार पाडणे त्यांना भागच होते आणि लार्नी तं पार पाडळेंच. सरला आकांत करील आणि टाहो फोडील असे वाटलें होत, पण बिचारीनं तसे कांही केले नाही. प्रिय अपत्याच्या मृत्यूचा ह्या देखावा पाहून आपणाला अपत्यतुख नाहीं हेंच बर॑ आरसे वाटलें ! विनायकरावानी भातसारा शेतकऱ्यानीं मरू नये अशा अथाचे माषण केळं म्हणून त्याना अटक करण्यात येणार आहे अशी खात्रीलायक बातमी काहीं दिवतापृवी कळली आहे, बिचाऱ्याच्या नशीबी काय काय दुःख आहेत कोणाला ठाऊक ! लाकांमर्ध्ये एवढी मानमान्यता असून त्यांच्या नाराजी पुनः तुरुंगवास येणार, समाधानाची एवढीच गोष्ट आहे कीं, पाति-पत्नींमधील प्रेम अत्यंत सात्विक आणि अखंड आहे. असें प्रेम असणें हे तरी एक महतूभाग्यच आहे ! भाऊराव काळे [ ४४ ] इंदुबहिनी पळाल्या तार ( भाषान्तर ) जरूरीची भाऊराव काळे यांस विनायकराव भोळे याचे येथे * पुरणे, ता. ७-३-२७. __ पाचबावडी, भणाणत 5... »___6_ | >. ताबडतोब निघा इंदुवाहिनी । नाहीशा नारायणराव | पाठकांबराबर | पळाल्या --- >या "मप १- अ "| "ण---/८ पापा" (फी णी तीशी 00ी?0 :->-३------२-२>:>::२२२>-:२>>----शणा ५००... -->५ ४४ ८८ इंदु काळ व सरला भोळे “४/४/१४ ४८ “१ ५४/४६/४४४१ “९९ /४/१ /१ “९ /४५/९ /९ ९५१ /४ ४९ ८६.५९ /९ /५./९ ९ /९/९ /५ »६ ८५५५ ५९ २ «९९.९ 7९ ४५८ < कब २८१ ८५/९ ८४४६ 7५८५४ “२८४४” “५ “४ ८४४ “१ ड वु (डी [४५] “ कालासारखे ओषध नादी अंबेवाडी, जिल्हा सातारा, ६-२-२७., प्रियांमत्त विनायकराव भोळे यास नारायण पाठक, मक्‍्काम अब्रेवाडी, जिल्ह! सातारा, याचे नमस्कार. येथील कुशल जाणान स्वकीय कुशल लिहत जाणे, बाकी आपण स्वकीय कुशल काय लिहिणार १ आपल्या अपत्यांच्या मृत्यूची हकोकत भाऊराबाच्या पत्रावरून पुण्यासच कळली. पण तेथ जाऊन मी आपल्यासारख्याचें समाधान काय करणार, म्हणून घेत रहित केला. बिन्दुमाधव म्हस्कराच्या बोलण्यांत पुष्कळ वेळा अंबेबाडी या गावातील देवळाच्या कोंपऱ्यांत पडलेल्या एका अत्यंत जुन्या शिळाळेखाचा उललेख वेत असे, त्याची नक्कल करून आणावी व तो खरोखरच जुना आहे की काय इं पाहावे म्हणून येथें आला आई. देवळांतच उतरलो आई; शिठालेख घऊन स्वच्छ केला आहे. त्याबर शाई फासून एक नक्कल काढणार आहे वब एक फोटोप्राफह्रि घेणार आढे शिला- लेख ठाके ७०५ चा दिसतो. संस्कृत छाक आहित. पण खाली गद्य आहे, त्यात दोनतीन जुन्या मगर्ठाची रूवं आढळतात, शक निश्चित झाल्यास व रूपे मराठी ठरल्यास * मराठी ' चा जन्मकाळ ठरविणे सुलम होईल. आपलें दुःख हलक व्हावे म्हणून हं स्व लिहीत आहे, पण दुःख काळावधानेंच हलके व्हावयाचे आहे. इराणातील एका शहांची बिब्बी वरली तेव्हा त्याने एकेका प्रासिद्ध हकिमाला बोलावून आणून “' माझ्या मनाच्या दुःखाला कारही दवा आहे का ? ” असे विचारलें, कोणाला काढी दवा सांगता येईना, म्हणून त्यानें प्रत्येकाचा धिक्कार करून धक्के देऊन घालवून दिळ, अस्त्रेर एका चाणाक्न ह्वार्कमाने “ परवरांद्गार खुदाच्या कुदरतींत अलबत्‌ दवा आहे ” अनं म्हटलं. “ ही दवा कोठें मिळते १ ” असं दाहाने विचारल्यावर “ अक्कलळशून्य मनुष्याला ही दवा कशी आहे, कोठें मिळते, बगेरे समजत नाही. अक्कलमंद मनुष्याला मात्र कळते. हदी अजब दवा अत्यंत स्वस्त आहे; जिकडे तिकडे ती मिळते. हनेप्रमार्णे आउण ती रोज घेतच असतो --हिचे नांव ' वख्त *: बख्त बडी अकसीर दवा हे, ” असं हकिमाने सागितले. त्याला इंदु काळे ब सरला भोळे ८९ "५५४०-0४-४० ४४४४-४४ ४0-४० ४.४ १-८ लगेच हजार मोहरा मिळाल्या. ( “'वख्ताशिबाय दुसर कांही. औषध आहे का? ” म्हणून शहाने विचारल्यावर “होय अलबत्‌ आहे. ही दवा फार गोड आहे, सुरेख आहे, शानदार आहि. या दव्याचे नांव दुसरी शादी, असें सांगितल्यावर शहाने रुष्ट होऊन त्याला फटके मारून घालवून दिलें पण एक महिन्याच्या आत ही 'शानदार दवा जनानखान्यात आणली, असा या गोष्टींचा उत्तराध॑ आहे. तो अप्रस्तुत म्हणून सोडून देऊं. ) तुर्थे समाधान करावे म्हणून गंभीरपणे लिहू लागला, पण अखेर स्वभावानुसार अप्रासंगिकपणा केळाच; तथापि उद्देश ध्यानात घेऊन क्षमा करावी. सरळावहिनींना म्हणाव, “'छोटू आणि छोटो हीं बालरत्नं इंअवरे दिली ती इंश्ररे नेली. ” घुक्राची चादणी उगवाबी आगि घटकॅतच अस्तास जावी तश्ांतलाच आपल्या मुलाचा प्रकार झाला. भावितबव्यता बलीयखी. त्याच्या आठवणी मला वारंवार होतात. आणि डोळ्यात अश्रू येतात. अर्थी मुळ थोड्यानाच लामतात. तुम्हाला लोकानी वाळांत टाकलं, महारवाड्यांत राहण्यास लावडं, हरतऱहेच्या कंड्या पिकविल्या, पण या बालरत्नाचें संगोपन आणि त्यांचें कोतुक करण्यांत तुम्हांला जो दिव्य आनंद होत अले त्यापुढे लोकांच्या छळाचे तुम्हाला कांहॉच वाटले नाही. आता मुले गेली तरी चिंगी आहेच. तिचे मुलीप्रमाणे संगोपन करीत आहां, तं तसंच करीत राहावे. त्यात अत्यंत सात्विक आनद आहे. शोक करीत बर्तू नये, तुम्ही शोक करीत बसल्यास विनायकरावाना ज॑ दुःख होत आहे त्यांत अधिक मर पडेल, मुलांची होस तुमच्यापेक्षा त्याना अधिक होती, त्याचें कोतुक तुमच्यापेक्षा ते अधिक करीत. त्यानी अंगीकारलेल्या सार्वजनिक कार्याच्या त्रतांत या दुधर प्रसंगाने कमतरता थेईल आणि त्यांचे मन कमकुवत होइल असें कांहीएक करू नये. त्याचं मन तुमच्यापेक्षाहे कोमल आहे असे मी 'मित्र- प्रेमाने केवळ म्हणता. अर्से नाहीं, पतीने वास्तविक पत्नीचे समाधान करावयाचें असतें, पण तुमच्या येथे निराळा प्रकारा आढे, ते बायका- ७ भ्रमाणें रडणार नाहींत, पण मनांत झरत राइताठ. बाहेरून ते तत्त्वज्ञां- ९० इदु काळे व सरला भोळे ८” ४४7 ७ “६७ ७८७७४१८ ४”९/४/७ %. ४ १७८७-० ४.५३.४ ७/१६./४-%७/७ ९9.४१” “ बट 2 ध्ट४ क्ट १४ “४” “४४ ९-४” ४४०”, ४४-१७ “५१५०४७१४४४” “0-/१/९”१ ४६% ९४-८० ४८ सारखे वागतील आणि विनोदहि करतील, पण हृदय आंतल्या आंत जळत असेल, बाका मी कोणाला उपदेश करीत आई ! तुम्ही दोघेहि समजत आहांत. तुम्हांला माझ्यासारख्या फटिंगार्न उपदेश कर्णे हें गैरच, पण राहवले नाही म्हणून कांहीं तरी प्रासंगिक अप्रासंगिक लिहिळे आहे. तसं पाहिलें तर वचनभंग करून काशी ढवळे हिच्या आयुष्याचा नाश उघड्या डोळ्यांनी करणारा व तिचे दुःख कठोरपणे पाहत राहणाऱ्या मला पाप्याला कोमलतेचा उपदेश करण्याचा अधिकार काय ! कोळशाने हिरकणीला उपदेश करण्यासारखेच इं आहे. कळावे. नारायण पाठक [ ४६ विचारप्रकाश, ७-३-२७. सो. इंदुबाई काळे यांना पळवून नेले. इतिद्वाससंशोधक नारायणराव पाठक याजवर आरोप. ( एका बातमीदाराकडून ) अंभेवाडी, सातारा जिल्हा, ९-३-२७. पुण्याचे प्रसिद्ध कॉट़्क्टर भाऊराव काळे यांच्या पत्नी सो, इन्दुबाई काळे या पुण्याहून इतिहाससंशोधक नारायणराव पाठक याचेबरावर पळून आल्या व अंबेबाडी या गार्वी देवळात या उभयतांस पकडण्यांत आले असे समजते. सो. इन्दुबाई काळे यांचा जबाब्र घेऊन त्याना लोडण्यात आलें आहे. वहिमी नारायणराव पाठक यांना एक दिवस अटक करून जामिनावर सोडण्यांत आलें आहे. सो. इन्दुबाईनी आपणांस प्रासेद्ध गायनवादनपटु बिंदुमाधव म्हस्कर यांनीं फसवून आणून देवळांत सोडळें असा जबाब दिला व सदर म्हस्कर हली फरारी आहेत म्हणून रा. पाठक याना जामिनावर सोडण्यांत आले म्हणतात. इंदु काळे व सरला भोळे ९१ पळवून कोणीं जरी नेळें असलें तरी सौ, इन्दुबाई काळे यांचा नैतिक गुन्हा कमी हात नाहीं. भाऊराब काळे त्याना पुन्हां घरांत घेतील किंवा नाहीं याबद्दल शका आहे, अश्या प्रकारची भाषा गावात चालू आहे. खटला सुरू झाल्यावर त्याची हकीकत कळविण्यांत येईल. [ ४७ ] सात वषांची सजा प्रियमित्र विनायकराव मोळे यांस सा. न. वि. वि. तुम्हाला ७ नब्षांची सजा झाली ब रत्नागेरीस पाठविलें आहे हे कळलें. सजा व्हायची इं निश्चित होतेच, पण फारच झाली अर्स वाटते. सरला पाचबावडीसच राहणार आहे वब आपली शाळा आणि इतर समाजकाये चालू ठेवणार आहे. मला ती पुण्यास यावी अर्से कितीहि भगिनीप्रेमामुळें वाटत असलें तरी ती करीत आहे तेंच बरोबर आहे हँ विवेकबुद्धीला पटते. इकडची काळजी अगदीं करूं नये. तिला द्रव्याची कर्धींहि ददात पडणार नार्ही, तिला सोबत व्हावी व स्वयंपाकाची दगदग 'चुकावी म्हणून येथून एक पोक्त बाई पाठाविणार आहे. माझ्या इंदूला घरात कोणत्याहि प्रकारे मी दुःख देत नाही. ती शुद्ध असावी असंच माझे मत आहे. तथापि फरारी बिन्दुमाघधव म्हस्कर सापडून सर्व प्रकारची साद्येत हकोकत कळल्याशिवाय माझे मन पूर्ण समाघान पावू शकणार नाही. तिला मी बाहेरून अगदी कांही एक झालेच नाही अर्स वागवर्तो, पण बंधु--भागेनांप्रमाणे वागता ! लोकाना माल कांही एक फरक दिसूं देत नाहीं. नारायणराव पाठकांबद्दल माझे मनांत केव्हांहि किन्तु नव्हता आणि आतांहि नाही. अलीकडे त्यानी तत्वज्ञानाचा अभ्यास विशेष चालवि- लेला दिसतो. केवळ विवेकबुद्धीचे द्वारे ( 1869501 चे द्वारे ) पूर्ण ज्ञान व्हावयाचे नाहीं, त्याप्रमाणेच केवळ तार्किक ज्ञानाने समाधान व्हावयाचे २९२ इंदु काळे व सरला भोळे २५४७-४४ २...” ४.” ७.” ७.४ के.” के. के ७ ४२५१ ७ /४९ ५४% /%/१%./१ »9 २९ ७/ ५९ ५४ * १ ४ ७.०५ ४४. ९.४४ ४.५ ४१९७४७१” 0 ४7 ८२- २५५ “५८/९४/४५0५” “४७ नाहीं, मनुष्याचा जन्म केवळ ज्ञानाजेनाकरितां नसून सर्वागीण आत्म- विक्रासाकरितां आहे, वगेरे वगेरे ते कांहीं बोळ्त असतात ते मला पटतं; तुम्हांला पटेळ किंवा नाही कोणास ठाऊक ! जेलमध्ये तेथील शिक्षा झाल्यास मुलाखती होऊ शकत नाहींत; पत्र- व्यवहारहि बंद होतो; म्हणून आपलें ध्येयशीलत्ब एवढ्या अवघधीपुरतें तरी बाजूस ठेवून तेथ सत्याग्रह्म करण्याच्या फंदांत पडू नये, तथापि तेथे काय होणार याबद्दल मला भोतिच वाटते. तीन महिन्यांनी भेटण्यास येईनच, सरळलेला आणि चिंर्गालाहि आणीन, भाऊराव काळे [ ४८ ] सहा वषानंतर पाचबावडी, ता. १५-९-२२., प्रियमित्र माऊराव काळे यास सा. न, वि. वि. कालच रत्नागिरी जेलमधून सुटका झाली. माझ्याकडून तेथील कार्म पुरती होत नसल्यामुळें जेलच्या शिक्षा नेहमीं होत होत्या आग्रि जेलमध्ये आपल्या मुलाखती होत नव्हत्या किंबा पत्रव्यवहारह्ि होऊ शकत नव्हता. इतर ठिकाणच्या राजकीय केद्यांना पुष्कळ सवलती मिळत, किंबहुना त्यांना जलखान्याची काहींच दुःखें अनुमवावी लागत नसत, व वर्तैमान- पत्रे मिळत, खेळ होत, पुराणे-व्याख्यानें-चर्चा द्दोत, इत्यादि गोष्टी जेल- मध्येह्ि ऐकत होतो. पण माझ्या नशिबी “ सी” बर्भ आगि हातकड्या, दंडांबेडया, मिठाची कांजी, वगेरे गोष्टी लिहिलेल्या दोत्या त्याला कोणाचा इलाज नाहीं ! येथे आल्यावर सरलेमे आमची रात्रीची शाळा सहा वर्षे चांगली चालविली आणि एकंदरींत लोकांच्या आदरास ती पात्र झाली हं ऐकून सैतोष झाला, आपण तिला पेश्शाची मदत केलीत याबद्दल तद्वणी आहे. इंदु काळे व सरला भोळे ९३ ५» “४-५” २-४” २.४४%-./९.” ४.” ४.” ४५८४४. ४..»%४ ४४.४४ २४१५. ४६.४४ 0.” ४.७४”. २.४१ ४ ७.” २ .७२.४४..५% या सहा वपपांच्या जेललान्यामुळें प्रकृति खाळावढी आहे. काळजी करण्यासारखी स्थिति नाही, पण आपण सर्वे मंडळी इकडे यावी अशी इच्छा मात्र आहे. कंत्राटाच्या कामामुळें तुम्हांला वेळ नसल्यास इंदु- ताईना तरी पाठवांव. आणि नारायणरावार्नीहि काही दिवस इतिहास- जिज्ञासेला विश्रांति देऊन इकडे येऊन राहावे. काम कांडी नाहो, पण आपल्या खऱ्या इष्टमित्रांच्या संगतीत ( जेलखान्यातून सुटल्यानंतर विज्षेषेकरून ) राहावेसे वाटते. म्हणून सवोना बोळावीत आहें. इतके दिवस स्वाभिमानाने पैसे मागत नव्हतो आणि आपण पाठाविलेत तरी ते (घ्यायचे नाहींत म्हणून नव्हे तर मूळ स्वभाव म्हणून ) गरीब मला. मुलींना, रात्रीच्या शाळेच्या मास्तरला आणि इतर गोरगरिबाना बांदून टाकीत असे; पग आजारातून बरा होईपर्यंत आपणाजवळ पेसे मागतो. चार महिन्यात खडखडीत बरा होईन असे वाटते. आपण प्रेमाने देतां म्हणून मागतो. माझा हक्क असा काय आहे ? बाका हक्क आहेच म्हणा, कारण आपली बहींग देऊन बसलेले आहात हा एक गुन्हा आपण केला आहे आणि दुसरा अक्षम्य गुन्हा असा आहहे की, आपण माझ्यावर सहे- पुक आणि निःस्सीम प्रेम करता ! प्रेम करणे दृ॑चागले नाही, प्रेम करणें म्हणजे स्वतःस बुडविणें. | सहा वर्षात देशामध्ये, समाजामध्ये आणि कुटुंबांत पुष्कळच क्रांति झाली अहे. सत्याग्रह सुळ झाला, जोरात आला, पार पडला, मृतप्राय झाला. अस्पद्योद्वाराचा आणि अस्पृश्याच्या मन्द्रिप्रवेशाचा प्रश्न धसास लागत आहे. ' वर्तुलपरिषदा 'चीं चक्रे तीनदां फिरली. कुटुंबाकडे पाहिलें तर पुष्कळच फरक झाला आहे. असो. इंदुवाहेनीबद्दल तुमच मन किंचित्‌ साशंक असले तरी तुमच्या सुकू लागलेल्या प्रेमवल्लींना पुनः पालवी फुटू लागली आहे ईं ऐकून किती समाधान झाळें म्हणून सागू £! नारायणराव पाठकांचे पत्र आलें आहे. काशी ढवळे हिच्याशी लग्न करण्याची स्वारीची तयारी झाली आहि असें दिसते ! केवढी क्राते ही! काशी ढवळे आजारी आहे. असे ऐकतो. उभयताची प्रेमपूर्वक चेष्टा करण्याचें काम काही दिवस लांबणीवर पड- णार ! काशी ढवळे हिला “' राणीच्या बार्गंत आणि प्रिन्स आफ्‌ वेल्स. ९४ इंवु काळे व सरला भोळे म्युझिअममध्यें काय काय पाहिळत आणि काय काय ऐकलंत ' असं मी विचारणार आई ! पण हवे पुढचे विचार, सहा वर्षांच्या तुरुंगवासासुळें माझे शरीर म्हाताऱ्याच्यासारखें झालें असळें तरी मन म्हातारे झालें नाहीं हें वरील सहजगत्या लिहून गेलेल्या वाक्यावरून कळेल. आमच्या सोभाग्यवतीनें सामाजिक काम चालविळे याबद्दळ उपकार वाटतात, पण चिंगीचे लग्न माझ्या पश्चात्‌ उरकून घेतलं म्हणून किंचित्‌ वाईंट वाटते, गणपतराव हरळे नांवाचे अस्परश्‍्योद्धारक संस्थेचे जे चिटणीस आहेत त्यांनी चिंगीळा मुंबईस ती गेली असता पाहिले होत. त्यानी तिचें लम्न उरकून ध्यावयाचें असल्यास अस्पृदय समजांतील काळोबा चोरवणकर नांवाचे एक माट्रेक झालेले ग्रहस्थ आहेत, शिकलेले आहेत, चांगळे आहेत, जी. आयू. पी. मध्यें नोकरी आहे, वभरे लिहिल आणि सौ. ला घरी चाळत आलिले हे स्थळ दवडूं नये अस वाटून, तिने माझ्या पश्चात हे॑ कार्य उरकून घेतलें, हें एका अथी बरेंच झाले. मुलीचें त्यांत दितच झालें, मुळगा गरीब आहे; पण अस्पृश्यामध्ये इतका सालस आणि हुशार मुलगा मिळावयाचा नाद्दी असं ठोभाग्यवती म्हणते. चिंगीला आणि तिच्या यजमानांना मला भेटण्याची इच्छा आहे, पण उगाच खर्च होतो म्हणून येऊ नथे अर्से लिंहिळें आढे. आपण सवोनी अगत्य यांव,--- आपणाला पैश्याची ददात नाहीं. अगत्य यावेच. नारायणराव पाठक याचें भलं मोठें पत्र आलें आहे. त्यांत त्यानीं या सहा वर्षोत त्याच्या मनामध्ये झालेली क्रांति वर्णन केलेली आहे. स्वारीचे मन काशी ढवळे हिच्याशी लम्न करण्यास अनुकूल झाळे आहे. ६ त्याच्या पत्रांतील पुढील उताऱ्यावरून कळून येईल. आपला शानमार्ग चुकीचा होता हे सागण्याकरितां जगातच ज्ञानमागविपयींचा (विश्वास कमी होत चालला आहे असं ते भासवीत आहत ! पण शेवटीं काशी ढवळे डोकावतेच ! “ पदार्थविश्यानशास्त्रज्ञांचा जोरकस आत्मप्रत्यय जाऊन “अणोरणीयानूः असा जो इलेक्ट़ून त्याच्या स्वरूपासंबंधानें आश्रचर्यमग्ध होऊन त्याच्या- पुढें त्याना हात जोडून उभे राहवार्वे लागत आहे, रसायनशात्तज्ञांना मूल- व्यांच्या मिश्रणापासून जीवोत्पात्ते करतां येईल अस वाटत होतें, पण इंदू, काळे ब सरला भोळे ९५ ७.८५, "५८५४०४७४४४ १ ८४५९५४५” >“. ५.2८“ -“६/"-<--*..”५-४५/९५६-/*०//५८/९५-/%--९५..५*.//५/”५.//६०४५/”" 2 ५ ८०2४० /५-०५-०८८०-” आतां ही आक्या. व्यर्थ ठरू पाहत आहे. जीवशास्त्रज्ञांना डाविनचा विकासवाद म्हणजे एक जीवनाचे गूढ उकलणारी गुरुकिछीच वाटत होती, पण या विकासवादाच्या गुरुकिलींन ज्ञानाची कांही. कपाटे उलगडली आहेत तरी, काही आतिम प्रश्नांची उत्तरे ज्या पेटीत ठेविलेली आहेत त्या पेटीला ही किली लागू पडत नाहीं असं दिसूं लागलें आहे. आणि अलीकडे तर बौद्धिक व्यापारापेक्षां जाणीव नसलेल्या मनोवस्थांचैच प्रस्थ माजत चालळेळें आहे, राजकारणांत केमल पाशा, मुसोलिनी, हिटलर, लेनिन, गांधी वंगेरंचे नवे नवे प्रयोग होत आहेत ब ते कमी- अधिक यशस्वी होत आहेत आणि इतिहासशास्त्र व॒ समाजशासत्र यातील परपरागत सिद्धान्त. हरताळ फाश्ीीत अहित. आणि अखेर मला तर अर्थ वाट लागळें आहे कॉ, ज्ञान ह॑मानवी मनाच्या पूर्णपणे हस्तगत कथीं व्हावयाचे नसून “' नेति नेति / हेंच म्हणत बसावे लागणार ! अशा स्थितींत कोठ्ल्यादि क्षेत्रात ज्ञानाच्या पाठीमार्ग लागून जीवाचे बाढेदान करण्यांत फायदा काय £ मनुष्यजन्म हा ज्ञानप्राप्तीकारेता नसून देइघम संभाळून शाक्य तेवढें ज्ञान मिळवावं, शक्‍य तेबढा कलाविला- साचा आनंद उपभोगावा, शक्‍य तेवढें इतराच्या उपयोगी पडून त्याना आनंद देण्याचा प्रयत्न करावा, एवढ्याकरितां मनुष्यजन्म आहे. केवळ देहसुखानं समाघान व्हावयाचे नाही, कारण आपण पत्रु नाहीं. केवळ शानमार्गानं समघान व्हावयाचे नाही, कारण आपणांला जिज्ञासशिवाय इतर आकाक्षाहि आहेत. कवळ कलेच्या पाठीमागे लागून उपयोग नाही. कारण एकटी कला ज्ञानाची व ्नांतीची भूक शमवू शकत नाहीं, केवळ कर्ममार्ग उपयोगाचा नाहीं; कारण ज्ञानाशिवाय मनुष्य आघळा आहे व कळेशिबाय आयुष्य नीरस आहे. तात्पय, (उच्च वातावरणांतून हास्या- स्पद रीतीने खाळीं येऊन म्हणतो कां) मनुष्यानें लभ केळे पाहिजे, निदान मी लम केलें पाहिजे, कोणाशी दं तुला ठाऊक आहे ! या बाब- तींत पूर्वीचा तोरा सोडून देऊन काशी ढवळे हिला “ अग अग काशी, मला का नेशी ) असं म्हणण्याची पाळी आलेली आहे; पण या प्रसंगा- तून तुझ्यासारखे मध्यस्थ मला सोडविर्ताल अशी आश आहे. इंदु काळे व सरला भोळे ९६ क्ली क्ट २. ब्ला क्ल ६.४ ०.८%-९६- आनकमोकेळ_ कर “*५-/४-४५ .* /%/५/४ ९.८४. '%. १५४७. 9. "४ ९./%/ २४ ७४१४.” “ ७” त यी नारायणराव पाठक व काशी ढवळे या तुल्यगुण वधूवरांना एकत्र आणण्याचे काम आपल्याकडे आहे, ते आपण लवकरच हाती घेऊ. तिच्या वडिलाना पत्र लिद्दवि म्हणतो. विनायकराव भोळे [ ४९ ] विनायकराव अत्यवस्थ तार ( भापातर ) जरूरीची भाऊराव काळे कॉटूक्टर पांचबावडी, ५-१०-१९३३. सद्‌[शिव पेठ, पुणें विनायकराव | अत्यवस्थ | आजारी | सवांनी ताबडतोब | यावे | | [५०] ततः किम्‌? पा*चबावडी; ८- १२-२२. मित्रवर्य रा. रा, भाऊराव काळे यास नारायणराव पाठक याचे साष्टांग नमस्कार वि. वि. आपण इकडे येऊं शकलां नाहींत म्हणून बाईट वाटतं. सवडींत सघड काढून विनायकराबाना भेटून जावेंच. त्याची प्रकृति कशी आहे इं दररोज सविस्तर कळवावे म्हणून लिहिलेत त्याप्रमाणें लिहीत आहे. ते आपली वारंवार आठवण काढीत असतात. इंदुताई येथे आल्या- सुळें त्यांना बरें वाटलें. त्या येर्थे आल्यापासून त्यांनीं घरांतील इेदु काळे बव सरला भोळे ९७ >“१-८%”/ -“१*//%/%/१ %/१४९./ ७./४४५./१% /४ / ४.४४. ५४ ९.४%.५ ४.५ ४.४ ४.५९ /%// ४./१४../१./९./ ९.४. ./ ४, ७ ४१९.५ ९-४ ९.५ ९.५४ २.४७.४ ७.४ २.५७. ३.५ ७.५४ ७५४ २८४ ४७.४१.” ७.” ४.८7 कार्म संभाळण्याचा जणूं कांहीं मक्ताच घेतळेळा दिसतो, सरलेचे आणि त्यांचें चागळें सूत जमलेले आदे आणि घराकडे फारसे पाहावें लागत नसल्यामुळे पतीची सेवा करण्यास त्या बऱ्याच मोकळ्या झाल्या आहेत. इन्दुताइनी मोठ्या कुशलतेने पूवीची सगळी बिळे देऊन टाकिली आहेत आणि घरांत धान्य, भाजीपाला, दूध वगेरंची त्या ददात पडूं देत नाहीत - आणि इं सवे सरलावहिनींच मन न दुखाविता आणि आपली श्रीमंती न दाखवितां त्या करीत आहेत, ६ विशोष आनंदाची गोष्ट आहे. विनायकराव आता खरोखरच सधघारत आहेत. सकाळी उठल्यावर चागलं बाळू शकतात. आज सकाळी आम्दी सगळे जण त्यांच्या खालींतच चहा घेत होतो. तेव्हा ते पूर्वीच्या तरतरीनं बोलत होते. आर्धा एक तास बोलणें झाल्यावर ते थकळे आणि मग त्यांना थोडीशी गुंगी आली ही गोष्ट वेगळी. सरलेने चहा, बिस्किटे बगेर सामान आणल्यावर ते मळा म्हणाले, “' नारायणराव, लग्न केळं असतंत तर अशी सेवा करणारी ब्रायको तुम्हांला मिळाली असती आणि तुमचा प्रकृति बिघडली नसती. ” 6 घण एखादी कृुया मिळाली अतती तर मी याच्या आधीच भेलो असतों. ” मी इंसत म्हट्लं ते म्हणाले, “' नाही, असं म्हणू नका. आमच्या पाढरपेशा समाजांत नवरे बाशेंट असतीळ कदाचितू, बायका फार थोड्या वाइट. “ कुपुत्ना जायेत कचिदापे कुमाता न भव(ते' ” असे म्हणतात, आणि तें खरं आहे. मी या वचनांच्या जोडीला माझं अनुभवांवर आधारलेलं असें वचन घालीन की, “ कुभता जायेत कचिदांपे कुजाया न भवति * ” अर्स म्हणून त्यांनी सरलेकडे स्नेह व आदर यानीं युक्त अशा दृष्टीने पाहिलें. तेव्हा ती म्हणाली, “ मळा खष करण्याकरिता कांहींतरी म आमला अ पावटा "पणान पना > नत टा म “> व अय, १ वाईट मुलगा उत्पन्न होईल, पण वाईट माता दृष्टीस पडा- वयाची नाही, | आ ह २ वाईट पति दिसल, पण बाईट पत्नी सांपडावयाची नाही. 9 ९्ट इंदु काळे व सरला भोळे २५७ ४४” २५४११७७ ४७७१४/७/७.४७ धत २/४५४/”/४/१”१५५१ १ ४५९१/*/१४"०१%/५ ५१४१ 7१ “४४ “क्री /९/. “१५” *६/१* “' ४” १८ ५८५८७७ म्हणायचं झालं.” असे ती म्हणाली खरी, पण डोळ्यांत अश्रुबिंदु येऊं लागल्यामुळें बिस्किटे आणण्याचं निमित्त करून ती आंत गेढी आणि एकदोन मिनिटांनी जणुं काही. धुराने डोळ्यातून पाणी येत आहे अर्से दाखवून पदराने डोळे पु्शात पतीला आणखी बिस्किटे ब चहा देऊं लागली. ह बिस्किटे खातां खातां विनायकराव म्हणाळे काँ, '“या माझ्या दुखण्याला तुम्ही फार भिता अस |देसतंय, पण माझी मनोदेवता मला साग की, मी काही र्‍या दुखण्यात मरत नाही, मळा अजून पुष्कळ कार्य करायचं आहे. ६६टेळकाना आणि आमच्या इतिहासकार राजवबाड्याना देखील असंच वाटत होतं, मी भान न राहिल्यामळें आणि मित्राशी वाद करण्याची प्रत्रात्त प्रबळ होऊन बोलला, €कबूळ आहे, त्यांच्याप्रमाणे माझाहि भ्रम अलेळ, पण आपण आणखीं कांशी वर्ष जगणार आणि कांद्दी राजकीय कार्य करणार असं वाटत आहे खरं, भी यावर कांहींच बोळलां नाही. पग तेच विलक्षण रीतीनें हंसून म्हणाळे, ““ बाकी आमचं कार्य म्हणजे काय, तर गांब सोडून न जाण्याचा हुकूम मोडून पुनः तुरुंगात जायचं ! आजारी आहे म्हणून बर आहे, नाहींतर आम्ही आतां पुनः तुझुंगातच असावयाचे ! “तुरुंगात पुनः जाण्यांत काय अर्थ आहे £ कोंग्रेसचा पराभव झालेला आहे आणि हा पराभव कबूल करून पुढच्या युद्धाची पुनः 'तयारी करण्यांत खरा शहाणपणा नांदी का! ” मीं असं म्हटल्यावर ते म्हणाले, “'बरोबर आहे, तुमच्या दृष्टीने हे बरोबर आहे. पण आमची दृष्टि निगळी आहे. “निराळी आहे हॅ कोणीहि तागेल'”, इन्दुताई कर्धी न बोलणाऱ्या त्या मध्येंच म्हणाल्या, ''पण बरोबर आहे का, हा प्रश्न आहे. £: आता बाद करण्यात फायदा काय आहे! ” सरला म्हणाली. ' इंदु काळे व सरला भोळ ०९ ५५ २५९५-०१. ४७५७७७७. ७, तिला भीति वबाटळी की, वाद वाढून परतीला उमाच थकवा मात्र याव- याचा. “ त्यांची मतं बदलणं केव्हाहि शक्‍य नाही ! ” ६६ म वाद करीत नाही, भिऊं नकोस. विनायकराव म्हणाले. 6 घण एवढच सागती की, मार्थी मतं आता बदलायचौ नाहींत. आणि कोणाची मतं वादाने बदलत आहेत १ नारायणराव, तूं इतिह्ाससशोधन करून काय मिळवलंस ! एक तरी निर्विवाद सिद्धांत ठरावेला आहेस का? आणि जुन्या इतिहासातली एखादी तिथि, नाहीं तर एखादें नाव, नाहीं तर दुसर असंच काही निश्चित ठरवून जगाचा असा काय फायदा होणार आहे? आणि इंदुताईने कलेच्या पाठीमागे लागून काय मिळवलं आहे? आणि हिच्या ( सरलेच्या ) भाऊने कंत्राटांत पेसे मिळवून तरी काय मिळवलं आहे £ “ततः किम्‌ हा प्रश्न केव्हांहि विचारता येईल ! ” *५ मी आता वाद करूं इव्छित नाही, मी म्हटळें ब कपबशा वगेरे आवरू लागलो, तेव्हां विनायकराव हिमत करून म्हणा, “तुम्ही सगळे या दुखण्याला फार भित्ता असं दिसत आहे. मी आता चागल! बरा होत आढे आणि मी वादह्ि आता करीत नाही, खरी गोष्ट जशी आहे काँ, जो तो कुठल्या तरी ध्येयाच्या मार्गे लागलेला असतो आणि त्यात मरण आलि तरी त्याळा तेच बरं वाटते. ” ) आणखी पुढें कार्द बोलणार इत. क्यांत गावांतळी कांही मिक्षुकमडळी त्याना मेटावयास आढी. त्यांना आंत बोलावल्यावर त्याच्यापेकी पुढारी असलेला कृष्णंभट फुरशे विनायक. रावांना म्हणाला, ““ विनायकराव, आम्ही सगळे आपणाला अक्की विनेति करण्याला आला आहांत का, आपण एवढे चागळे असून फुकट चालले आहात. अस्पृश्यांशी व्यवद्दार करण्याचें आजपावून सोडून द्या आणि प्रायाश्रित्त घ्या म्हणजे आम्ही सगळेजण तुम्हाला हरतऱ्हेची मदत करू आणि प्रत्यक्ष मृत्यूच्या दाढेतून आपणाषछा सोडवू. विनायकरावानी कांद्दी रक उत्तर दिलें नाही, '* बरं आहे, मी विचा; करतो, ' एवढेच म्हणून त्यानी तोंड दुसरीकडे फिरवळें, आणि अंथरुणा बर पडून स्वत्थ निजून राहिळे, आम्ही कपबशा आवरू लागलो, आणि कृष्णंभट वगेरे भडळींनीं इळूइळू पाय काढला ! ९० इंदु काळे,व सरला भोळे २/”"%-/१- २ € * “५५ -7१ “* 7* “४-४ विनायकरावाना दुपारी चागळी झोप लागली होती. प्रकृति खरोखरच पुघारत आहे. आज्च्याप्रमाणे उद्यांहि रात्री पत्र लिहान. मी येथे विनायकराव चांगला बरा होईपर्यत राहावे म्हणतो. कळावे. / आपला नारायणराव पाठक [५१ ] भलत्या वेळी भळतं बोलण्याची लकब पाचबावडो, ता. १०-१२०२२३. मित्रवर्य भाऊराव काळे यास सा. न. वि, वि. आज सकाळीं विनायकराव उ्लीरांगच उठले. काल रात्रीं चांगली शॉप लागली होती. कालच्याप्रमाणेंच चहापाणी एकत्र झाल. विनायक- रावांनीं दुधाचा घावन करण्यास सांगितला ब तो मोठ्या चवीने खाला. मीहि एका घावनावर आणि कांही. बिस्किटांवर ताव मारला. मित्र आजारी असला तरी देइधर्म थोडेच राहतात | जग हें असं आहे ! चहा पीत असतांच गावांतील केळकरपक्षीय कान्सिल-प्रवेशवादी मंडळी भेटण्यास म्हणून आली. त्याना देखील सरलेने चहा आणून दिला. कांहीरनी घेतला पण काहार्नी बाटलेल्या मनुष्याकडचा चद्ा घेतला असता गावात बोमाटा फार होईल य भीतीनें गांगरून जाऊन कांहांतरी निमित्त सांगितलें आणि चहा घेण्याचें टाळले. थोड्या वेळाने त्याच्यापैकी एकजणानें खिश्ांतून एक छापील पत्रक काढलें आणि त्यावर सही करण्याबद्दळ विनायकरावांस विनंति केली. , ।् २ 1 भोळे ््‌ १4 &%७'%/१%//५”५९”१.. ५०१५०५७०४५ "५५०५ ५९.५ ५६ /५-./५५/१/ » ५» ५६५ “८१ /५५५/५/%/'५/६/१ ८४५१५४१ /१ /१./९-/९./१,/५..५५. ५ ८९.४५ ,/९/”५_ ९ “५,०१५ ५% ५११ ९/१ / ९ /४ /५ ९ ५ ८५.८१ ९५ ७ ८१ ५१,९५५ /५५ ९.९ «० “८१५५५ /१५ ९.५५, » ०५४५ २-८५-५९.//०४/५६-०७ ६८ सत्याग्रह सध्यां बंद ठेवावा आणि कोन्सिळे काढीज करावीत अशा आडायार्चे तें पत्रक होते, ईं विनायकरावानी त्यावरून एकदोन मिनिटे नजर टाकल्याबरोबर त्यांना कळून आलें, पत्नक पुरं न वाचतांच ते गहणाले, ““ माझी सही या पत्रकावर नाही. मिळावयाची, केळकर आणि तुम्ही मंडळी करीत आहात त॑ सगळें ठीक असेल, पण माझ्यासारख्या कट्टर मंडळींना हें पटत नाही, त्याला काव करायचं?” 6 कां पटत नाही याचीं कांही कारणें तर सांगा, ” त्यापैकी एक जणानं विचारले, तेव्हा विनायकराव म्हणाळे की, ““ कारणें काय सांगणार £ ह्या प्रश्न माझ्यासाग्ख्यांच्या बाबतींत आतां वादाविवादाचा राहिला नाही, ध्येयवादिता आतां माझ्या रक्तात, हाडामासात, हृदयाच्या अगदी आतल्या गाभ्यात जाऊन माझ्या जीविताशी इतकी एकरूप झाली आहे की, ती आतां जीवितनाश!शिवाय नष्ट व्हावयाची नाही. यावर मंडळींवैकी एक जण म्हणाला, ““ पण राजकारणात असं बोलन कसं चाळेलळ १? चचा करून एकमेकांची मन वळवायला नकोत का? “६ बरोबर आहे. तुमचं म्हणणे, ” दिनायकरावांनी उत्तर दिले. ४ आणि खर बोलायचं म्हृणजे मला केळकरांचा पक्षच विचाराच्या दृष्टीनें बरोबर बाटतो. पण हृदयात काय झाल आहे कणाळा ठाऊक, तो पक्ष स्वीकारावासा वाटत नाहीं. कदाचित्‌ हा खोट्या अभिमानाचा परिणाम असेल, पण वस्तुस्थिति अशा आहे खरी : मवनांना तुम्ही फार महत्त्व देत आहांत; राजकारणांत चुका ह्या व्हावयाच्याच. चका झाल्यावर त्या दुरुस्त करण्यात कांही कमीपणा नाहीं. ” “ कबूल, सगळं कबूल, पण प्रकृतिघम म्हणून काही आहेच म] ! कंम्नेसच्या विरुद्ध प्रामाणिकपणे तुम्ही बंड करीत आहांत ईं मला सान्त आहे; विचार केला म्हणजे तुमचें म्हणणें मळा बरेंच समजसपागात्त दिसते दवे कबूल; गांधीच्या आशज्ञिनुसार पुनः पुन: तुरुगांत जाण्यामध्य १०२ इंदु काळे ब सर्ळा भोळे ज्ञसं धैर्य आहे, तसं कॉंग्रेसावेरूद्ध प्रामाणिकपणे बंड करण्यांतही वैय आहे हहे मला मान्य आहे, पण माझ्या बाबतींत आता हा विचाराचा आणि वादाचा प्रश्न राहेळेला नाही. माझी बुद्धि तुमच्या बाजूला आहे, पण भावना गांधींकडे मला ओढते त्याला मी काय करू ? आपल्या वेड्या- बागड्या मुळावर सगळ्यात अधिक प्रेम करणं वेडेपणाच आहे इं मातेला कळत नसतं असं नाही, पण तिचा इलाज नसतो. एखाद्या तरुणाला आपण विचारलं कॉ, ' तुझी प्रिया तुला अगदीं अप्सरमारखी वाटते आणि तिच्याशी बोलणं चालणं तुळा दिव्य आनंद देत, हें वोग्य आहे का? ” तर तो म्हणेल कीं, “ हें सगळं मी जाणतो, पण माझा >» 292 इलाज नाहीं. यावर “ पण राजकारण हा मातेच्या किंबा तरुणाच्या प्रेम'सारखा का विषय आहे ? ” केळकरपक्षांय एक तरुण किंचित्‌ रागानं म्हणाला, तेव्हा विनायकराव म्हणाले, “ तुमचा प्रश्न अगदीं बरोबर आहे. पण मातेशी क्रिवा त्या तरुणाशी वाद घालण्यात कांही अर्थ आहे कां! शाळेंत शिकणाऱ्या मुलाला तुम्ही कितीहि सांगितलंत काँ, विटीदांडू किंवा क्रिकेट खेळण्यात काही अर्थ नाहीं, तर तो ऐकणार आहे! १६-१७ वषांच्या मुलीला तुम्ही सागितलंत को, ' पुरुषार्शी बोलताना छाजण्यात किंवा सकोच धरण्यात कांहीं अर्थ नाही ' तर ती तुमच म्हणणें कबूल करील, पण तिच्या वर्तनांत काही फरक होईल का! ग्राणं-बजावणे ज्याला आवडतं त्याला विचारल कीं गाण्या-बजावण्यापासून काय फायदा होतो, त्यात वेळ गमावणं चुकीचं नाहीं का, तर तो तुमचा युक्तिवाद मान्य करील काय ! नाही, वेळ आढी म्हणजे रात्रींचा देखीळ रस्यावर उभा राहून तो गाणं ऐकत बसेल ! आमच्या ह्या नारायणराव पाठकांना सागा पाहूं की, इतिहाससंशोधनाकरितां अधिवाहित राहून हाडाची काड करण्यांत कांही इंशील नाही- तो तुमचे ऐकणार आहे मृत्युशय्येवर पडलेल्या आणि डॉक्टरांनी आशा सोडलेल्या पतीची खेवा करण्यात अर्थ काय, असं एखाद्या पत्नीला कोणी सांगूं लागळा तर ती त्याचं ऐकेळ का! “07 * “८-८: -> >“*४४५४४ /४४* ९ 2५४५५ “2 ५-०... कवर कन्यका, इंदु काळे त्र सरला भोळे १०३ कक... 9”... “१ १.३ » “८४८” > -/%./%५७५८%.८१७ ७ ४७७ ८७-०१ “७.० .००३.७७ ०१५५७ १७४९.०९./९७ ४ ७९७..७ ७७-८७. 20० “७५/ध७७४७८ ३०४०७९५ ५७ “9 0१ ८७.४४ ९४७. २४९७. ५ किक? “७७७३ “२४-१७ ५१..७७- ७.० ७१.७ विनायकराव हँ शेबटळें वाक्य सहृज बोलून गेळे, पण सरलेला तं ऐकून कसेसेच झाळें आणि तिनें डोळ्यांना पदर लावला. तिच्याकडे अर्थातू सग - ळ्याची नजर गेली आणि मग तर ती मळं मळूं रडूं लागली. सहज चर्चे- करिता घेतलेल्या उदाहरणांचा असा विपरीत पारिण[म झालेळा पाहून विना- यकरावांना आणि इतर सगळ्यांना वाईट बाटले. “' भलत्या वेळी भलतं बोलण्याची माझी लकब जन्माचाच आहे, ती मेल्याशिवाय जायची नाही, असं पुन्हां भलतंच बोळून विनायकरावानीं त्या वेळीं क्षणाघात पसरलेल्या ख्रिन्न वातावरणांत अधिकच भर घातली आणि दं पाहून विनायकरावानी आपल्या कपाळावर हात मारून घेतला आणि “उद्या या, आपण आणखी बोलूं. भावनाच नव्हे तर युक्तित्राद माझ्या बाजूला आहे, पण आतां तें काहीं नको”, अर्व म्हणून ते अथरुणावरून उठले आणि विशेष शक्ति नव्हती तरी मंडळीला निरोप देण्याकारता झोपडीच्या दरवाज!बाहेर गेले. इन्दुताईनीं सरळेला स्वयंपाकघरात नेळें आणि अर्थात्‌ तिची समजूत घाल- ण्याचा तिने प्रयत्न कला असेल. शड मीं काय करावें दृ सुचेना म्हणून वेड्यातारखा हं सगळें पाहत होता आज संध्याकाळी किंबा आता रात्री पत्र लिहीत आहें तोपयंत विशेष काही झालें नाही, संध्याकाळी कोणाला भेटण्यास येऊ दिलं नाही, आमच्या घरगुती गप्पा आणि थट्टामस्करी बामष्व चागला वेळ गेला आणि विना- यकरावाना पुष्कळच*दुशारी वाटली, कळावे, आपला मित्र नारायणराव पाठक १०४ इंदु काळे व सरठा भोळे **/४”५-”५ ४४००८४५४४४” ४४४” ४७५ ४४४५१४” ४५ ७४ ३५ ७४ ४४ ४५ ७७१३४ ७ १४४ २.४ ७० ७४ ७४ ७ ७४ ४. ३” ७४ ७४ ३.४ केश ७४४ ७८७४ ७ क २७४ ३४ ३.” ७ ७ ७० ७ ७८४ ऐ ७० ३५” ३४ ३७४४ ९८ के” ८७४९ ३७४ कक ३५९७९९५७०९. ७.४०५.७४४१७ १८ “र “१०९१ [ ५२ ] स्त्रियांत देखील खिलाडूपणा आहे म्हणावयाचा ! पांचबावडी, ता. १२-१२-२२३. प्रय मित्र माऊराव काळे यांस सा. न. वि. वि, आज विनायकरावांची प्रकृति पुष्कळच सुधारलेली दिसली, सकाळीं थोडेसे घराबाहेर चार पावलं किरून आले. दुपारी चांगली झोंप लागली होती. संध्याकाळी चहा वगेरे झाल्यावर उन्हे खालीं आलों होतो आणि विनायकराव सकाळच्याप्रमाणे घराबाहेर शतपावलीकारतां बाहेर पडणार होते, इतक्यात चिंगो आणि तिचे यजमान काळोबा बोरवणकर हातात गांठोंडी व वळकट्या घेऊन दत्त उभो राहिलो |! विनायकरावबांना पाहिल्या बरोबर चिंगीनं त्याना खड्यांतील पद्धतीनं नमस्कार केला व “' उगाच खर्च करून येऊं नको म्हणून लांगितळेंत तरी राहःना म्हणून आल्ये, रागावू नका ? , अस म्हणून अश्रूंनी त्यांचे पाय मिजविल. तिच्या यज- मानांनी “' आपण तुरुगातून सुटलांत, पण अत्यवस्थ आजारी आहांत अस ऐकळें, म्हणून आपलो आज्ञा मोडून आपल्या भेटोस आलो, रागावू नये , अर्से म्हटल आणि हातरुमाळ डोळ्यांस लावला. चिँगीचं उत्कट प्रेम व तिच्या नवऱ्याचा चागुलपणा पाहून आम्हांला सगळ्यांना रडूं कोसळले. विनायकरावार्नीहि डोळ्यांना हातरुमाळ लावला, आणि मनःक्षीम आवरल्या- नेतर म्हटळे, “ चिंगे, क्षम कसला करायची ? मी रागावलो नाही. ऊठ, तुमचे उगाच पेसे खर्च होऊ नयेत म्हणून तसं लिहिलं, तुम्ही आलांत यांत मला आनंदच आहे. नाही तरी चांगला बरा झाल्यावर नबी दिवाळी करण्याकरिता मी तुम्हांला बोलावणारच होतो. ' काळोबानाहि त्यांनीं असंच सागितळे आणि “' घरात जाऊन चूळबीळ भरून चहा घ्या, मग पुढें आपण बोलूं असे उभवतांना सांगून आपल्या पत्नीला, िंगीला आंत घेऊन जाण्यास सुचविले आणि काळोंबांची व्यवस्था लावग्यास मळा रावसाहेबांनी फमावषिलें ! इंदु काळे ब सरला भोळे १०५ पाहुण्याचे चहापाणी होईपर्यत इन्दुताईनीं झोंपडीबाहेर अंगणांत जाजम, वळकटी टाकली होती, तेथे विनायकराव जाऊन बसले आणि कांहीं वेळाने आम्ही सगळे जण तेर्थे जाऊन बसला. चिंगीजवळ ब तिच्या यजमानांजवळ हृरतऱ्हेच्या सासारिक चोकड्या व गाष्टी झाल्यावर विना- यकराव म्हणाले, “तुम्ही सुखी आहांत इं ऐकून मला आनंद हातो. आणि तुम्ही आलात आणि भेटलात हेंहि चांगलें केळत. पण चार आठ दिवसानी मी चागला बरा झाल्यावर काळोबाना जाऊं दे. त्याना नोकरी संभाळली पाहिजे. तूं मात्र महिना दोन महिने रहा. बाकी, नाहीं राहिळीस तरच बरी ! कारण माणसं अधिक झालीं कीं काम अधिक पडतं म्हणून आमची “ही” रागवायची.” त्यानीं हं वाकय नेहर्मीच्या संवईप्रमाणे थट्धेनंच उच्चारले, पण नेहमीप्रमाणे त्याचा थोडासा वाईट पारेणाम झालाच. पण नेहमीप्रमाणे तो फार बेळ टिकला नाहीं! एकदोन मिनिटातच सरला सांबरळी आणि पुनः थट्टामस्करीत भाग घेऊ लागली. गप्पागोष्टी संपत आल्या आण दिंवेलागणीचो वेळ होत आली तेव्हा विनायकराव अगणातच चार फेऱ्या घालतो म्हणाळ' आणि दोनतीन घातल्या असतीळ नसतील इतक्यात केळकरपक्षीय दोन तीन लोक तेथे आले. त्याच्या बोलण्या चालण्यावरून ते चांगळे समेजस दिसेल. मंडळी पुनः बेठकीवर बसल्यानंतर विनायकराव आपण होऊन म्हणाले, “* वामनराव, बरे आलात. माझी राजकारणातली वृत्ति काय आहे ह तुम्हाला शातपणें आज समजावून सागता. अहो, आम्ही भावनाप्रधान आणि तुम्ही बुद्धिप्रचान आहात. पण तुम्ही-आम्ही सगळेच आपापल्या परीनें देशकार्य करीत आहात, आणि एकमेकाना पोषक आहेंत. 6६ टू कत १” वामनरावानी विचारले. ५६६ अस पहा, भावना निष्क्रिय विचाराला गति देते आणि विचार हा मोकाट धांबणाऱ्या आंघळ्या भावनेला पायबंद घाळतो. टिळक आणि गोखले, तसंच गाधी आणि केळकर हे एकभेकाना प्रक आहेत" “म्हणजे गाडून 'पुरणारे असेंच. ना-£ सी मध्येंच उगाच कोटि सुचली म्हणून १०६ इंट काळे ब सरला झोळे "२०४१७७७ ४४ ४४४ 0१५१४0 ४ ४ ४-- -.४४६..८४.० ४-४.” -“४-श१ “४-८ म्हटले. कोटि ऐकून इंसून गंभीरपणे ते म्हणाठे, “ पूर्वी टिळक-गोखले- युगात टिळक जदह्दाल झाले म्हणून गोखल्यांना सरकार विचारू लागल. आता गाधी जहाल ठरल्यामुळे केळकरपक्षाला सरकार जवळ करील आणि त्याचं समाधान करण्याचा प्रयत्न करील. देशाचा यांत फायदा नाही का?” हर यावर बामनराब म्हणाळे की, “हा अप्रत्यक्ष फायदा जरी होत असला तरी युक्तिवादाच्या दृष्टीने पक्षा-पक्षांमध्यं तरतमभाव नाही. का! कोणता तरी एक पक्ष अधिक खरा आणि देशाला अधिक फायदेशीर अस आपणांला ठरविता नाहीं का येणार १ आणि देशाला अधिक फायदेशीर असलेला पक्ष कोणता ह तुमच्यासारख्यांनी स्वाकारून दुसऱ्याना तो स्वीकारण्यास सागायळा नको का ? “कायदा आणि तोटा पाह्यला लागलात, ” विनायकराव म्हणाले, ६ को. जगांत काही उच्च आणि उदात्त राहाबयाचे नाही. आधीं फायदा आणि तोटा तुम्ही मोजणार कसा? दुसरं असं कीं, उद्या तुम्ही आपल्या शत्रूला जिंकलंत आणि स्वराज्य मिळवलंत तरी जिकडे तिकडे आबादी आबाद होईल, देशातली सगळी दुःखे नाहीशी होतील, आणि € वायदा ? होईल असं का तुम्हाला वाटतं ? माझी समजूत आहे कीं, स्वराज्य मिळाले तर देशातल्या लोकाच्या जबाबदाऱ्या वाढून दुःखांत अर पडेल, म्हणजे आपला तोटाच होइल ! ? ५६घण उच्च दर्जाचा आनंद नाही का वृद्धिंगत होणार?” वामनरावांनी बेचारले. £ हो, आनंद वृद्धिंगत होळ; पण आमनेद म्हणजे तरी काय! तो मानण्यावरच आहे. तो भावनेचाच एक प्रकार आहे, तुम्ही आमच्या भ ळर स ढ शर मावनांची चेष्टा करणारे लोक शेवर्टी भावनेवर आढांतच म्हणावयाचे ! ” अद्या रीव्ीने हा बाद चाळळा असता रात्र शाढी, घरात दिवाब्रत्ती झाळी आणि सगळे जण वामनरात्रांचा निरोप घेऊत्र घरांत जाणार इतक्यांत आदल्या दिव्धी आळेळे घासेपंत बागे, कृष्णंमट फुर केरे मंडळी इंदु काळे ब सरला झळे १०७ र ना आली आणि प्रायश्चित्त घेण्याबद्दळ गोष्ट काढूं लागली, याच सुमारास चिंगी काही. कारणानिमित्त बाहेर आली, तेव्हा कृष्णेमट दिव्याजवळ बसले होते ते तिच्या नजेरेळा पडळे आणि ती एकदम उद्गारली, “' याच ब्राह्मणाने माझ्या आईचा हात घरला होता आणि यानेच तिला ठार मारलं असावं. तिच्या उद्घारामुळें सगळ्यानाच चसत्कारिक झालं. कृष्णेमट ओरडूं व बरळूं लागळे, सरळा आणि इन्दुताई बाहेरचा गलका ऐकून काय प्रकार आहे ते पाहण्यास आल्या. क्षणाधात त्यांना खरा प्रकार समजला. “' चिंगी म्हणत ते खर असेल, माझ्यावर देखील या दुष्टाची वाईट नजर होती. इतके दिवस बोलल्यें नाही एवढेंच ””, असं सरला उद्गारली तेव्हां तर कृष्णभटाच्या तोंडाला कांही सुमारच राहेला नाहीं. पुढचा हा प्रकार वर्णन करून करायचे आहे काय १ विनायक- रावांना इन्दुताईनें आणि मीं हात घरून घरात नेलं आणि लापशी, औषधपाणी वगैरे देऊन झोंपग्यास सांगितलें. आतां ते झोपलेले आहेत. या आजारात सरलेचा, इन्दुताईचा आणि चिंगींचा जो स्वभाव मला कळून आला त्यावरून सख्रीजातीबद्दल माझा आदर फार वाढला आहे. प्रत्येकीच्या गुणांचे मी कसं वर्णन करू ? बायका इतक्या गुण्यागोविंदाने राहतील अश्ली मला स्वस्नांत देखीळ कल्पना नव्हती. त्यांच्यामध्ये देखील खिलाडूपणा आहे म्हणावयाचा ! बायकांमध्ये खिलाडूपणा असेल अशी मला कल्पना नव्हती, ज्ञानाची ऐेट होती, पण पदोपदी अज्ञानाचा प्रत्यय येत आहि ! आपला भरित्र नारायणराव पाठक १०८ इंदु काळे ब सरला भोळे "१. ७०४२ /७ %/” ४. ९_/ ४. ७ ४९.५ ४०४१७ / १../00 ४ ९.५४” २. क [५३ ] यांमध्ये भावनावदा कोण नाही? पांचबाबडी, ॥>._ _* €* ४०० > यातिनिष्ठ इन्दूचे पतिचरणी सविनय नमस्कार, विनांत विशष, येथील हकीकत वारेवार लिहिण्याबद्दढ बजावून सागितले आहे. म्हणून ( आणि नारायणराव पाठक यांचेकडून कंत्राटबहाहर बादशहाकडे रोज खळिता जात असतो हें ठाऊक असले तरीं ) मी इं पल लिहीत आहे. विनायकरावाची प्रकृति सुधारत आहे. चागले उठतात-बसतात. व्वर्चा-वादविवाद करतात. पण अखेर थकतात आणि मग थकवा येऊन झोपी जातात ! सरलेने परबां रात्री अथरुणावर जवळजवळ निजलो असतां मला रडविळे. मी सगळी बिळे देऊन टाकली आणि बिस्किटे वगेरे सवे सामान आणवर्त्ये हे॑ तिच्या ध्यानांत आल्याशिवाय करच राहील १ “६ हून्दुवहिनी, मी हे उपकार स्वीकारू का नको हेंच मला समजत नाही”, ती म्हणाली. पुढें तिच्याने बोलवले नाही. आणि ती माझ्या अंगावर डोकें ठेवून घटका दीड घटका नुसती रडत व हुंदके देत राहिली, अखेर मोठा उसासा टाकून ती दूर झाली आणि एकटाच दोन घटका रडत राह्ली. ती फारच इळुवार मनाची झाली आहे ! काल तिने चिंगीशी असंच केलं. “ चिंगे, तूं मोठी झालीस तरी मी तुला रागावत्ये याबद्दल तुझी मी क्षमा मागत्ये , असं काय काय जी तिच्या्षी बोलत होती ते मला लिहितां येत नाही, सरला मला अतिद्यय विचारी, अल्प वयातहि पोक्त आणि अतिशय बुद्धिप्रवान अशी वाटा- वयाची, पण पतीच्या काळजी करण्यासारख्या आजारामुळे तिला बिचारीला वेड्यासारखं झाळं आहे. किंबा कदाचित्‌ इतर बायकांप्रमाणेंच इंदु काळे व सरला भोळे १०९ १.१७ २//४८” ५१” १ १६.५१” १२.१” / १/'"%* २. ४. ९.» *./ १.” ४-५ “७. ४ ४.५४ ५.४ ४. 0.५ ४. २.४ ४.४ ७०४४-५७ ७ ४% ४ '७.४४.४ ७.७७ ४ ४ तीहि भावनाप्रधान असेल “ बायकांप्रमाणे ' असे मी म्हटल, पण विनायकरावासारखे पुरुष काय कमी भावनाप्रधान असतात ! बिचारे मधून मधून लहानग्या छोदूची आणि छोटीची वारंबार आठवण काढून स्वतः रडतात आणि सरलेला रडवितात ! काल तर त्यांनीं कमालच केली. ते म्हणाडे, “सरले, मळा पाणी प्यायला माझ्या आईचे जाडं फुलपात्र देत जा, आणि आपल्या छोंटूची कोट-टोपी आणि छोटीचे परकर-पोलकं समोरव्या खिळ्यावर ठेव, म्हणजे मला बर वाटेल, मला जरी बरं वाटतं आहे, तरी आईची आणि मुलाची आठवण वारंवार येते आणि यावीश्ली वाटते.” सरलेमे बिचारीने ते सर्व केळ, पण डोळे पुशीत कले केळे असेल त॑ आपण कल्पनेनेच जाणावें. आईबापाचं हृदय आहेबापांनाच कळेल. आपल्या एवढ्याशा छोटीची आठवण आपण नाहीं का नेद्वर्मी काढीत ! मला आता अधिक लिहिता येत नाही, म्हणून येथेच थाबत्य. आपली पत्नी ड्दु [ ५४ ] तत्त्वप्रतिभेची स्फूर्त पांचबावडी, १७-१२-२३. प्रियाभित्र माऊराब काळे यांस नारायणराव पाठक याचे नमस्कार. आज जरा चमत्कारक हकीकत कळवावबयाची आहे. दुपारी पुरुषाची आणि बायकांची जेवणे आटोपल्यावर आम्ही सर्व मंडळी विनायकरावाजवळ गप्पा गोष्टी बोलत होतो. सरला /त्याना डाळिंबाचे दाणे काढून देत हाती, चिंगी मुसुंबी सोलून देत द्वोती, आणि इंदु गावातून तिनें विनायकरावाच्या करमणुकीकरितां एक सतार आणली ५१८ इंदु काळे वं सरडा भोळे हाती ती वाजवीत होती, मी वर्तमानपत्रे वाचीत होता; आणि मधून मधून बातमी सांगत होतों. काळाबा बोरवणकरहि एक वर्तमानपत्र वाचीत होते, एका अस्पुद्याला तळ्यात आंघोळ केल्याबद्दल गावकऱ्यांनी मरेमरेतो. मारले अशी बातमी वाचल्यावर त्यानें ती आम्हांला वाचून दाखविळी आणि “' अस्पृश्यांचे ह॑नष्टचर्य केव्हां संपणार कोणास ठाऊक ! ” असें अर्धवट आपणाशींच आणि अधेवट विनायकरावांना उद्देशून म्हटलें, विनायकराव म्हणाले, “' संपेल, कांहीं दिवसानी संपेल, निराश होऊन कसं चालेल ! ” पुढें तेच म्हणाले, '“ या सगळ्या गोष्टी एकदोघांच्या किंवा एकदोन जातींच्या हातांतल्या नाद्दीत, सबंध रा म्हणजे लहानसहान का गोष्ट आहे ! आणि आपलु राष्ट्र म्हणजे नावाचं राष्ट्र, शैकडा ९० बायकापुरुष अशिक्षित, जातिभेद, धार्मेक तंटे, संघटनेची आणि शिस्तीची सबय नाहीं, एक ना दोन, हजार भानगडी. त्यांत पुनः सत्ता परकीयांच्या हातांत. त्यात पुनः भानगड अशी उत्पन्न झाली आहे कीं, है सत्ताधीश स्वतःच जगाच्या आर्थिक भांबऱ्यात सांपडलेळे. युद्धाची त्याना भीति. त्याच्या देशात पुनः क्रान्तिकारकाची त्यांना मीति आहेच. जग सगळ महान्‌ वातचक्रात सापडलेलं, त्यात जित, अशिक्षित, बावळे, भांडखोर, असे जे आपण त्याचा काय निभाव लागणार £ जिकडे बातचक्र नेईल तिकडे आपण जायचं, इंच आपल्या नशिबी, 6६ म्हणजे तुम्ही निराशावादी दिसता, '' काळोपंत म्हणाले, ५६ नाही, मुळींच नाही, उलट माझा आज्ञाबाद असा आहे की, त्याला कधींच बाधा यायची नाह्दी, मी असं म्हणणारा आदे को, आपलं कतेव्य आपणांला दिसेल ते करीत जावं, फळाची, नफ्याताय्याची आणि मविष्यकाळाची फारशी काळजीच करू नये. शश ५६ भविष्यकाळाच्या कळाकडे पाहिल्याशिवाय चालेल कसं? ' मी म्हटलं, तेव्हा ते इंसून म्हणाले, ““ पहा बिचारे. पण जवळचाच भविष्यकाळ पाहूं नका, अगदीं लांबचा भविष्यकाळ पाहिलांत म्हणजे आपलं राष्टू्‌ आणे आपली संस्कृति-आपलंच राष्ट्र, आपलीच संस्कृति इंद काळे व शंरका भोळे १११ क. ७१७४ ४७ १.४७ ४७, ९१/९.//५.//१ ५१ /१. /* ४५ ४९ ४११ ४९.१ १ ४१ ४४४७१ ४७ ४.४७ ४५ ४५ ४४५ 0७४. ४७” ४. /१./४./ ७४१ ५० ४५१. कश्याला £-सगळांच राष्ट्र आणि सगळ्यांच्याच संस्कृते लयाला जायच्य आहेत ! इजिप्शियन, खाल्डिअन्‌ , सुमेरिअन्‌ संस्कृतींचे जे झाल तेर पुष्कळ कालावधीनंतर आपल्या संस्कृतीर्चे व्हावयाचे आहे, असं इतिहार तरी सांगतो, राष्ट्राचेच कशाला १ सबंघ विश्व थंड गोळ्याप्रमाणें व्हायच आहे, अठ पदार्थविज्ञानशासत्र सांगतं व ज्योतिःशास्त्रह्रि म्हणतं का, सबंर अणु-परमाणु याची प्रचेड घडामोड पुढं व्हायची असून त्या जगत्पलया? पूर्वीचे कांही एक टिकावयाचें नाहीं ! तेव्हा भविष्यकाळाविषयी फारस विचारच करू नये. आपलं शुद्ध मन आपल्याला जे कतव्य म्हणून सांगतं तें करावं, ते नेहमी करीत राहण्यांत जो आनंद तो खरा आनंद तोच नित्य शाश्वत आनद, तंच निःभ्रेयस सुख, तोच स्वर्ग आणि तंच आत्म्याचे अमरत्व. अमरत्व हृे॑ कालाच्या मापाने न मोजता सात्त्िव आनंदाच्या मापाने मोजावयाचं. हें अमरत्व नित्य कर्तन्यकर्म करीर राहिल्याने ज्याला प्रास झाळे तो निर्भय झाला आणि स्वतंत्रह्यि झाला तोच जीवन्मुक्त म्हणावयाचा, अंगांत तत्त्वप्रतिमेची स्फू!त जणुं कांही झाल्यानुळे विनायकराव अरे बोलत असता एक पोडिस नाईक तेथें आला आणि फोजदारसाहृबार्न विनायकराव भोळे कोण आडेत, त्यांना ताबडतोब ठाण्यावर बोलावर आहे, असं म्हणाला, विनायकरावांनीं त्याला पुष्कळ समजावून सागितर कीं, मी अशक्त आणि आजारी आहे, मला चालवत नाहीं, बेळगाड॑ आणवलीत तर मी येतों. पण तो नाईक कोठळं ऐेकायला १ तो आपल आतांच चला असा तगादा लावू लागळा आणि जबरदस्तीची भाष बोलूं लागला, विनायकराव संतापून “' येत नाही जा ” अर्स म्हणून सत्याग्रह करण्याच्या बेतांत होते इतक्यांत मीं तेथे सहजगत्या बेलगारड आलेली आहे असे पाहून ती थांबबली आणि तींत गादी वगेरे पतरून विनायकरावाना घेऊन चौकीवर गेला. तेथे फोजदाराना झालेला प्रका. सांगितला तेन्हा “ मूख आहेत हे लोक ” अस ( तोंडदेखळें म्हणा किंव मनापासून म्हणा ) आम्हांस सागून फोजदारसाहेबानी ““ विनायकराव भो याचेबद्दळ रिपोर्ट करण्याबद्दल आम्हाला हुकूम आला आहे” अर म्हटळें आणि काही जबाब घेऊन आम्हांला परत लावून दिल, गावा ११२ इंदु काळे व सरला भोळे २.७४. ४.” ४" “00१” “धा शष्टब्ट्थट शन ४ वी बाहेर जाबयाचे नाहीं हा हुकूम रद्द करण्याच्या हेतूने ही चोकशी आहे, का रांजच्या इजेरींचे लचाड पाठीमागे लावण्याइतकी प्रकृति सुधारली आहे कीं नाहीं हें पाहण्याकरिता! ही चोकशी आहे, काही समजत नाई. घरी आल्यावर थकल्यामुळें आणे मनातल्या खळबळीमुळें विनायक- रावाना ताप आला. आता ते झोपी गेलेले आहेत. मार्झहि कपाळ दुखत आहे आणि ताप येणार असा रग दिसत आहे. ताप आल्यास एकदोन दिवस पत्र लिहिणार नाहीं. सरळेलाहि ताप आला असाव असें इंदुवहिनीच्या बोलण्यावरून दिसतें. षण ती तशीच “' कांदा नाही, काश नाहीं म्हणत काम करीत असते. अंथरुणावर पडेल तेव्हा समजेळ, पण तिला मी कसा दोष देऊं १ आपला मित्र नारायणराव पाठक [ ५५ ] ॥'० पातेहा'डळयाठे 31) 15 ०0 फळा'वेया 8) पाचबावडा, १९-१२-२२. प्रियमित्र माऊराव काळे यांस नारायणराव पाठक याचे नमस्कार वि. वि. > आज सकाळी मला ओकारी येऊन पित्त पडे, हुडहुडी भरली आणि मलेरिआचे कपाळ दुखणे वगेरे सर्वे प्रकार झाले. विनायकरावांजवळच अंथरूण घातलेले आदे. घाम येऊन ताप निघाला आहे आणि आतां थोडे बरें वाटत आहे म्हणून ( आणि आपल्याल! वचन दिलं आहे तै स्मरून ) हं पत्र लिहीत आई. दुपारची जवणें झाल्यावर गप्पागोष्टी बोलत असतां काळोबानी कृष्णं- भटादि ब्राह्मण आणि पोलिस लोक याना ( थोड्याला ग्राम्य भाषत ) दोष दिला. तेव्हा विनायकराव म्हणाले, “' कृष्णंमट एक वाईट असला इंदु काळे व सरला भोळे ११३ >“. /५ “४१.” »४* ४, ९.४१. ४_/”१%. /%/४४७ / ४ /% “७५७. ७४%” २.” ५.” ४५./१./४९ / "५.४१. १.५ ४, ७. २ ४४.» ९.४ ४.५४ ९७४ १७८४ ४४%. ४७. ४.४ ९.” २.४ २.५४ ७७४ ४७.४ ४७.४ ७८०७ म्हणून सगळे ब्राह्मण वाईट नाहींत. तुम्ही कृष्णंमटाकडेच पाहता. पण पांडुरंगशास्त्राो अभ्यंकर, नारायणराव काणे याच्यासारख्या पावित्र ब्र! हाणा- कडे का पाहत नादी ? तसंच पोलिसांना तरी कशाला दोष लावावा ? त्याचं शिक्षण, त्याच्या घरचे वळण, त्याच्या सोबत्यांच वतन याचा विचार कर! म्हणजे त्याचा फारसा दोष नाही असं तुम्हांलाच दिसून येईल. “: असं पाह्यला लागळीो तर मग जगात कोणालाच दोप द्यायला नको ! ” सरल! म्हणाली. तेव्हां विनायकराव म्हणाले, “ हो, बरोबर आहे तुझं म्हणणं, “टु अंडरस्टेन्ड ओल इज टु पाडन आल, (“ सगळं ज्याळा गम्य झालं तो सगळं क्षम्य समजतो, ) अश्शी एक रण आहे ती घ्यानांत ठेव, 6: उहूणी किती ध्यानात ठेवल्या तरी वाईट ते केव्हाहि वाईटच सरछा पुनः म्हणाली, तेव्हा त म्हणाले, “ तुळा अजून तं समजायचं नाद्दी, तुझा दोष नाही, तुझा अनुभवच कमी आहे. ” असं त्यांनी म्हटल्यावर बोलणें काही. वेळ थांबळ आणि चिंगी, इंदुताई, सरला वगेरे बायका आणि काळोंबा व मी वर्तमानपत्रे वाचीत इकडच्या तिकडच्या गोष्टी बोलत राहिला. विनायकराव गोष्टी ऐकतच राहिळे. त्याना झोप लागली तेव्हा आम्ही गप्पा बंद केल्या. मी थोडीशी डुलकी घेतडी आणि बायका घरांत कामाला गेल्या. कळावे, आपल मित्र नारायणराव पाठक [ ५६ ] स्वघमे क्र पांचबावडी, २२-१२-२२. प्रियपतीचे चरणीं इंदूचे नमस्कार वि. वि, इतके दिवस आम्ही बायका गुण्यागोविंदाने वागलो, पण आज आमच्या स्वभावाप्रमाणे ( किंवा माझ्याच दोषामुळे ) पुनः थोडोश्ली तेढ ८ ११४ इद काळे व सरला भोळे /१./” ७ /७. ५१% “ ७ २, १७.५ ७४४ “७ &0 ४२ % ६.. *-./%. ७ * ९. १-७ "४२. ४ 7२.” *. च. र्त च 4“ च". श्र्टा |. २१ “४०९५. ऱ्ट ऱा की हर उत्पन्न झाली आहे. निमित्त एबढंच की, मीं “' चिंगीने सैयाकात फार ढवळाढवळ करूं नये, ती ओगळ दिसते, ती पदार्थ बिघडवते' असं सरला- बन्वंजवळ म्हणाल्ये, त्या म्हणाल्या को, “(तिळा आपण असं सांगितल तर ते “त्याना पसंत पडणार नादी आणि रागावून डोकं संतापून घेताल आणि मला बोलतील, ” मी म्हटळ की, “ चिंगीचा मी विटाळ मानीत नाहीं, पण कांडी म्हटलं तरी पूर्वसंस्कारामुळें मला ती ओआगळ दिसते, तिने सेंपाकाला हात लावूं नये, बाहेरच काम करावं, यांत रागवायला काय झा?” वन्स म्हणाल्या कॉ, “' मी. आपल त्यांच मत सांगितल, तुम्हाला योग्य बाटेल त तुम्ही करा. मी कांही तिळा असुक कर आणि तमक करू नको असं सागणार नाहीं, । वन्संच हं म्हणणं सगळ होतं, पण मला तं लागल, ” त्याच्यावरचा माझा राग चिंगीवर निघाला. आणि तिळा मी, तं हात धूत नार्दीस, स्वच्छ नसतेस वगरे कांडी लागून बोलल्यें, त्यामुळे तीहि माझ्यावर रागावळेळी आहे. माझा दोप मळ दिसतो, पण माझ्या स्वभावाला औषध काय £ ळत्रकरच दोघींची समजूत घालते, अओ!ज नारायणराव पाठक शेजारच्या पाटबर नाजाच्या गार्वी गे आहेत. तेथे कोणी. इनामदार आहेत त्याचक्रेडे काह जुन कागदपत्र मिळण्याचा यॅमव आहे अस कळळें मात्र, लगेच स्वारी काल अगात ताप होता वगेरे सगळ्या गोष्टी वितरून, चाळत त्या गाजी गेली, उद्या परत येतील असे वाटतें. आज दुपारची सविस्तर हकोकत नारावणराय पाठक लिहितात तशी लिहिण्याचा पयतन करतय, पण तो साधेल अते बाटत नादी. पोळसाकडून पुनः एक मनुष्य साध्या ड्रेसमध्येच आडा होता. त्याने माझी, चिंगीची, नारायणराव पाठकाची वगेरे झरेरावीने आणि उभेट- पणाने प्रश्न विचारून चोकशी लो. विनाधकराव रागाने मडकणार होते, पग त्यानी विवेक करून राग गिळळा, तो. गेल्यावर एवढच म्हणाळे का, ५६८ ब्रिचारे अज्ञान आहेत, त्याच्यावर रागावण्यांयेक्षा त्यांची कांव करावी झालं. ” पोटात मात्र त्याच्या राग ढबळाढवळ करीत असावा ! दुपार्रा चहा घेताना विनायकरावानी काळोबा बोरबणकराशी बोलतांना इंदु काळे व सरला भाळे ११५ ७४% “0 *२.€* १. १- “ “ -:“*-.- “ना > “>... >" “-“* नल “7.५. >->--€--/ “-*- “.-*><><4>“- -:**/“*"- “८ “शान ““€"-// -“€<* € "न जे काही विचार सांगितले ते मला चागले सागता यणार नाहींत, पण ते फार उच्च होते आणि ऐकतांना फार मोज वाटली. आपला समाज बिघडला आहे, जगाची सामाजिक घटनाच चकीची झाळेळी आहे म्हणून मनुष्याला आपली सवीगीण उन्नति करून घेता येत नाही, असा त्यांच्या म्हणण्याचा रोख होता. मनुष्यामध्ये हृरतऱ्हेच्या वासना, सहज- प्रेरणा, आवडी-निवडी, आकांक्षा वगेरे आहेत, पण समाजरचमेमुळ सगळ्याची यथायोग्य एकवाक्यता होत नाही, एखाद दुसऱ्या अंगालाच भलतेच महत्त्व वेऊन स्वभाव “' एकारतो आणि बेढब होतो ” अते ते म्हणाले, मनुष्याला सगळं काही. पाहिजे आहे. त्याला नीति पाहिजे कलाहि पाहिजे, द्रव्य पाहिजे, मानसन्मानह्दि पाहिजे, स्वाथावणा त्याच्यात आहे. परोपकारबद्धीहि आहे. भोग पाहिजे, त्यागाइे पाहिज, तातव मनष्याचे कोणत्याहि एका गोष्टीने पूर्ण समाघान व्हावयाचे नादी, त्याला द्रव्य पाहिजे, अधिकार पाहिजे, बायकोचे सुख पाहिज, मुळेंबाळें पाहिञत; आणि शान, देशर्माक्त, कलोपासना "वगैरोहि पाहिभेत. या सगळ्या बासनाची तृत्ति होणें सध्याच्या समाजात शक्‍य नाही, म्हणून त्याला कारही वासनाची लपबा-छपवी करावी ळागते, काडीडी मुस्कटदाबी करावी लागते, कार्दी दाबून-दडपून ठेवाव्या लागतात आणि कांही वासन! माराव्या ळागतात. पण बासना कधींच पुरत्या मरत नाहीत. त्याची फार तर मुस्कटदाबी आपण करूं शकू, आणि पोटात त्याना कोंडून ठेवू. पण वेताच्या पेटाऱ्यात ठेवलेल्या सापाअमार्णे सावि सांपडताच या वासना फणा बाहेर काढतात ! जगातली दुःखे, काही. बातना (-वाईट तशा चागल्या वासना-) दाबाव्या क्रिवा बाह्यतः तरी माराव्या लागल्यामुळे उत्पन झाली आहेत. समाजघटना सुवारल्यारिवाय वातताची मुस्कट- दाबी, चेपाचेपी, लपवाछपवी, चेंगराचेंगरी थाबावयांची नाहो आणि पूर्ण सुख कधी मिळावयाचें नाही, तोंपर्यंत कोणी केवळ नीतीचे उपासऊ, कोणी केवळ कळेचे उयासक, कोणी त्याग करणार, कोणी भोग उय- भोगणारे, कोणी ज्ञानाच्या पाठीमागे, कोणी द्रव्याच्या पाठीमागे, कोणी राजकारणी, कोणी समाजसघारक, कोणी सीतासावित्रीर्च। स्तुतिस्तोर्ते जप- गारे लर कोणी घटस्फोट आणि कंत्राटी लम मागणारे;-अतते एकागी, एका- ११६ इंदु काळे च सरला भोळे २.१. ४०१५-१९-१५...” ४..”४५.४.४./९ ९४.४ ५४५९.” ४.८४»... ४.” ४ ४ /४९ /९ १४. “४_/११././/५.”/% रलेले, बेढब, विद्र्प असमाधानी, दुःखीकष्टी लोक दिसावयाचे ! अशा स्थितींत ज्याने त्याने आपल्या शरारप्रकतीला मानवेल, मनःप्रकृ्ताला आवडेल, आर्थेक परिस्थितीला जुळेल, भावनाना रुचेल, मताला पटेल, असा एखादा मार्ग स्वीकारावा आणि तोच आपला 'स्वधर्म' मानून त्यात रममाण व्हावें. आपला! हा 'स्व-घर्म' इतरानद्द 'स्व-घर्म' वाटलाच पाहिजे, असा आग्रह करण्यांत अर्थ नाहीं, प्रत्येक जण आपआपला “स्वब-घमे आचरूं ढागला आणि इतरांच्या स्वघमीत ढवळाढवळ करण्याचें किंवा त्याची निंदा-नालस्ती करण्याचे टाळू लागला तर जगातील निम्याहून अधिक भाडणे कमी दोतील, अत त्यांनी शेवटीं सागितले. काळोबा बोरवणकरांनीं ब आम्हीं मधून मधून विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देताना त्यानी इं सगळ सागितले, पण मळा साराहशू जो आठवला तो ( आपणांला सगळ्या गोष्टी कळाव्याशा वाटतात म्हणून ) कळविला आहे, आमचं ईं अशा प्रकारचं बोलणं संपत आलं तेव्हां फौजदारसाहेत्रा- कडून पुनः एकदां एक शिपाई आला आणि विनायकराबांना गाडीत घाळून चौकीवर ताबडतोब घेऊन या अस सांगून गेला. विनायकराव मनात चरफडले, पण गाडी करवून चौकीवर गेळे आणि आले ते अंगांत चागला ताप भरलेला. आता. ताप उतरला आहि. पोलिसाकडच्या या खेळानीं दुखर्ण उलटत की काय अश्ली भीति वाटते. कळावे. आपली पत्नी इंदुमती काळे [ ५७ ] आशालतचे उन्सूलन साखरपॅं, ता, ४-१-२४, प्रियमित्र भाऊराव काळे यात नारायणराव पाठक, दी मुकाम साखर, याच! ता, न, वि. वि. विनायकरावाची प्रकृति अलीकडे आठदद्ाा दिवस चागढी . सुधारू इंदु काळे व सरला भोळे ११७ २.५१.” ५.” “*/१/* ”/ ” ,/ ६ ७ “*-€..” >.” लागली आहे, जपलं पाहिजे पण काळजी करण्याचें कारण नाहो.हें मा पांचबाबडीहून मार्गे कळावेले आहेच. प्रकृति बरीच सुधारली आहे, काळजी करूं नये. मो येथे साखरप्य़ास येण्याचे कारण असे : --- मला चार दिवसांपूवी काशी ढवळे हिच्या आईचें पत्र आलें की, सवडीनुसार भेटून जावे. आजाराचा उल्लख नव्हता, व अलीकडे तिची प्रकृति सुघारत चालल्याचे मी ऐकले होते, म्हणून तिनं कशाला मुद्दाम बोळाविळे असा प्रश्न पडला, लय़ाविषयींचा अखेरचा प्रमत्न करून पाहावा असें तर तिळा वाटत नाहीना, “ग्शो अका आली ब तीच खरी असावी अर्भ विनायकरावांनाद्वि वाटले. विनायकरावांनींच पत्र लिहून भटोचा हा योग जुळवून आणला असावा असा मीं अंदाज केला. त्यांची प्रकति बरी होती म्हणून मा तिकडे जाग्याकरीतां निघाला. जाताना विनायकरावांनीं सागित” का, “' आतां तिला आपले मन सांगून टाक. मी आजारी आहें, म्हणून तिला तूं प्रेमाचे पत्र लिहिण्यास काकू केलेस, पण आता जात आहेस तर मित्र मृत्युशय्यबर असताना असल्या गोष्टी कशा बोलाव्यात असले विच!र येऊं देऊं नकास, ” मीहि तसाच बेत केला होता आणि पुढील मनोराज्ये करीत होतो. मधून मधून ती अत्यवस्थ आहे कीं काय अशी मीति वाटे, पण ही मौति फार वेळ टिकत नस. पुनः मनोराज्यें सुरू होत ! साखरपं जवळ जवळ येत चाललें ब उजाडण्याचा सुमार झाला तेव्हां मी बेलमाडींतून उतरून चाळू लागलो, मनांत विचार आला की आपल्या नारस कष्टमय आयष्याचीह्ि रात्र सरली व आनेदमय संसा- राच सूर्योदय लवकर होणार ! पूर्व दिशेचे मुख किंचित लालसर झालें होते व सभोवार अंधार होता. तो पाहून मनांत म्हटलें को, स॒मखी काशी ढवळे काळी चंद्रकळा नेर>न आपले स्वागत करण्यास आली तर तीहि अज्ञीच दिसेल ! गाईची गोजिरबाणीं वासरे पाहून आपणांस मुर होऊन गाईंच्या बात्सल्यसुखाचा आपणास कर्धी अनुभव येईल काय, अशी कल्पना मनांत आली. पक्ष्यांचा किलबिलाट ऐकून पुढेमागे घरां- तश्या मुलाबाळाचा गोंगाट असाच आल्हाददायक होईल काय असा विचार मनांत डोकावला, वाऱ्याची झळक आली तेव्हा क्षणभर भास ११८ इंदु काळे व सरला भोळे झाल की, वारादेखीळ सहानुभूतीने काशी ढवळेकडे जाण्यास आपणास प्रात्साहन देत आहे. फुलाचा सुवात आगामी सुखाची नुतती चणूक दाखवीत आहे असा भ्रम झाला. पण रस्त्याच्या बाजूच्या एका खड्ड्यात पाय थोडासा भुरगळ< आणि काटा बोचला, तेव्हा लगेच ठाद्धीवर आलो ! मनात अशा तऱ्हूने अनेकविध सुखदुःखात्मक विचार घोळत असता ऱ्ञो *> मी काशी ढवळे हिच्या घरी गेळो व ओटीवर बसला, तेव्हाच मळा खरा प्रकार अजमाबता अ'ला. काग्ण, काठून, केव्हा निघालांत वगेरे भामुली प्रश्न विचारण्यापळीकड कोणीच काह माझ्याशी बोलेना. पाय धुण्यास पाणी आणगून ठेविले होते याने पाय धुवून “' आतां उकडत आहे, अंघोळ करून येता.” अले मा. घ [त प्रवेश मिळावा म्हणून म्हटलें, अंघोळ क.ण्याकारेता मागीळ दारी जाऊ लागलो तेव्हा काशीची आई रडत असलेली दिसली, मी कशीबक्षी अंघोळ केळी आणि कोकणच्या पद्धतीला अनुसरून चार आचमने घऊन राध लाजले, तरी देखील कोणी काहीं थाग ळागू देईना ! प्रथकजण काहीतरी क्षक गोष्टीबद्दल बोले. चहा - पाणी झाल्यावर भला काशीच्या आईनं “ काशी आजारी आहि, तिच्याकडे चला पाहजे तर, अते म्डटळ भमाणि मी अथोत्‌ उकठेने तिच्या पाठोपाठ चाळू लागली. कार्श संथर्णावर पडून भाझी जणु कांह! वाटव पाहत होती असे तिच्या चयेबरून दिन>. तिच्या आईने तिच्या पाठोपाठ आलेल्या मुलाना बाहर जाण्यास सांगितळ आणि ती आपणहि काहीतरी निमित्त करून सेंपाकघराकडे गेळी. मी काशीजवळ गेलां ब हात घरून ताप कितपत आहे ६ पाहि2, आणि डाक्टर कोण आहे, किती दिवस ताप येत आहे. बंगेरे आजाराबद्दलच्या इकडच्या तिकडच्या मामुली चोकश्या दोनतीन मिनिटे केल्या. नंतर कापत कायत म्हटल, “' माझे मन आता बदलले आहे. मी लझाला तयार आहे. ” “: आता काय उपवोग? ती म्हणाली. “ का, उपयोग का नाहीं ! तूं बरी होशील लवकर. ” असं मी म्हटळे, पण मी खोटें बोलत आहे अर्त माझें मलाच वाटलें. कारण ती जरी चागले बोलत दोती तरी तिच्या चेहऱ्यावर अर्धवट प्रेतकळा आली होती हें मला स्पष्ट दिसत होते. “' मला क्षमा कर ” असें मीं म्हटल्यावर इंदु काळ ब सरला भोळ ११९ तिला आणि मला दोघानाहि रडूं कोसळले. थोडक्याच अवधींत शोकाचा आविग आवरून ती म्हणाली, “। आपण केळते तेंच योग्य केलेत. ध्येयापुढे प्रेमाची मातब्बरी नसावी. आपण असे ध्येयनिप्ठ आहात म्हणूनच माझी प्रेमाची एकनिष्ठता कायम राहिली. ” पुढें आम्ही असेच कांहींतरी बोळत राहिला, त्यातली एकदोन वाक्यं सागतो. कारण तीं कानात घुमत आईत. ती अशी ः--“* पण बायका ध्येयाच्या आड येतील अस तुम्ही मानता कोणया आधारावर ? सरलांबदिनी ब्येयाच्या आड आल्या का?” माझ्या येण्यांन काशीची प्रकृति तीनचार दिवसात चागली सुधारू लागली, तिच्या आईला हे. पाहून फार आनद झाला, मार्श मतान्तर आलो त्या दिवशींच तिळा काशीकडून कळले होते, म्हणून तिला माझे- बह्ृूळ आपलेपणा वाटूं लागला आणि आमच्या आशाना पालवी येऊ कागल पात 53:55 ,- दोन दिवसाननरव आशावृक्न जळून गेले, 111. असा. मी लबकरच पाचबावडीलळा जाटन, विनायकरावाना ही गोष्ट न सागण्याचा प्रयत्न करीन; पण माझ्या चेददऱ्यावरून ते सवे ओळखदीठ अखे वाटतं. त्यांना माझापपेज्ञादि बाईट बादल! तिढ्डे गेल्यावर पत्र पाठरवीनच. नारायण पाठक [ ५८] पमांतळे पत्र पाचबावडी, १-७-३४. ल्य प्रिय मित्र भाऊराव काळे यास नारावणराव पाठक, हल्ला मक्तांस पाच- बावडी या'चे नमस्कार वि. वि. मी येथें आल्यावर माझ्या चेहऱ्यावरून आणि मी लपवू पाहत असलेल्या अश्रुबिन्दूवरून विनायकरावानी साखरप्याची बहुतेक सगळी हकीकत ताडलांच, इळूहळू त्याना एकदर सविश्तर हकीकत सांगितल्पा- १२० इंद, काळे ब सरला भोळे १.५ १.५८ %/%*./"/ ५ २ वी शित्राय मला राहूवेना. त्याचे प्रश्नच असे असत आणि विचारण्याची रीत'च अशी असे कीं, अगदी क्षलक देखील गोष्ट मला त्याच्यापासून लपावेता आढी नाहीं, सुदेवाने त्या दिवशीं तरी बाईट परिणाम कांहीं झाला नाहीं. आज मी सामान आणण्यांकरितां बाजारांत गेला होतो. बायकामंडळी सैंपाकघरांत दोती. आज्या वेळीं पोस्टमनने विनायकरावाना एक पत्र आणून दिळं. त्यानी ते पत्र बाचून पाहि&ळ॑ आणि “' इंदुवदिनी, इंदवारिनी, इकडे या, आनंदाची गोष्ट आहे ? असं मोठ्याने बोलत ते सेंपाकधरांत घाईघाईनं गेळे. मानसिक कारणांमुळे म्हणा किंवा हे शारीरेक श्रम देखील सोसले नाहीत म्हणून म्हणा, त्याना लगेच घेरी आढी. लवकरच ते सावध झाले, आतां ते चांगळ बोलत आहेत, आणि आपल्या आत- तायीपणाच्या बर्तनाला दोष देत आहेत. पत्र पुढें दिल्याप्रमाणे होतं;-- पश्चात्ताप बव पापक्षालन रा, रा. विनायकराव भोळे यांख बिन्दुमाधव म्हस्कर याचा नमस्कार वि. वि. मी करू नये त॑ पाह करण्यास प्रत्रत्त झाला. आतां मळा इतका पश्चात्ताप झाला आहे काँ, मो ठिष घातलेला एक पेढा खाल्ला आहे. हं पत्र मी पहाटेस उठून श्यांतपणे लिहीत आई. लिहून झाल्यावर एका घट- केनें देवळांत इळूच पळून जाईन ब देवाला शरण जाऊन त्याचे चरणीं प्राण अर्पण करीन. मी मूळचा वाईट नव्हतो. माझे वडील सच्छोळ असे इरदास हातें. त्याचेपासून मी गार्णेंबजावणे, समाधीटपणा, हजरजबाबीपणा, वगैरे शिकला. शीळ मात्र घेण्याचें विसरढों, लहानपर्णीच मला वाईट संगत लागली आणि बायकांना कांहींएक चारित्र्य नसंत॑ वगेरे कुकल्यना खेड्यांतल्या लोकांपासून मीं उचलल्या, जरा मोठा झाल्यावर मला दोन चारदां नायकीणींशी वगेरे संबंध येऊन स्वानुभवहि असाच आला आणि म्हणून सो. इंदुबाई काळे या देखीळ अद्याच असतीळ असे वाटे. इंट काळे व सरला भाळे १२१९ २.४४ ४४५” /४_/ ४.५७ ४. “02.७ / ७५ / ४.४0”. ४.//% /१९ ९ _/7९ 0 ४९ /% 7४_/२ /५ “७,/७% ४.५९... ५१७-”४./४ /४./१५/५९/%९ "९ ६५४१५४१ /५/ ५./१४९ “% ९. *./% % »/१%. ५४% ' “0 प्रयत्न करून एकदां अपयश आले तरी पुनः कसून प्रयत्न केल्यास तिच्या बाबतोत देखील यश येईल असं वाटं लागलें, माझा कोणी संशय घेऊ नथे म्हणून नारायणराव पाठकाशीं व आपल्याशींहि त्यांचा संबंध आहे अशा अर्थाची निनांबी पत्रें मी पाठबर्लो. पण तुम्हां दोघांचा सेशय कोणीच घेईना. इंदुताईचे मन वळविण्याचे संमावितपणाचे अप्रत्यक्ष प्रयत्न पष्कळ करून पाहिळे तरी यशा येण्याचे चिन्ह दिसना, म्हणून कपटहरण करण्याचें योजले, माझ्यावर संदय येऊ नये म्हणून नारायणराव पाठ- कानीं तिला पळवून नेली अशी खोटी तार तुमचेकडे पाठाविली, इदुताइना एक लोणकढी थाप देऊन मोटारीत घाळून साताऱ्याकडे मोटार भरघांब केकण्यास साथीदार असलेल्या ड्रायव्हरला सागितले. वाटेत तिच्याशी लघळपणा करण्याचा प्रयत्न केला, पण थोबाड फुटल्यामुळे निराशा झाली व ही ब्याद वाटेंत सोडून आपण फरारी व्हावें असा बेत केला, नारायणराव पाठक अंबेवाडी या गांवी रिलालेखाचें संशोधन करण्यास गेले आहेत इं त्यांच्याशी झालेल्या संमाषणावरून मला ठोऊक होते; व इंदुताईशीं बस्तान न जळल्यास मोटार तेथें नेऊन इंदुताईना तेथें सोडावे व आपण फरारी व्हावें अशी अगोदरपासूनच योजना केली होती. सुदैवाने ते तेथ भेटले. इंदुताइना तेथे सोडून मी मोटार पुनः पुण्याकडे वळविली ब पुण्यास एक महिना राहिला. _ढें अनेक ठिकाणीं दडून राइत होतों. दडून राहण्याचा अखेर कंटाळा आला. पैसे सपले, स्नेही म्हणावेणाऱ्यां- कडून अपमान होऊं लागले, पोलिसांच्या ताब्यांत जाण्याची भीति वादूं लागली. माझे हाल कुत्रा खाईना. मनहि पश्चात्तापदग्ध होऊं लागलें. वेड लागण्याची पाळी आली, अखेर मनाचा निश्चय केला की, तुरुंगांत -जाऊन मरेतों काम करीत बसण्यापेक्षा विष खाऊन जीव द्यावा, त्या- प्रमाणे मीं आज एका पेढ्यांत विष घालून ठेवलें होते तो पेढा खाल्ला, एक तासानं त्याचा अमल सुरू होईल. तेवढ्या अवधींत हें पत्र संपवून ते पोष्टांत टाकतो. पहांटेचा एक वाजून गेळा आहे तेव्हा काळोाखांत मला कोणी ओळखूं शकणार नाहीं. पत्र टाकून झाल्यावर वाटेत कोणी भेटणार नाहीं व भटल्यास देवळांत जाऊन लहानपणी माझे वडील ज्या देवासमोर कोने करीत असत त्या देवावर माझी विशेष श्रद्धा आहे १२२ इंदु काळे ब सरला भोळे म्हणून त्याच्या चरणाजवळ जाईन, ब पूज्यतम वडिलाचे स्मरण करून ब त्याची क्षमा मागून मी आपले प्राण सोडीन, शेवटी तुम्हास एक गोष्ट सागावयाची आहे. ली तुम्ही भाऊराव काळे याना सांगावी. इंदुबाई या अत्यंत शाद्ध अंतःकरणाच्या आहेत. त्याचे शीलाबदळ कार्हीद्वि संशय घेऊं नवे. स्वोटें बोलून मळा आता कांहीएक मिळवावबयाच न!ही, पश्चात्तापदग्व होऊन मत्यूला कबटाळणा- ऱ्याचे आणि आपल्या यापांचे क्षाळन करू पादाणाऱ्याचे हवे शब्द आहेत, त्यावर निःशक विश्वास ठेवावा. क ! बिन्दुमाधव म्हस्कर ५-१-३४. ज्र सदर पत्र तुमच्या दृष्टीने फार मदहृत्वाचें आहे म्हणून अक्षरराः नक्कल करून, रुजू करून घेऊन, पाठविली आहे. अस्सल पत्र पोष्टात कदावितू गहाळ होईल म्हणून ठेवले आहे. ते पुण्यास स्वाधीन करीन. कळावे. नारायणराव पाठक [ ५९. ] अंतमेनाची खळवळ, घडपड, वडवड | पाचब्रावडी, १२९०१२ ४. प्रियमित्र माऊराव काळे यास सा, न. जि. वि, आज जरा विनायकरावाच्या बाबतीत चिंत्ताजनक अ।तमी लिहावयाची आहे. किंबा आता थित्ता करण्याचे कारणच नाहीं, असलंच म्हणाव झालं | सविस्तर हकीकत अर्श !-- मा बहर सर्चित बसलो असतां ““ विनायकराव तुम्हाला बोलावीत आहेत असे मला कोणींसे सांगितलें. मी आत त्याच्यापाशी गेळा आणि तौड पुढें करून हाताच्या चिन्हाने आणि तोंडाने “ काय पाहिज ” म्हणून विचारलें, ते म्हणाठे, “' नारायणराव, तुमचा अशेयवाद खोटा. इद॒ काळे ब सरला भाळ १२३ मी त्रहयाशीं तादात्म्य पावलां आहे, एकजीव झालो आहे; समरस झाला आहे. ?” हा वायूचा झटका आढे हे मी आळखले आणि म्हटले “बरं उद्या बोळे आपण, आता पडा, “नाह्दी, नादी, पडायच काय म्हणून £ मी ब्रह्मप्रबाहाबरोबर हुंसासारखा वाहत आई, सतारीच्या तारांप्रमाणे सृष्टीच्या ताराशीं माझ्या ध्वनीचा मिळाफ झाला आहे.” “ घरं, बरं. सगळं चागलं आहे, पण आता निजा, ' मी कठोर आवाजाने म्हटले, मी तुमच ऐकणार नाहीं. मळा वायु झाला आहे असं तुम्हांला वाटतं. सरलेनें सांगितळ तर मी निजन, ” अभ म्हणून त्यांनी सरलेकडे पाहेळे आणि ती त्याचेजबळ जाऊन ““निजाव आता जरा. झाप आला! म्हणजे बरे वाटेळ ” असे म्हणाली, तेव्हा त्यांना काव्याचा क्षणभर झटका आला आणि ते बडबडू लागले. :£खरला असे सरला । ऐेशी पत्मी विरला ॥ सरला माझी माता । सरला माझा पता ॥ सरला माझा गुरु । सरला माझा-- यमक आठवत नाहीं, काप्र करावे ! आतायर्येत कधी काव्य केलं नार्ही, आता कुठलं येणार १ ५८: आता अगदी गप्य बसाव ” सरला आता कठोर आवाजाने म्हणाली. त्याबरोबर स्वारी एकदम थाबलो. क्षणार्धात पुन्हा बडबडू लागळे--'“मोनं सर्वाथेसाधनम्‌ । आता अगदीं गप्प बसतो, बोलायचे आहे काय ? आणि बोलणार कसं ! यतो वाचो निवतेन्ते...... ---अश्ीी आणि याहून विलक्षण आणि 'विसंयत बडबड कांही वेळ झाल्यावर थकवा येऊन विनायकराव निजले. आम्ही तेथेच बसून राहिला होतो. घटकामरान त्यानी तरळेला खुणेनें जवळ बोलाविले आणि तिच्या कानात खोळ आवाजाने ““मळींकरितां-मोफत-शाळा-क[ढ-' असं कायसंसं पटपटळे आणि पाचएक मिनिटे गगीतठी घशाचा घरघर चाठून एकदोन उचक्या येऊन जे व्हायचं त॑ झालं ! नारायण पाठक १२४ इंदु काळे ब सरला भोळे [ ६० ] देशभक्त मेळा, शाळेला खुटी पुणे, ता, १६-६-२४. प्रियमित्र भाऊराव काळे, मुक्काम सुरत, यास नारायणराव पाठक, हल्ली मुक्काम पुणे, याचा नमस्कार वि, वि. जरुरीच्या कामाकरितां आपण सुरतेस गेल्याचे येथे आल्याबर कळलें, म्हणून आपला तेथला पत्ता विचारून घेऊन त्या पत्त्यावर पत्र धाडीत आई. आता पाचबाबडी येथील शेबटल्या दिवसाचीच हकोकत राहिली आहि ! सरलेने तिसऱ्या दिवशीच कागदपत्रे भांडीकुंडी .यांची आवराआवर घीरोदात्तपणे केली आणि उद्या पहांटे ५ वाजतां निघणाऱ्या मोटारलारीनें पुण्यास जाण्याचा आपला निश्चय झाल्याचे सांगेतळे, रदळदलीदाखल बोलण्याला त्यांनीं अवकाराच कांह्दी ठेवला नाहीं, इतका त्यांचा आवाज निर्घाराचा होता. ' एका स्पेशळ मोटारीने आपण सर्व जण जाऊं अशी उपसूचना मात्र आम्ही करू शकला. आणि सरलाबाईनीं ती मान्य केली. डोक्टर-वेद्य, औषध-पाणी, दूधवाला, वाणी वगेरेंची बिळे आपण देऊन ठेविलल्या पै्ातून देऊन टाकली होतीं तेव्हां मागे कांडी ओढ नव्ह्ती आणि आम्ही पहाटेस ४-४॥ वाजतां स्पेशळ मोटार आलं तींत ५ बाजतां बसला, जाताना कोणाच्या तोंडून कांहींहि राब्द निघत नव्हता; निघाला असता तरी मोटारीच्या आवाजामुळे तो स्पष्टपणे ऐकू आला नसत्ता, पेट्रोलची का कसलीशी घाण येतच होती आणि प्रत्येकाची मनं तर दुःखमझ, शिवाय प्रत्येकाला कांहींतरी बोलावे अशी इच्छा जरी होती तरी अज्ञा वेळी भलताच शब्द तोंडून जाऊ नग्रे म्हणून प्रत्येक जण ओंठावर आलेले शब्द गिळीत होता. “आज फार थंडी नाही “मोटार फार जोरांत चाळली आहे. ” यापलीकडे कोणी कांही बोललेच नाहीं. सृष्टीला आमच्या दुःखाची किंवा संकचाची जाणीव होती. अस दिसले नाही; कारण कोंबड्यांचे आरवणें, कावळ्यांची कावकाव, कुत्र्यांचे मुंक्णे, पूर्वीतारवेंच चाळले होते, आमाळांत आज ढग कांही अधिक इंदु, काळे ब सरला भोळे १२५ आले नाहीत, सूर्य वेळच्यावेळी उगवला, उजेड नेहमींसारखाच क्षणा- क्षणाला अधिक अधिक स्पष्ट होऊं लागळा, उष्णता रोजच्याप्रमाणेच हळूहळू वाढू लागली आणि विनायकराव भोळ्यांसारखा महात्मा मृत्यु- वद झाला याची जणु कांहा दखलगेरीच नाहीं अशा भावनेनें गाढवे गुरंढार, बेलगाडीवाळे, मोटारवाले, माजीविक्ये, दूघविक्ये वगेरे लोकाचे व्यवह्दार चाळू झाळे, आठ वाजण्याच्या सुमारात आम्ही प्िंपळगावला आलो आणि मोटारबाल्यानें एका चहाकॉफीच्या ब्राह्मणी दुकानासमोर गाडा थाबविलळी आणि तो दुकानात रिारला, चहा पिण्याची सगळ्याना इच्छा उत्पन्न झाली, पण संकोचामुळें कोणी काही बोडेना, मी धौर करून जणुं काही हवेतच म्हटले, कोणाला चहा घ्यायचा आहे का? पण कोणीच काहीं बोलेना, अखेर मी निलाजऱ्या माणसाचे सोंग आणून म्हटलें कौ, “ मला थकल्यासारखं झालं आहे. मी चहा पितो बाबा.?? तरी देखील कोणी कांहीं मोटारीतून उठेना. तेव्हां सरळेनंच चाणाक्षपणे सगळी परिस्थित ओळखून निश्वयाच्या स्वराने म्हटले “' नारायणराव मला पण पाहिज चहा. तुम्ही आणि मी पिऊं या, “ असें म्हणन ती खराखरच उठली आणि मोटारीतून उतरून दुकानांत जाऊ लागली. तिच्या पाठोपाठ दुतरी मंडळीहि गेली. दुकानांत चहा घेणार इतक्यात तिच्या मनात कल्पना आढी असाबी की, आपण या आसपासच्या खेड्यात काहीं जणांना तरी अस्पृश्यासारखे वाटतो, तेव्हां दुकानांत शिरली असतां अपमान व्हायचा आणि इतरांना चहा मिळावयाचा नाही हा विचार आल्याबरोबर ती लगेच मोटारीत चढली आणि तेथेंच तोंड घुण्याकारेता पाणी मागून घेतळ॑ आणि चहाचा घोटच घेतला; कारण ' भशातलळा चहा निवाला होता या निमिसाने, त्यांनीं बर्शीतला चह! फेंकून दला आणि कपांतल्या ह्याचा घोट घेतला असेल नसेल तोंच हंदका यऊन सगळा चह) मोंटारींत सांडला ! इं माच तेवढें पाहिलें, इतराना दुकानात गेल्यामुळे हा प्रकार दिसला नाही. हा प्रकार पाहिल्यावर माझ्या डोळ्याताहे अश्रु आढे, पण दुकानांत गेलेली मंडळी बोलावू ढागला तेव्हां मन घट्ट करून मीहि दुकानांत गेला आणि आधींच बेचव आणि कडवट असलेला चहा कडू तोंड करून घेतला, १२६ इंद. काळे ब सरढा भोळे ५४% /* %/१/४ “शट ८४४४४७४ ४-7 ४५/५४४-४0१-/-४-/४४-४४४/-४४/१५/* ५ डू “२९ ४/ मोटारॉत येऊन बसल्यावर त्या गावी एका देशभक्तान चालविलेर एका राष्ट्रीय शाळेतल्या प्राथमिक वर्गातली गांधीटोपी घातलेली लह मुले दिसली, तीं शाळेतून परत येत असावीत; कारण * ए गोप्ट झाळेकडे कशाला चाललास ? आज शाळेला सट्टी आहे ” असे तापे. 1 ब एकजण म्हणाला, “करणी र सट्री 2 ' अर्स गोप्याने विचारल्या “ कुणी काळे णव “अश्शी बातमी आली आहे. ३ आज सुट्टी आरह्ष्ड च श्रिद्धी-दांडूं खेळूं. या. ' असं तो म्हणा आपणि गोप्याला ओढू लागला,..। ४/ क म आक औटी फक मोटारीत बसलेल टी सवाद ऐकून काय बार असेल १ आणि सरलेला काय वाटळं असेल १? कोण करभ तागणार ? 7 पदराने तोंड झाकून घेतलें आणि आंतल्या आंत ती हुंदके देऊ लाग एरबढें माच सला ठाऊक आहे. शे पुढाल प्रवासात [वराष काहा घडल नाहा. आम्ही पुण्यास घर्री वेळेवर पोचला, तेथे आप्पांची गाठ पडल्या त्यांना आणि सरलेला, इंदूताईना, मला आणि इतरांना काय झालें अरे इं बिस्तारानें मी सागत नादी, पहिल्यानें जो आकात झाला ते| झोसरलर वर शोक गिळून टाकण्याचा सगळ्यांचा धीराचा प्रयत्न चालला अस देखील जे दुःखाबेन, ज मळुंगुळू रडणे, जं डोळे पुसणे, जो दुसऱ्याच समाधानाचा अश्रूयुक्त प्रयत्न, जो ओढूनताणून केलेला वेद'न्तोपदेश झार त्याचे बर्णन करणें माझ्या शक्तीच्या पढळीकडचें आहे आणि स्वभावार विरुद्धदि आहे. आप्याची कंदरच खचळेली आहे. म्हातारपणी हा फारच मोठा आ६ झाला, त्यातून निभावून जाण क्रठांण दिसत सरलेन बाह्यतः तरी शोक गिळठळेळा दिसतो. ती घरांतलें काम १ लागली आहे आणि लोकांनाच उपदेशाच्या गोष्टी सागूं पहाते. पण आंतर दुःख कसे ढपणार ? आणि हे प्रयत्न कितीसे सफल होणार ! ६: माझ्याबद्दल शोक करू नका; मी शिक्षकीण होऊन जनसेवेचे त्य 4 भोळे इंदु काळे ब सरला भोळे १२७ व्रत पुढे चालवीन ” असे मधून मधून सरला डोळे पुशीत आणि हुंदके देत म्हणत होती, पण या बोलण्याला आज विशेष महत्त्व देण्याचें कारण नाहीं. त्यांच्या मनांची ठेवण मात्र यावरून चागली दिसून वेते. कळावं. [ ६१ ] पुणे, २१-१-२४. मित्रववे नारायणराव पाठक यास माऊ काळे याचा साष्टाग नमस्कार वि. वि. पहिल्या प्रथम मला आज अशी एक गोष्ट लिहावयाची आहे को, एकंदर परिश्थितीचा आमच्या सोभाग्यवतीवर असा कांहीं परिणाम झाला आहे का, ता. माझ्याशी फारच नम्रतेने वागत, आणि मार्श मन लहानशा बावतीताहे दुखवू इच्छीत नाही. आप्पाची सेवा करण्यात आणि त्याच्या हृरतऱ्ईच्या खस्ता खाण्यांत तिळा आनेदच वाटतो ! सरडे- बद्दळ तर तिळा बहिणीप्रमाणेंच प्रेम वाढूं लागल आहे. आपल्या कला- नेपुण्याचा उपयोग इतराना व्हावा म्हणून ती येथील एका शिक्षणसंस्थेंत गायन-शिक्षिकेचे काम स्वयंसेविका म्हणून कळू ळागडी आहे. सो. बद्दलचा माज्ञी दत्त निवळली होतीच. पण मनांत थोडल ज॑ शल्य होते तं बिन्दुमाघव म्ह्स्कराच्या आत्मकथनपर पत्नानें पार निघून रेळे, आता आमची मनं अत्यत शुद्ध झाली आहेत. दुःखांत सुख एवढेंच, सरठेळा ' तू इथेच राहून जनसेवा कर असे मी आणि सोभाग्य- वतीने परोवरीन आग्रहपूर्वक सागितळें, पण ती पांचबावडीतच पुनः जाऊन परतीचे शेक्षणिक आणि सामाजिक कार्य चाळू ठेवणार आहे. बिनायक- रावाच्या पुण्यस्मरणाथे मी ब सौभाग्यवती यानी तिच्या स्वाधीन २५००० १२८ इंदु काळे घ सरला भोळे रुपये केळे आहेत, व पांचबाबडीस “ विनायक-समाज-सेवा-संस्था काढण्यास तिला सांगितले आहे. तेथ गुडापासून उपद्रव होऊं नये म्हणून संस्थच्या मालकोची एक शाळेकरिता इभारत व एक राहृण्या- करिता घर मी बाधून देणार आहें, तिच्याबरोबर दोन पोक्त अज्ञा टेन्ड बाया, एक गोपाळराव. देवधर मांनी. शिफारस केळेडो आणि एक प्रो. अण्णासाहेब कवे यांनीं शिफारस केलळी, 'अश्या जाणार आहेत. शिवाय एक टेन्ड मिड्धाइफं, देवघराच्या संस्थेकडून मिळेळ अस वाटतें. त्याची सोबत आणि संगति सरडेला फायदशीर/ होईल. तिच्याबरोबर एक १० वर्षांची मुलगी अस्य्दी अनाथ असळेळढी जाणार आदे. पिंमीदि कार्ददी दिवस जाऊन राहणार आहे. सरलेची एकदर दत्त आणि तिची कतृत्वशाक्ते पाहून आनंद होतो. ळोकिकदृष्ट्या पाहिलें तर तिचें जीवित दुःखमयच गेळं व पुढेदि ते तसेच राहणार आहे. पण लोकिकदृष्टाहून उच्चतर अशी एक दृष्टि आहे. लौकिकदृष्ट्या थ्येयं म्हणजे दुःख; पण या दु:खातच उच्च व सात्त्विक आनंद भरलेला आहे, हें मार्मिकाना समजते, ( म्हणजे तुम्ही आगि मी मार्भिक ठरलांच ! ) भाऊ काळे