- CURSUS COMPLETUS
SIVE e
TEC UNIVERSALIS, VI RORA. UNIFORMIS, Led OECONOMICA,
d ANO APOSTOLICO AD INNOCENTII IH TEMPORA |
-M d m ! FLORUERUNT ; 4 " PEN. v.
3 T RECUSIO CHRONOLOGICA
! wc qux EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJE TRADITIONIS PER QUINDEOII P PRIORA. ; |. . ECCLESLE SCULA,
GUuxmA EDITIONES ACCURATISSINAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA ; T / DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ; e. OYNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUIE TRIBUS NOVISSIMIS S/ECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS . m. DETECTIS, AUCTA ; LA ] qxDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE. TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI- : EV, - SUBSEQUENTIBUS, DONATA ; CAPITULIS axis IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPER1UREN às
| "*^ DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ; : OPERIBUS CUM DUBIIS TUM! APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM A - . . ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATÀ ;
m DUOBUS INDICIBUS- GENERALIBUS LOCUPLETATA : ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID - - - UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO ( (5 — — SCRIPTURJE SACUJE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES : ET IN QUIBUS OPERIUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM M SCRIPTURE TEXTUS COMMENTATI SINT. . S Le , EDITIO ACCURATISSIMA, CETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR : CHARACTERUM NITIDITAS, -
| CHARTE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS:
TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRJESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA,
SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM,
PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES /ETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
E SERIES SECUNDA, 3 por 7 IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECOLESLE LATINE
$
Pu. .A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM 1l. Er. ACCURANTE J.-P. MIGNE, i : Bibliotheez Cleri universe,
: SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIE ECCLESIASTIC/E RAMOS EDITORE.
| PATROLOGIA BINA EDITIONES TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GIRJECO-LATINA, — VENEUNT — MILLE ET TRECENTIS FRANCIS SEXAGINTA ET DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINE; OGCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GR/ECO- -LATINZE. — MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OGCCIDENTALES;
. TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITÜR ; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
,
——
E | .. PATROLOGLE TOMUS CCI.
ARNULFUS LEXOV. EPISC. GUILLELMUS TYR. LUCIUS III ROM. PONT. ALANUS ANTISS. EPISC. AIMERICUS PATRIARCHA ANTIOCH. B. PETRUS CLARAEVALL. ABBAS VIII. TERRICUS
| TEMPLARIUS.
ex Ec j PARISIIS APUD GARNIER FRATRES EDITORES, ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES IN VIA. DICTA ; AVENUE DU MAINE, 205
-
SEHE EG La a
PEE VOS rw oW ATI CU VOCE ETE an
RICE caa
- PATROLOGLE
CURSUS COMPLETUS
SIVE
BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, MNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM, | AB /EVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA
FLORUERUNT ;
RECUSIO CHRONOLOGICA
- OMNIUM QUJE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJE TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIORA ECCLESLE S/ECULA,
JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA ;
DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUJE TRIBUS NOVISSIMIS SJECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA ;
INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA ;
CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIDBUS, ADORNATA ;
OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ';
DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA : ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO SORIPTURJE SACHJE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IX QUIBUS OPERIUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURJE TEXTUS COMMENTATI SINT.
EDITIO ACCURATISSIMA, CJETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR : CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTJE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRJESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM,
PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES JETATES,
LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINJE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III.
ACQUHANTE J.P. MIGNE,
Bsibliothecze Cleri universe, SIVE
CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICUE RAMOS EDITORE.
er
PATROLOGIA BINA EDITIONES TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GR/ECO-LATINA, — VENEUNT MILLE ET TRECENTIS FRANCIS SEXAGINTA ET DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINJE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRJECO-LATIN/E. — MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR ; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
PATROLOGLE TOMUS CCI.
ARNULFUS LEXOY. EPISC. GUILLELMUS TYR. LUCIUS III ROM. PONT. ALANUS ANTISS. EPISC. AIMERICUS PATRIARCHA ANTIOCH. B. PETRUS CLARJEVALL. ABBAS VIII. TERRICUS
TEMPLARIUS.
PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES EDITORES, ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES IN VIA DICTA : AVENUE DU MAINE, 208
1903
Clichy. — Ex typis PAUL DUPONT, 12, vià dictà Bac-d'Asniéres. 9.1.1903.
SJECULUM XII
ARNULFEI
LEXOVIENSIS EPISCOPI
OPERA OMNIA
JUXTA NUPERRIMAM EDITIONEM. OXONIENSEM
ACCBDIT
GUILLELMI TYRENSIS HISTORIA DELLI SACRI
CUM CONTINUATIONE
INTERMISCENTUR
LUCI Il ROMANI PONTIFICIS, ALANI ANTISSIODORENSIS EPISCOPI, AIMERICI PATRIARCHZE ANTIOCHENI, B. PETRI CLARJEVALLENSIS ABBATIS OCTAVI, TERRICI. TEMPLARII
OPUSCULA, DIPLOMATA, EPISTOL/E
ACCURANTE J.P. MIGNE
BIBLIOTHEC/E CLERE UNIVERS/E SIVE CURSUUM COMPLETONRUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICZ RAMOS EDITORE.
M — ti Qo (Q Qe — —À—
TOMUS UNICUS.
VENIT ; 8 FRANCIS GALLICIS
PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES EDITORES, ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES IN VIA DICTA : AVENUE DU MAINE, 208.
1903
: ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CCI CONTINENTUR
—-—-—
ARNULFUS LEXOVIENSIS EPISCOPUS.
Epistolow. Col. A1 Sermones. 151 Tractatus De schismate. 113 Carmina. 195
GUILLELMUS TYRENSIS ARCHIEPISCOPUS.
Historia rerum in partibus transmarinis gestarum a tempore successorum Mahumeth usque ad annum Domini MCLXXXIV. Continuatio Gallica. 801
LUCIUS III PONTIFEX ROMANUS.
Epistole et privilegia. 1069 ALANUS ANTISSIODORENSIS EPISCOPUS. Epistole. 1383 Diplomata. 1387 Testamentum. 1389 Vita S. Bernardi. 1391 B. PETRUS CLARZEVALLENSIS ABBAS OCVAVUS. Epistole. 1391 AIMERICUS PATRIARCHA ANTIOCHENUS ET TERRICUS TEMPLARIUS. Epistola. 1403
^O0/02
leo ANNO DOMINI MCLXXXIV
(9 .— ARNULFUS . . LEXOVIENSIS EPISCOPUS
NOTITIA
(Gallia Christiana nova, tom. XI, 774)
Patria Nortmannus Arnulfus Joannis I, przede- A pape xvii marcas de thesauro ecclesie assumere
cessoris nepos, fraterque natu minor Joannis Sa- giensis episcopi, cujus studio in Sagiensi schola 8 puero in optimis disciplinis eruditus, ac morum iategritate etiam informatus, tanta probate indo- lis specimina indidit, ut ejusdem ecclesie factus - sit archidiaconus regularis, quo tempore Romam ? profeetus, canonici juris ediscendi gratia, inde tra- t ctatum de schismate orto post Ilonorii II pape de- cessum ad Gaufridum episcopum Carnotensem direxit, in quo acerrime invehitur in Girardum Encolismensem episcopum, Petri Leonis factioni ad- haerentem, ita ut omnem ante actam ipsius vitam | acetiam preclarissima queque facinora vehemen- 1 lius, ut videtur, quam verius carpat. Hac autem scribebat circa an. 1134, seu post coronatum ab : Innocentio II Lotharium imperatorem, et ante red- i
Li n cui
integratum in cathedra Piclaviensi Willelmum episcopum, quorum alterum anno 1133, alterum F vero 1135 contigit. Defuncto Joanni anno 14i suc- cessit vir admodum callidus, eloquens et litteratus, electus a clero et populo Arnulfus, cujus electioni cum obsister et Gaufridus Andegavorum comes, pro electo cum insigni elogio scripsit Petrus venerabi- lis ad Innocentium papam ut ejus electionem ap- probaret, neque comilis Andegavensis intercessio- nem admitteret, quippe qui nomine appellationis vellet nequitie sus moras lucrari, ut pastore ab- sente, non esset qui lupo resisteret. Summo ponti- fici pro eodem electo adversus Gaufridum scripsit quoque S. Bernadus épistolam 348. Horum quidem preces admisit pontifex,et Arnulfi meritissimi pree- C sulis electionem confirmavit ; sed quia absque dis- positione comitis ab Hugone archiepiscopo conse- cratus fuerat Arnulfus, bona omnia episcopalia per duos annos el tres menses occupavit Gaufridus, pro quibus redimendis cum de suo nongentas jam li- bras expendisset episcopus, de licentia Innocentii
Parnor. CCI.
coactus est.
Anno 1142 pontificatus secundo, conciliavit Hen- ricum abbatem Fiscanni cum Ricardo abbate Ber- naii, qui priori obsequium denegabat. Testis fuit xir Karl. Octobris 1143 charte Guillelmi comitis Pontivi date in gratiam Radulfi abbatis S. Andrea in Gouffer, presens ejusdem ecclesie dedicationi cum Joanne germano Sagiensi episcopo. Interfuit anno eodem translationi capitis S. Juliani apud Cenomannos. Quod in asserenda sibi recenti novi principis gratia, resarciendis ecclesiae et domus sue ruinis, necnon curandis germanorum funeribus gravius occupatus, per seipsenon potuit, per episto- lam Colestinum II post Innocentium electum sum- mum pontificem convenit. Scripsit quoque ei anno 1143 pro canonicis regularibus ecclesie Sagiensis a fratre suo institutis, quos a successore impune vexatos ibidem retinere per annos 20 conatus est Arnulfus, qua de causa Romum petiit anno 1145. Circa id tempus subscripsit charte IIugonis de Mon- tefortiecclesiam Saneti Imerii donantis ecclesic Bec- censi. Auri et argenti quantum potuit magna in necessitate prestitit Ludovico regi, de quo ut illi infra mensem reliqui: 104 marca argenti reddantur Sugerio abbati precipit rex epist. 92, qui epistola 55 eidem abbati mandat ut A . preecordiali amicosuo ux modios de optimo vino suo Aurelianensi dare non renuat. Ecclesias de Frevilla et Descaville inter capitulum Lexoviense et monasterium S. Salvatoris equaliter dividit anno 1147. Stans apud Novumbur- gum anno eodem Arnulfus 1v ecclesias apud S. Phi- libertam monachis Beccensibus donavit. Seripsit ei Eugenius III vii Idus Maii ut. Beccense mona- sterium in his qua in dioecesi possidet non inquie- taret. In transmarina expeditione, pro qua in con- ventu Vizeliacensi crucem acceperat anno 1146, cruce signatos comitatus est anno 1147, invitus
1
11
ARNUÜLFÍ LEXOVISENSIS EPISCOPI
quidem, sedjussusab Eugenio papa, decujus man- A tractatum in hexameron, cujus fragmentum habes
dato calicem aureum xxxiv unciarum ad hoc opus expendit. Eugenius aulem ei et Lingonensi epi- scopo reginem populi christiani cum rege Jerosoly- mam profeeturi commisit. Ipse vero Guillelmum priorem Sancte Barbare ecclesie sue prefecit, qui cum a summo pontifice Autissiodori degenti excu- satus fuisset, subrogatus est ei Ebroicensisepiscopus Rotrocus qui episcopalus diu custos fuit. Conven- tui Aceonensi cum Ludovico rege adfuit pro [nego- iio terre sancte anno 1148. Reversus Arnulfus pacem componere salegit inter Gaufridum Ande- gavensem comitem et Ludovicum VII Francie re- gem cirea 1151. Henricus II postea rex Anglorum Lexovii 18 Maii 1152 duxil uxorem Alienoram, quam paulo ante Ludovicus junior ob consanguini- tatem dimiserat.
Anno ineunte 1153 post octavam Epiphanie de Nonanto juxta Bajocas ad exsequias Guillelmi prio- ris S. Barbare festinavit Arnulfus, iisque celebratis fratres ad eligendum successorem hortatus est, ele- " clumque Danielem regendo domui prefecit. Eodem subscripsit donate Fontanellensibus monachis ec- ' elesie S. Sidonii, Interfuit anno 1154 coronationi IIenrici II regis Anglie, a quo paulo post Romam cum aliis missus est pro quibusdam arduis ipsius negotiis, huieque adfuit anno 1157 eonfirmanti fun- dationem abbatiarum de Blanca landaet de Lucerna, et judicium ferenti Cadomi in gratiam Montis S. Mi- chaelis. Subscripsit charte regis ejusdem pro mo- nasterio Beccensi, el cum Philippo Bajocensi epi- scopo ejusdem diplomati, donationes eeclesie de Treutham in agro Slaffordiensi confirmantis, et eum eodem ac Guillelmo Cenomannensi episcopo chart; ejusdem regis Tironensibus monachis xx marcas argenti de thesauro Wintoniensi cum Ma- thilde matre concedentis. Subsceripsit quoque char- tis Henrici II Anglorum regis pro S. Florentio Sal-
D
muriensi, pro S. Stephano Cadomensi, pro Lira, .
pro B. Maria de Voto apud Gz»saris burgum, et pro - Fontaneto. Adstitit consecrationi ecclesie S. Ju- liani Cenomannensis anno 1158. Alexandro III anno 1159 recens electo per litteras congratulatus est, Alexanderque ei respondit mense Aprili 1160, el de rebus gestis in concilio Papiensi eum certio- rem fecit, et laudavit quod Henricum regem in
unitate Ecclesi» catholicz tune schismate turbate D
fluctuantem stabilivisset. Interfuit anno 1162 apud Fiscannum translatis ab Henrico legato reliquiis et Richardi I et IT ducum corporibus, et anno 1163 r1 Idus Octobr. translationi corporis S. Eduardi An- glie regis apud Westmonasterium. In synodo Turo- nensi anni ejusdem jussu pontificis orationem habuit, a quo per totam Northmanniam judex dele- gatus est pro dirimendis controversiis quam plures episcopos interet abbates com posuit. Inibi egregiam navavit operam pro Alexandro III contra Victorem pseudopontificem. Hugo Rothomagensis archiepi- scopus defunctus anno 1104 Arnulfo dedicaverat
Anecdot. tom. V, col. 1001. Pro S. Thoma Can- tuariensi archipresule, qui cum Henrieo Anglorum rege graves exercuit inimicitias, i Arnulfus pacis componende gratia, regem in Angliam convenit,
sed frustra studuit ad pristinam concordiam utrum-
que revocare anno 1165, unde in vita ejusdem Thome frequens Arnulfi fit mentio. Legenda pre- sertim ejus epistola ad S. Thomam tom. II, Spi- cileg. pag. 485, ubi aperte mentem suam depromit de famoso illo dissidio inter regem et primatem Anglie, primum damnans. Neque tamen ob id gra- tia regis excidit, quod ejus animo versipelli quidam tribuunt, imo inter precipuos ejus consiliarios ad-
missus in collatione habita anno 1166 apud castrum -
Cainonem in Turonibus, cum rex previderet se brevi sententia excommunieationis feriendum a S. Thoma, quem pontifex legatum in Anglia con- slituerat, Arnulfus consilium regi dedit appella- tionis ad summum pontificem significandze S. Tho- ma, idque exsequendum cum episcopo Sagiensi suscepit. Post eedem quoque sancti Thome scripsit ad Alexandrum papam nomine episcoporum om- nium Anglie, excusans Henricum, et tanti sceleris notam diluens epist. 79. Reperitur annis 1170 et 1170 in instrumentis Vallis Richerii, quo ultime concessit monachis libertatem et immunitatem in civitate et mercato Lexoviensi. Eodem astitit trans- lationi eorporis S. Romani archiepiscopi Rotho- magenusis. Biennio ante acceptam olim ab Henrico rege cappellaniam de Boscham restituerat et mona- sterio S. Victoris Parisiensis dederat ecclesiam B. Petri de Gaceio anno 1177.
Memoratur adhue in chartis Saviniaci anno 1180. Insequenti 1181 regis summique pontifieis indigna- Üonem incurrit ; hoc enim anno ad Lucium papam querelas adversus Arnulfum detulerunt canonici quidam Lexovienses, quibus acceptis, Lucius a magna officii episcopalis parte eum suspendit. La- tam quidem a judicibus sententiam postea rescidit summus pontifex, sed judicio statim apostolico damnatus Arnulfus cesserat dignitate, ut. semper oplaverat. Priusquam aulem cederet, virum inter suos erudilissimum. Petrum Blesensem consuluit cuinam loco sese addiceret seclusus ab omni laico- rum consortio seculari. Respondit Pelrus epist. 44 eique suadet ut episcopatui minime cedat ob mo- lestias sive a principe, sive a capitulo, sive ab aliis injuste illatas ; deserendum tamen eum docet, si per ambitum sit obtentus. Negare videtur Gussan- villeus in notis ad dietam epistolam Arnulfum secessisse propter regis IIenrici II odium ; at con- trarium evineitar tum ex Rogerio Hovedeno et Baronio, tum ex hac epistola, tum ex epistola ipsius Arnulfi ad Lucium papam, quam habes Spicileg. tom. II, pag. 482. Neque vero probro esse polerat secedere pro bono pacis el regi cedere. In epistola quam ad abbatem Cisterciensem scripsit Arnulfus, ut sibi liceret finire vitam in monasterio
43
NOTITIA
14
Mortui maris, duo speciatim commemorat, qu: ad A nicam et dalmaticam, eapsam et duo pallia ; dedit
pontificale onus abdieandum illum pertrahebant. « Confectus, inquit, senio et aliquarum egritudinum gravatus accessu, ad medicine salutare remedium
confugere, et confracta laboribus membra necessa- ria requie sublevare constitui ; si quidem in per-
niciem meam veluli conjurate veniunt debilitas, infirmitas ae senectus, mihique tot incommodorum instantia fiduciam vitz longioris abrumpit. Accedit extrinsecus negotiorum, quibus distrahor, impor- tuna vexalio, que miserabiliter anhelantem, vel ad momentum etiam respirare non sinit; si quidem ga- pius ad regales cum ceteris trahor angarias, eo- rumque, quibus deesse non possum, frequentibus infestor injuriis. » Sed cum secessus ille suum haud sortitus esset effectum, ad Victorinum apud Parisios monasterium se recepit, ut habent chronica Northmannie : « Arnulfus Lexoviensis episcopus mense Junio senio fractus Lexoviensem episcopatum dimisit, et ad S. Victorem Parisius se transtulit, ibique anno sequenti mortuus est. » Et Robertus de Monte in appendice ad Sigebertum ad annum 1182: « Arnulfus Lexoviensis episcopus, cum per xr an- nos eamdem ecclesiam rexisset, in edificando ec- clesiam et pulcherrimas domos laborasset, renun-
"liavit episcopatui, et perrexit Parisius suos dies
dimidiaturus apud S. Victorem in domibus pulcher-
"rimis, quas ibi ad opus suum construxerat. » Ibi
autem diu non mansit, siquidem decessit an. 1184 pridie Kal. Septembris, qua die quotannis in necro- logio Victorino recitatur « anniversarium solemne Patris nostri pi: recordationis Arnulfi Lexoviensis episcopi, qui magn: devotionis affectu, quem a mul- tis retro annis erga ecclesiam nostram habuerat, de episcopatu suo ad nos veniens, canonicus noster effectus est, quielisque sibi ae sepulture locum eumdem inter omnes alias ecclesias preelegit, mul-
tis et magnis beneficiis dignum et perpetuum sui
nominis etamoris memoriale posteris derelinquens ; siquidem dedit nobis idem pater in cullu altaris
- duos textus, crucem et calicem, tres casulas, tu-
B
C
et nobis ad solvenda ecclesi& coc libras Andega- vensium ; in quibusdam vero vasis argenteis et libris quibusdam legalibus centum libras Parisien- sium ad emendos reditus. Preterea mediorum quo- rumdam librorum legalium sex volumina, et alios diversi generis libros ad retinendum in armario no- bis dedit ; sed et diversis temporibus multa nobis in vita sua beneficia contulit. Statutum est ergo ut lanti Patris anniversario recurrente, singulis annis ipsum solemniter celebretur, fiat commendatio ante missam. » Jacet prope choram ad altare Saneti Dionysii eum hac epigraphe : « Epitaphium Arnulfi Lexoviensis episcopi, qui postquam xr annis potens opere et sermone populo suo prefuit, frater noster effectus, moriens demum in veteri basilica sepul- tus est, nunc vero translatus hic quiescit.
Tu qui dives eras, et magnus episcopus, ob quid Sortem mulasti pauperiore statu !
Imo pauperiem mutavi fenore magno,
Mundo dives eram, pius fuit esse Deo. »
Postmodum renovatum est ejus sacellum, et ad perennem notitiam incripla sunl superliminari haec carmina :
Hoc templum junctequé dés sunt praesulis olim
Arnulfi antiquum Lexoviensis opus. Si ter quingentos annos irigintaque et unum Annumeres, Ghrisio cum repararer habes.
Arnulfi epistole et epigrammata exstant mss. in bibliotheca Vaticana nu. 189 et 537. Odo Turnebus Adriani filius epistolas primus edidit cum sermoni- bus et carminibus, unde in Bibliotheca Patrum transiere tom. XXII. Arnulfi tractatum de schis- mate inter Innocentium II et Petrum Leonem, di- ctum Anacletum, edidit Dacherius tom. II Spicileg, ubi etiam exhibet plurimas ejus epistolas antea non editas, scilicet ad Lucium papam, quem majestatis titulo compellat, apologeticum ad suorum adver- sariorum confutandas calumnias, ad Alexandrum papam, ad Henricum regem Anglorum.
ARNULFI LEXOVIENSIS
EPISCOPI OPERA QU/E EXSTANT OMNIA
EDÉNTE
J. 4. GILES, LL. D.,
Ecclesie Anglicane presbytero et collegii Corporis Christi Oxon. olim socio. (Oxonii J. H. Parker, 1844.)
J. A4. GILES EPISTOLA DEDICATORIA.
Reverendo et spectatissimo fratri Philippo WvwrER, venerabilis Academia Oxoniensis vice-cancellario, et collegii Sancti Joannis Baptistze praesidi, caeterisque egregiis viris et bonis fratribus suis in eodem collegio degentibus, Joannes A. GirgS, humilis eorum consacerdos salutem et ad omnia servitium !
Quanto gaudio, quali mentis exsultatione afficerer, cum librum Zstum eximium, cujus mihi vestra frater- nilas usum prabuerat, ilerum oculis percurrerem, nemini, nisi ei soli e vestra sodalitate, qui librum in meas manus tradidit, facile esset conjicere. Nec enim. multum temporis in. examine istius codicis occupatus, - inveni epistolas illas quae in hoc libro in lucem prodeunt, stylo. haud. ineleganti scriptas et ad. celeberrimos quamplures viros, inter quos suni Henricus Il, rex Anglia, sanctus Thomas et Gilbertus Londoniensis, di- rectas, nec unquam, quod sciam, in mundum editas.
Vobis igitur, viri reverendi et charissimi, ut. decet, reddo munus quod vestra fraternitas mihi obtulit : obnixiusque imploro ut episcopus Arnulfus sub vestra tutela eas laudes, quas mihi nullas debere poterit, merito consequatur. Valeat fraternitas vestra.
Datum Oxon. an. In. Dom. 1844, ind. n.
J. A. GILES PR/EFATIO.
Affinitatis ratione habita quse Angliam olim et Normanniam junxit facile intelligitur eur Normannum episcopum inter primitive Ecclesie Anglicana scriptores admittamus. Arnulfi preterea, Henrico II, An- glorum regi, genere conjuncti, epistole multa narrant extranearum Anglice dilionis provinciarum res ecclesiasticas et historiam illustrantia que non alibi reperire est. De lite etiam quz tune temporis spi- ritualem inter et temporalem potestatem exorta est, pretiosissima documenta habemus ex Arnulfo qui pàrtes adversas conciliare conatus est.
Superfluum duximus hie multa de Vita Arnulfi reterre. Pauca qui sequuntur sufficiant. Multis adver- santibus, sed favente summo pontifice, anno 1141, Lexoviensis dicsecis episcopus creatus est, cui annis quadraginta prefuit. Juvenis adhuc terram sanctam cum exercitu crucesignatorum adiisse videtur. Familiaritatem cum S. Thoma Cantuariensi, tunc regni cancellario, junxit, et in epistola nunc primum in lucem edita illum monet ut a periculis et insidiis caveat quibus patent in aula degentes. Dicecesis suc negotiis nihil antiquius habuit, adeo ut :s alienum grave contraheret de quo nunquam se expedierit, Hoc nos docent epistolzte nunc primum in hoe tomo vulgatz. Prostremos vit:e annos egit in conventus ca- nonicorum S. Vioctoris Parisiensis, quo post abdicatum, iterum atque iterum urgente Henrico II, episco- patum se receperat.
Ex epistolis Arnulfi septuaginta una edit» sunt Parisiis, ex bibliotheca Odonis T urnebi Hadriani, 8», 1585, et in Bibliothecis Patrum recuss. Tres preterea reperire est in D. Bouqueti Scriptoribus rerum Francic., d'Acherii Spicilegio, et Vita et Epistolis divi Thom. Prodeunt nunc numero ferme duplici - auctiores, ope vetustissimi codicis ms. quem cum editore communicavit D. Winter, Saneti Joannis col- legii preses et Universitatis Oxoniensis vice-cancellarius.
Epistolis Arnulfi quas suppeditavit prestantissimus hic codex accedunt ejusdem Carmina el Sermones ex editione principe, nec non Tractatus De schismate, Roms ab auctore nostro scriptus anno 1131, occa- Bione schismatis post Honorii II decessum de summi pontificis electione orti.
d. A. G
TT
EPISTOLA.
18
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI EPISTOLJE
AD HENRICUM II REGEM ANGLLE, S. THOMAM ARCHIEPISCOPUM CANTUARIENSEM, ET ALIOS
E codice ms. qui in collegio S. Joannis Baptistae Oxoniensi servatur.
i. PRJEFATIO, ÀD JEGIDIUM ARCHIDIAC. ROTHOM.
Epistolas quz: aliquando diversis a me sunt desti- nate personis in libellum redigi, tuoque desiderio postulas exhiberi. Acquievissem libentius, si sci- rem quod eas esses quasi furtivum aliquid habitu- rus, quia in lucem prodire proprie imperfectionis conscientià non presumunt. Timeo enim, si pu- blicis exponentur aspectibus, ne lectorem jejune macies orationis offendat, mihique ad jactantiam reputetur editio, quam tamen non fastus ostenta- tionis elicuit, sed instantia tuc» charitatis extorsit. Decreveram eas futuris non reservare temporibus, sed omni protinus abdicare memoria, quia non sa- tis de cultu sermonis, vel sententiarum peritia con- fidebam. Mallem siquidem eas tenebris damasse perennibus quam ridendi materiam invidiew praesti- tisse, que eo securius aliena subsannat, quia sua simili periculo non exponit. Non enim cateri nos vel nostra tuis oculis intuentur; a quo si quid in nobis bonum est, magnificatur attentius, et imper- fectioni venia facilis indulgetur. Animi siquidem eorum, quos odii sibi vel invidie vindicavit affectio, sicut benignitatem indulgentie nesciunt, sic ratio- nis judicium non attingunt, sed omnia metiuntur affectibus, nihil sua meritorum estimationne tax- antes. Ego itaque voluntati tue deesse non audeo, ne forteverecundiam negligentiam putes, quia sicut alternis amicitia convalescit obsequiis, sic alter- utrius ineuria procedente laxatur. Summo itaque studio congregavi quas polui, quia nulla earum apud me exemplaria residebant, sed ab his a qui- bus aliquo casu servate fuerant, velut. emendica- tas accepi. Et antiquiores quidem, studia scilicet melioris etatis, elapse sunt, qus recentius exer- citia scholaria redolebant, quia ibi et sentenlie promptiore tractabantur, ingenio, et usus accurati sermonis copiam ministrabat. Tunc enim leta fe- . gtivo quodam schemate decurrebat oralio, cum in- genio doctrina concurrens rerum invenliones com- -moda fecundi sermonis elocutione formabat. Qua vero novissime scripla sunt, quemdam trahunt de presenli senectute defectum, quia provectior stas memoria jam segniore torpescit, et occupationes necessaria studiis spatia non indulgent, quoniam
AÀ instantia pontificalis officii non tam figuris elocutio-
B
num quam saluti prospicit animarum. Verumta- men, si quandoque me vel reverentia persons vel negotii quantitas protrahit ad scribendum, om- nia mihi cum difficultate proveniunt, cum et hebe- tiorem senectus reddat et insolentia tardiorem. Mitto itaque quod postulanti negare non audeo, sciasque non exhiberi judici, sed amico, apud quem gralia potius patrocinetur ad veniam, quam ex- actior peritia reducat ad formam.
; II.
AD DOMINUM PAPAM COELESTINUM.
Sustulit virum gloriose memorie Innocentium papam necessitas humane conditionis e medio, eujus Ecclesia Dei liberata triumphis, cujus ador- nata virtutibus, cujus denique magnificentia fuerat sublimata, qui eam humilibus placabilem, tyrannis autem formidabilem reddens, quanto plus pravitati terroris intulerat, tanto religioni plus exhibuit charitatis. Quod sane tam regularis discipline quam monastice religionis provectus ostendit, cum civita- tes et castella passim pro secularibus regulares clerieos habeant, et deserla quaeque plus hodie monachorum quam ferarum quondam habuerunt bestiarum. In morle igitur ejus spem sibi redivi- vam posuerat desperata malignitas, ut tunc ad ne- farios libere conatus erumperet et statum trium- phantis in omnibus Ecclesi: conculcaret. At vero in promotione vestra, quasi quodam slatim lan- guore, spes maligna contabuit, bonis orta est ex limore securitas, et exsultationes Dei in gutture omnium sonuerunt. Non enim ambiguntquin vestre sanctitatis studio propagetur quod pio ejus labore plantatum est. Quis enim audeat sperare dissimilia vel minora de vobis, quem adeo et prioris vite rudimenta commendant el moderne promotionis auspicia divina probant voluntate prelatum? Sa- pientia enim, cujus est a fine usque ad finem forti- ler ac. suaviter bene cuncta disponere (Sap. viu), fortiter hoc de vobis, quia éfficaciter ; suaviter, quia concorditer adimplevit. Sed nec soli sibi Ro- mana Ecclesia tanti operis laudem arroget, nec in- vidiose adversum nos de tanta concordia glorietur, quoniam in hoc ipsum a multo jam tempore mino- rum Ecclesiarum vola convenerant, nec silum adeo
19
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI
magnificenti, tanti prz»decessoris idoneum Roma A secularitatis adduxit. Quorum primusadolescens et
nobis offerre poterat successorem. Fecit sane tan- tam excellens virtutis vestre praerogativa concor- diam, contra quam vel nullus erat vel nullus ausus est adversarius apparere. Verum est etiam electo- res vestros longe antea inde a nobis quasi quoddam accepisse mandatum, cujus fines excedere non habebant, quoniam quod multo ante advenarum presagio presumptum erat, incolarum voce com- pletum est, ipsorumque consensum nostra desideria creaverunt. Loquar ergo ad dominum meum, cum sim pulvis et cinis. Loquar filius devotus unico patri meo. Quanto, domine, pluribus desideriis expe- tius es, quanto faciliore concordia preelectus, quanto majore omnium exsultatione susceptus, tanto te Deo et hominibus intelligis obligatum. Gratiam divine dignationi, gratiam humane bene- volentie debes. Insistendum tibi est ut dignus sit exspectatione proventus, ut, Deo scilicet reveren- tiam, hominibus exhibeas pietatem. Inter alios vero obsecro, ne serenitatem tuam mihi majestas tante dignitatis obducat. Sed vivat mihi apud te semper pristine benignitatis affeclus, teque predecessori tuo in gratia mihi et benevolentia sentiam succes- sisse! Venissem autem ad vos, nisi circa confir- mandam mihi recentem novi principis gratiam, et resarciendas ecclesie et domus nostre ruinas et curanda germanorum funera gravius occuparer. Quibus causis nectempus adhuc, nec alacritatem ha- bui necexpensas. Veniam autem, Deo volente, quan- tocius, ut oculis meis vultus vestri serenitas illu- cescat, et ariditatem meam quasi uberiorde proximo nove benedictionis riget ubertas, quia modicum id quod sum, totus sum sanctitatis vestre sancteque Romane Ecclesie devotissimus servus. I. AD EUMDEM.
Pro Sagiensi Ecclesia tota mente pedibus vestre sanctitatis advolvor, confidens de vobis in Domino quia bonum quod in illa per antecessores vestros, Deo auctore, fundatum est vestro tempore non solve- tur. Solvi autem necesse est, si inexpertlo regulam regula conservanda mandatur, si imperito agricole credatur nova plantatio, si denique cuiquam alicu- jus rei magisterium credatur cujus ille non attigit disciplinam ; perniciose siquidem vinea propaganda committilur ei, cujus est studium potius exstirpare. Unde etiam, si eum de quo agitur Girardum aliqua electionis forma defenderet, quia pro Eocclesiis li- bertas electionum introducta est, liquet quia quod earum favore comparatum est, hoc ad earum l:»- sionem retorqueri non debet. Retorquebitur autem, si electionis favor usque in detrimentum principalis cause processerit, si non quis, vel ad quid, sed qualiter electus sit attendatur, nec finis aut utilitas operis, sed sola negotii series exquiratur. At vero quod hic electio nulla precesserit, et verum est et omnis Ecclesia contestalur, preler paucos quos ad optandam sscularem personam amor ei desiderium
(4) C. , assensu,
D
frater ; secundus, ex familiari neophytus ; tertius, nescio qua sanguinis cognatione conjunctus;quartus, claustrali discipline mancipatus a puero, imberbis adhue et nihil sciens penitus, nisi mundum. Quos ille per furlivas litteras, studio fratris, persuasioni- bus et promissis illectos ad hoe schisma pertraxit, ratus secure quidlibet adversus paupertatem eecle- sie presumendum. Sperabatenim adversus reliquos omnia posse trium aut qualuor hujusmodi testium depositione probari, quoniam negantis factum per
rerum naturam nulla est probatio, actori autem -
onus probationis incumbit. Sic opus illud primo qui- dem de ambitione conceptum est, exinde vero teme-
raria levitate promotum, ut ad extremum posset. B perjuriis consummari. Accessit etiam postmodum
propter injuriam quam passus est ex incommodi- tate fiducia, ad quam lamen si eum inconsulta per- traxit ambitio, nec innocentibus imputandum est, nec in detrimentum Ecclesie convertendum. Porro in auctores sceleris severitatis apostolice vindicta procedat; persons vero que lesa est, salva tamen indemnitate Ecclesie, consulatur, ul reis pcena, lesis remedium, sua religioni justitia conservetur. Caeterum de eo quod factum esl,innocentiam suam multis comes excusat, adeo ut auctores ipsos, li- cet ipsius se putaverint gratiam promereri, eccle- siastico permiserit arbitrio puniendos. Neve adver- sus libertatem Ecclesie laborare credatur, univer- sam Ecclesia dispositionem,archiepiscopi nostroque scilicet episcoporum consilio, relaxavit. Ecce, do- mine, in potestate tua omnia sunt posita ; nec est qui tuze possit resistere voluntati. Esto officii tui se- dulus exsecutor, ne personarum vel cause merita confundantur, ut reos scilicet castigatio digna coer- ceat, l:esos pia miseratio consoletur, regularis au- tem conventus accipiat Patrem regulari institutione
formatum, ne stalus aurese caput eeneum tuo (quod.
absit !) opificio dicatur affixum, et ubi ex privilegio predecessoruta tuorum archidiaconos seeulares esse non licet, sententia tua creet episcopum secularem. Valeat in Christo sanctitas vestra!
IV. AD ROBERTUM LINGOLNIENSEM EPISCOPUM.
Litteras vestre dilectionis accepi, quas in tanta charitate complexus sum quanta tanti viri gratiam decuit gratulatione complecti. Timueram sane ne memoriam mei apud vos diulurnitas temporis, vel distantia regionum, vel ipsa novissime vestra pro- motio delevisset, quoniam nove dignitates veteres solent amicitias immutare. Creat enim cor novum et novos affectus nove conscientia dignitalis, divi- tesque facti paupertatis amicos cum ipsa paupertate fastidiunt, ne quid penes eos de veteri videatur ino- pia resedisse. Solos autem venerantur et diligunt quos fortuna conducit, solisque gaudent sublimus inhaerere, ne majestas dignitatisinferiorum frequen- tia vel humili mediocrium gravetur accessu (1). At
20
ccs
! E
EPISTOLJE.
22
vero constantia vesira, veterem amieum recenti me- A nostras precibus eorum apud misericordiam vestram
moria eontinens,absentem presenti charitate com- plectitur; ipsumque spiritualibus oculis frequentius intuens, episcopalis nunc fastigii divitias, gratiam et obsequium non minus liberaliter offert quam me- diocres olim ingenue (2) primitias juventutis. Reti- nendos creditis quos ad diligendum liberalisinvita- vit affectio, quos fidei veritas, non dolus cupidita- tis illexit, qui fidi persons» comites, non fortuna, omnes vobis compartientur eventus. Et ego quidem, quantum ad me. spectat, quem ejusdem ordinis et similis, licet non tante dignitatis, gratia sublimavit, hane in vobis virtutem longanimitatis admiror, qua scilicet ibi tanto admirabilior est, ubi minoribus eumdem exhibetis affectum. Vivebat autem vobis nihilominus apud me vetus, sed non inveterata di- lectio, qua, licet ab adolescentia prima processerit, nullam adhuc potuit incurrere senectutem, sed me ad omnia que vobis placita forent paratum tota de- votione servabat. Quia igitur otiosus amor esse non debet, sel alternis invicem pascitur et revirescit ob- sequiis, id interima dilectione vestra petendum cen- sui, ut ducem nostrum, cui jus successionis here- ditari& regni vestri gubernacula debet, quantum honestate vestra poteritis diligatis, mihique, cum occasio suggesserit, quod placuerit injungatis, ut mutus dilectionis affectus mutua semper operis ex- hibitione concrescat. Vale. v. AD SUGERIUM ABBATEM S. DIONYSII.
Venerabili et dilectio Patri e£ domino SucEn10,Dei gratia abbati Sancti Dionysii, AnNuLFUS Lexoviensis Ecclesie humilis minister salutem.
Apud dominam imperatricem et filium ejus du- cem Northmannie, de negolio de quo vobiscum tra- ctivi, quantum ad Northmanniam pertinet, bonam spem, Domino volente, concepi,nuntiosque statim ad comitem Andegavensem, pro altero verbo quod ad partem illam spectat, cum festinatione miserunt, supplicantes ut ipse verbum illud ad pacem tempe- ret, et illi quoque verbo quod ad Northmanniam perüinet, benignum consilium pariter commodet et assensum. Consilio quoque vestro plurimum aequi- escere decernentes, benevolentise vestre non ingra- tos se fore multa hilaritate promittunt. Agat itaque vestra sanetitas quod nobis tam sancte benigneque promisit, diemque in quem regia responsa posfula- tionibus Anglorum vestrostudio dilata fuerunt, per cursorem istumlitteris familiaribus non gravemini indicare.
VIE. AD DOMINUM PAPAM EUGENIUM (3).
Petitionem Bajocensis Ecclesi! de revocatione episcopi sui debita devotione prosequimur, preces
(2) B. om. ingenua.
(3)Hec et qua sequitur epistolam editis et in , C. ad papam Adrianum inscripte sunt : primus eas
Eugenio ex conjectura restituit Bouquet in Scripp. Franc. Collect,
humiliter adjungentes. Supplicat cum eis quisquis antiqua Ecclesie detrimenta cognovit, quam ille de pulvere paupertatis et dejectionis erectam, de pau- pere divitem, de contemptibili venerabilem, de igno- bili reddidit gloriosam. In quibus sane perficiendis quisquis laborem ejus industriamque perspexerit, probabit cum in exsecutione prudentiam, tum ma- gnificenliam in effectu. Testatur hoc sdificiorum reparatio, revocatio possessionum, et. antique re- stauratio dignitatis quam in coneulcationem dede- ral malignitas et potentia (4j perversorum. Exsul- tabunt igitur illi, si migraverit is quo debellante dejecti sunt, jamque manus avidas reparant ad ra- pinam qui licentius consueverant in jura Ecclesie malignari. Quia igitur filii et fideles Ecclesie immi- nentia jam sibi detrimenta praesentiun!, ad discre- lionis et misericordie vestre subsidium singulare concurrunt,utad conservanda que collegitsuum epi- scopum eis remiltatis. Homo enim consilii et forti- tudinisest, potens in opereetsermone,in regalibus consiliis et negotiis ecclesiasticis acceptus et efficax, plurimumquetam ipsi archiepiscopo,quam omnibus provincialibus episcopis necessarius ad reprimen- dam et repellendam ab Ecclesia Dei insolentiam ms- lignorum. Desideratur autem regressus ejus ab his qui in terra prudentiores sunt, et si quis adversus eum furtiva malignitate submurmurat, nontam eha- rilate quam invidia, nec tantum delictis ejus quan- tum suspecta magnificentia commovetur. Dominus personam vestram Ecclesie suc per tempora multa GG conservet incolumem. VII. AD EUMDEM.
Litteras jamdudum optatas (5) vestre timidus offero majestati, quia diu est quod coram vestra non'apparui sanctitate. Venturus aulem fueram re- vera jam tertio, nisi me fallax invidi casus impor- tunitas impedisset, que (6) tribus annis jam hoec propositum meum ad contrarios rapuit violenter eventus. Primo siquidem per bella Franecoram, de- inde perinsperatum comitis Andegavensisinteritum, novissime per regiam quein filium ejus ira reeru- duit, ad quam non solum civitatis nostre, sed ip- sius etiam ecclesic liminatremuerunt. Verum nunc respirandi fiduciam prestant (7) tum partis nostre
p justitia, tum ducis nostri virtus illustrior, que gla-
dios hostium quandoque perterruit, et ad pacis in- clinavit affectum. Cum igitur, Deo volente, sublata fuerit, vel dilata turbatio, nihil poterit incolumem retinere, quin me quamceitius pedibus vestre san- ctitatis advolvam, gratissime suscepturus omnia, quibus moram meam, quantumeunque excusabilis appareat, vesira paternitas increpabit. Neque enim
(4) B., impotentia. (9) B., om. optatas. (0) B., quo.
(7) B., parant.
23 ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI eM 24
apud eum audeo desperare de venia cujus benigni- A ritudine nunliavit, affectum animi lacrymarum te-
tas manifeste excusationis impotentiam non exelu- dit. Iterum autem ex veteri procedit audacia, quod venientem ad vos venerabilem et dilectum fratrem nostrum episcopum Constantinum precibus com- mendare presumo, quamvis pro eo plurimum. fa- cere videatur ad gratiam, quod inter initia novi episcopatus nihil faciendum potius repulavit quam Romani pontificis gratiam querere seque totum fa- miliaritati Romane Ecclesi: eo devotius quo velo- cius mancipare.
VIII.
AD DANIELEM PRIOREM S8. BARBARJE.
Ad gerendam sollicitudinem domus tuc non pro tua te, frater, virtute vocavimus, sed pro divine fiducia bonitatis, que his qui ad regimen animarum pure vocantur et humiliter obedire consentiunt, uberiorem largiri gratiam consuevit. Sicut autem non debebastie non vocatus ingerere, ila vocatus reeusare non debes, quia non minus delictum tumor inobedientie quam zelus ambitionis importat. Quod si non ex tumore, sed ex humilitate potius, sicut putas, et timore desistis, pusillanimitatem hee mihi sapit humilitas, qu: tanto (8) studiosius devitanda est quanto magis periculo desperationis aceedit. Sed etsi qua unquam ratione ab hae vocatione fue- ras absolvendus, non debuisti apud fratres fuos, nee apudauctoritatem nostram litteris excusari, nec proprie voluntati, cui te renuntiasse cognoscis, mo- rem gerere, sed personam tuam, que quodammodo (9) magis nostra quam tua est, pedibus nostris hu- milis et devotus offerre, fratumque tuorum trahi desideriis et mandatis pontificalibusinclinari. Porro mora tua rerum temporalium, et (quod gravius est) periculum eontinetanimarum;quia incustoditas oves luporum incursibus esse constat expositas, detri- mentumque omne ab eo requirendum est, qui debi- tam custodiam detrectat aliquibus occasionibus ad- hibere. Veni igitur, quoniam cum ipso onere gratia tibi divina concrescet, et nos personam tuam et domum ipsam solita vel majore etiam charitate fo- vebimus. Et si qua forte intrinsecus difficultas emerserit, ego in manu forti ante faciem tuam pro- tinus omnia complanabo. Veni, inquam, et infra octavam diem post acceptionem presentium littera- rum iter aggredere, nullasque in veniendo causas dilationis admittas, nisi quas necessitas invincibilis vel enormis damni evitatio suggesserit ad mittendas. Quod si non feceris, exinde te tanquam inobedien- tem episcopali auctoritate ab omnium ecclesiarum introitu submovemus.
IX. AD ARNALDUM BONZEVALLENSEM ABBATEM.
Venerabilis frater et amicus noster Philippus abbas infirmitatem vestram cum magna nobis ama-
(8) B., quanto.
stimonio prosecutus. Quod verbum primo statim auditu tanto nobis acerbius exstitit, quanto proxime de vestra fueramus presentia gratulati. Coperunt igitur gceurrere mihi qua de vestra dilectione ju- cunda provenerant, et si quid simile in futurum sperabatur, semperque discurrens inter utrumque consideratio vim meemoris augebat, Occurrebat si- quidem mihi charitatis vestre sanctum illud dulce- que colloquium, quo prevaletis auditorum mentes rerum erudire solertia, et aures jucundi sermonis suavitate mulcere. Recordabar quantam vobis seri- bendi gratiam bonitas divina contulerat, in qua ne- scio an magis quis sententiarum fructum, an dicendi peritiam debeat admirari. Heec enim apud vos tanta sibi invicem paritate respondent, ut neque rerum majestas verborum coarctari videatur angustiis, nec sermonis dignitas aliqua sententiarum excellentia pregravari, in his sane que vel intellectus conci- pere, vel humana facundia sufficit explanare. Palam est de illius hoc processisse doctrina, cujus spiritus familiarium mentes et linguas tam notitia verita- tis quam affluentia sermonis illustrat. Denique do- lor in miserationem conversus est, dum incom- moda vestra laboresque eontemplor quibus inno- centiam vestram sollicitudo domestica et persecu- toris immanitas incessanter affligunt. Sed et de proximo sperata tranquillitas, quasi de manibus videbalur erepta, ut omnem vobis de presenti cre- deretur fortuna requiem invidisse. Potiorem tamen requiem, sicut presumitur, vobis resolutio contu- lisset,quia regem in decore suo viderent oculi vestri, ad adimpleret vos letitia cum vultu suo quem pro- pter setot ad presens tribulationibus passus est in- festari. Nobis autem jucundum est vestra vel ad modicum tempus frui presentia, vestro recreari colloquio, vestro consilio relevari, quoniam vestra, si dilata est vobis retributio, non auferlur, sed re- posita vobisestin tuto coronajustitie,depositumque fidele quod suum est suo tempore qui commisit ag- noscet. Dum igitur his super statu vestro conside- rationibus mea mens compassione debita raptaretur, subitus tanquam ex insperato morbis obrepsit, ut facile credi posset vestre partem infirmitatis in me compassionis aífeetio transfudisse. Hec tamen est privata passione sublata compsssio, sed utrique
I) prospiciens animus duplici cepitstatim incommodo
laborare. Visitavit igitur utrumque misericors el miserator Dominus, et utrique earatione beneficium sanitatis indulsit, quia alter sine altero perfecte sa- nari minime potuisset. Vobis ergo servatus sum, vestra mihi nihilominus sapientia reservata, ut se- cundum legem Christi alter alterius onera invicem supportemus (Gal. vi), et secundum exuberantem charitatem alter a!terius se totum gaudeat utilitati- bus impendisse.
(9) B., om. quedammodo. :
m
25 EPISTOL E 26
X.
AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM CUM ESSET CANGEL* LARIUS, ;
Bandinum vestrum ad regem usque perduxi, qui dignalioni vestra gratias agens, eum majori procu- ratori domus su: tradidit informandum, ut idem ei et. necessaria provideret, et inter alios nobiles eum regalibus obsequiis familiarius adhiberet, 'Et ile quidem imperata dilligenter exsecutus est, sed etiam imperium quandoque eleganti precur- rit ingenio, promptus ad omnia quibus debet inge- nui adolescentis industria collaudari. Sive igitur aucupationi, seu venationi, quibus studiis rex mul-
tum (10) insistit, seu rebus bellicis intenderentur,
regios decursus indefessa celeritate prosequebatur :
esterisque pigritantibus non solum regi, sed et P
omnibus qui eum ipso erant vigilanter assistebat, tanquam si unius cujusque esset specialite* obsequio deputatus. Unde plurimam apud regem et apud om- neslaudem et gratiam impensa sedulitate promeruit, At, si de moribus ducitis inquirendum, Gallicanam perosus incontinentiam severitatisItalice modestiam conservavit, vestrae memor per omnia discipline. Non eum reddidit sermo petulans vel effusus infe- stum, non regales delicie (11) fortioris adolescen-
te robur emollierunt, non opinionem ejus aliqua
respersit infamia, sed testis conscientie pudor ad omnem aspectum et omne alloquium faciem ejus easto laudabilis verecundisz rubore suffundit. Atque haee mihi quandoque ad curiam redeunti per pleros-
A alterum poteram reputare, cui meet ipsum mihi non
carnis identitas, licet ex eadem stirpe procederet, sed inseparabilis consentientium unitas asciverat animorum, semper alteri collibuit, quod alteri col- libebat; nec tam suum alter quam alterius attende- bat affectum, ut illius magis quam suo semper affice- retur incommodo, vel commodo lataretur. Sublata
| est mihi anime mew eo decedente pars altera, et
intra secretum peotoris inane quiddam praecordia sentiunt, quoniam spiritus integritas, potiore sui parte diminuta, languescit, At vero ad te, sicut di- ctum est, amplius diligendam flammam charitatis accendit, quod hujus te doloris sociam et vicariam fraterne dilectionis agnosco. Inter te enim et ip- sum, cum adhue esses septennis, parentum inter- ventu contracta fuere sponsalia, dum illi sibi de hu- mano conjugio nova amicitiarum federa compro- mittunt, et grata proventure sobolis pignora con- templatur, et human: quidem cogitationes ad hu- manos libere disponuntur affectus, sed omnis est inanis affectio, cui non desideratos divina bonitas largitur effectus. Dum enim thalamus illi nuptialis etconjugalis puelle maritales destinantur amplexus, quam nobilitas generis, quam forme gratia, quam
denique virginalis commendabat integritas, divina
sepulerum illi depositio preparabat, ut de flore juventutis in pulverem, de gloria pulchritudinis et virtutis in putredinem solveretur. Felix tamen ille, si prior, imo quia prior celestem thalamum ingres- sus est, ut adeptam mansionem dilecte suc: quando-
que comperta sunt, sed gratius habui quod hzc et (; que communicet, et ad Agni nuptias pariter intro-
alia de ipsius ore regis accepi. Adjunxit enim nul- lum inter tot nobiles tant: industrie tamque bons indolis puerum se habere, magisque ipsum in agno- scenda domus regis disciplina parvo tempore pro- fecisse (12) quam alii triennio profecissent. Comper- tum se habere puerum nobilis esse prosapis, cujus ingenuos mores ultro tam prudentia quam benigni- tas innata formaret. Placere sibi si apud eum ali- quandiu morarerur, vestro tamen remittendum ar- bitrio, quam primum «stivalis intemperantia praz- terisset. Existimabitis fortassis quce scribo fallaces esse blanditias; sed nec sapientem fallere tutum est, nec mendacio convenit labia pollui sacerdotis. Vale. XI. AD G. MONIALEM.
Quoties litteras tue devotionis accipio, causam mihi moeroris afferunt, et ad te semper amplius diligendam sincere flammam charitatis accendunt. Et causam quidem mveeroris afferunt, quoniam re- presentatur menti mez frater ille meus, quem vi- ventem speciali pre ceteris amore dilexi, cujus quanto vita mihi jucundior exstitil, tanto defuncti laerymosa recordatio plus doloris itnportat. Requi- escebat in eo spiritus meus, quia ipsum vere me
(40) B., multus.
(11) B., divitiz.
(12) B., processisse.
ducti, in conspectu ejus copulari (13) valealis et in letitia delectari! Felix tu, qua corporales aliquando superasti (14) lasciva voluntatis illecebras, quam. ab ejusdemmodi contactu zelus divine bonitatis conservavit intactam, ut munere libi perpetue vir- ginitatis indulto, Agnum sequi quocunque ieril, et spirituale illud canticum possis cum assignatis mil- libus decantare ! (Apoc. 14.) Non ergo tibi sublata sunt, sed immutata sponsalia, ut jam non homini, sed Deo spirituali copula conjungaris, cujus deside- rabilis te foveat et astringat amplexus, ut sit leva ejus sub capite tuo, et dextera ejus amplexetur te (Cant. vri, 3).
Tui itaque studii erit apud hune, ad quem toto corporis obsequio, tota anima devolione conversa es, devolis illum precibus commendare, quia zelum hujus habita pro illo supplicatio nonoffendet. Novit enim inter te et ipsum nihil carnalis intercessise commercii, novit quia animus tuus in illa etate nul- la potuit concupiscentie macula deformari. Non est ergo quod invideat; non est quod te minus reddat acceptam, sed potius in te castum tam pie dilectio- nis approbabit affectum: scio sane quam studiose id agas. Neque enim illius apud te potest proterisse memoria, quem defunctum non minus spirituali con-
(43) C., epulari.
(14) C., sperast.
21 ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI 28
templaris intuitu quam viventem corporali miraba- A
ris aspectu. Porro quanto sincerior exstitit, tanto diuturnior sancte dilectionis affectio permanebit, Amor enim quem corruptarum carnium generant passionnes, corruptioni semper obnoxius, quanto difficilius in principio regitur, tanto postmodum facinius evanescit, adeo ut plerumque convertatur in odium, et voluptas amaritudine compensetur. Sed et imperfectus est, multisque declaratur indi- ciis ipsum ex vera charitate non nasci, quoniam lanto minus singulos necesse est diligas, quanto hunc in plures palieris affectum. Sed et qui diligitur sine querela participem non admittit, quoniam sibi derogatum reputat quidquid alii senserit imperti- tum. Sed incorruptibilis amor de ipsa sinceri spiri- tus veritate procedens, quanto fuerit dilatatus in plures, tanto majus de effusione contrahit incremen- Lum, nec invidiam participatio generat, sed insolu- bilem sanete inter omnes concordie firmat am- plexum. Hac igilur praesentem sponsum tuur cha- ritate complectere, eumque non oculis corporis inquire, sed cordis, ut speciem ejus, quoniam spe- ciosus est, intueri, et suavitatem ejus possis, quo- niam suavis est, degustare. Age etiam gratias incessanter, quoniam spiritui corpus servavit inta- ctum, ut puritas invicem puritati respondeat, et tu ei perpetuum valeas integritatis offerre. XII. AD DOMINUM PAPAM ADRIANUM.
Lator presentium magister Simon miserabiles ad apostolicam sedem portat injurias, quarum, si ille ]ocus episcopum habuisset, audita a vobis prius esse debuerat vindicta quam culpa. Audite eum, et inju. rias ejus, imo vestras, severitate debita vindicate, ne hujusmodi adversus apostolicam sedem insolescat audacia, presertim cum in partibus illis in con- temptum ejus pleraque jam incipiant germina pul- lulare. Occurrendum est igitur, ne tractu temporis impunita|malignitas convalescat,et vires iniquitati dissimulatio vestra, vel indulgentior gratia submini- stret. Jam enim nomen apostolicum, quod hactenus in terra illa reverentie fuerat et terroris, in causam seandali versum est, et contemptus, nec appellan- tem provocatio liberat, sed in se potius vehementiam judicis exacerbat. Sensit hoc iste, qui, propter ap- pellationem reclusus in carcerem ac miserabili tortus
XIII. AD DOMINUM PAPAM ADRIANUM.
Pro causa ex mandato vestro dirimenda, qu: in- ter abbatem Gemmeticanum et monachos verteba- tur, ad ipsum monasterium usque descendimus, ut nobis facilius de proximo facies Ecclesie et rerum veritas innotescere posset, ac sine sumptu et labore partium ipsa commodius controversia terminari. Ceterum in quamcumque patrem debeat culpa con- ferri, certum est monasterium antiquum et nobile miserabiliter in spiritualibus et temporalibus defe- cisse, tantusque inter abbatem et monachos omnes, exceptis tribus vel quatuor,zelusexarsit, ut ita omne - tempus de reformanda inter eos concordia despere- tur. Tot enim in ipsum turpitudines publice protu- lerunt, at necesse sit semper uiramque partem de vera alterius gratia dubitare, quoniam, quiescente fortasse litigio, odiosa proborum memoria non quiescet. Proposuerunt siquidem adversus eum tria capitula, primum de turpi et innaturali incontinen- tia, seeundum deSimonia, tertium de dilapidatione, per quam non tantum ad inopiam, sed et ad extre- mam inediam se dicebant esse deductos. Ne vero confusionem faceret multitudo, si de tribus pro- miscue tractaretur, elegerunt primum illud de in- continentiacapitulum, super quo septem accusatores monachos sacerdotes, et novem postmodum testes monachos itidem, sed diversorum ordinum produxe- runt. Quorum diligentius explorato testimonio, co- gnovimus quinque singulos de singulis actibus sin- gulare testimonium perhibere, nec aliquem eorum aliquid cum alio percepisse, sed per se sigillatim unumquemque quod dixerat invenisse. Duorum au- tem qui in unius actus attestatione producti sunt, reperimus alterum laicum nullius ordinis, olim mi- litem, ideoque ad exhibendam in presbyterum cri—- minis probationem minus idoneum. Alter vero cum eo detracto solitarius remaneret, a nobis est minus sufficiens reputatus. Porrodeduobus novissimis qui similiter in unius, sed alterius actus testimonio pro- cesserunt, aller subdiaconus et adolescens inventus est, qui etipse cum ob ulteriorem abbatis familiari- tatem suspectus esse fratribus incepisset, se nihil inhonestum de abbate percepisse constantissime co- ram omnibus afürmavit. Unde pro minori :wetale, et ordine et inconstantia sermonis exelusus, socium
inedia, nec apud tyrannum sine pecunia, nec apud D) nihilominus solitarium fecit, licet illum quoque
episcopum sine detrimento cause potuit liberari. Et ego quidem pro causa ipsius obnoxius supplicare decreveram, sed apud misericordiam vestram facile causam declarata perorabit afflictio, et apud gratiam vestram intercessio nostra solito congaudebit ef- fectu. Verum private communis causa preponde- ral, quoniam de Ecclesie Dei libertate tractatur, nec jam spes restat ulla refugii, si in irritum de- ducta fuerit apostolice protectionis auctoritas. Vindieate igitur, ne forte (quod absit!) procedat temeritas in exemplum, sed clarius audita correctio imperitiam doceat et compescat audaciam.
lascivius se gessisse et pars adversa dicerel et fama consentiens predicaret. Quibus omnibus diligenter auditis et cognitis, visum est nobis ex sententia cuncta qui processerant, non ad probationem, sed ad presumptionem posse proficere, quia probationis privilegium solitaria testimonia non merentur. Quia igitur presumptioni standum est, donec in contra- rium probetur, abbati est à nobis adjudicata pur- gatio, septima quidem manu, trium scilicetabbatum et trium monachorum sacerdotum nol, opinionis et nominis, quorum juramentis vulnerate fame ne- cessarium posset remedium comparare. Appellatum
29
EPISTOLJE.
30
est ergo a monachis ad octavas Pentecostes. Apo- A cum secundo jam veneris, noluisti ad amicum nec
stoli postulati et traditi, partibusque mandatum ne interim ab eis appellati nominis apostolici reveren- tia lederetur. XIV. AD MAGISTRUM PETRUM HELYE,
Si ab adolescente nostro laudabilis indoles etin- dustria sperata defecit, certus sum a magistro nec doctrinam nec diligentian defecisse. Debueram vo- bis, si se tractabilem prabuisset, sed pluris me con- stituit fluxa ejus et repugnans insolentia debitorem. Quanto enim in eo prosecutio vestra minus invenit obsequii, tanto plus laboris impendi, plus molestia- rum oportuit sustineri. Est igitur voluntas nostra quod redeat, ut lam a nobis quam a Patre fratribus- que correptus, possit ad vos aliquando mutata in melius voluntate reverti.
XV. AD ARNALDUM BON/EVALLENSEM ABBATEM.
De adventu vestro nihil audieram priusquam vester ad me nuntius pervenisset. Neque enim vi- deram dominum Ebroicensem, sed eadem die ipsum litteras vestras Turonum quod ad regem veneramus accepi, litterarumque brevitatem jueunda communis amici supplevit oratio. Gravisus sum de incolumi- iate vestra, gavisus de peregrinationis proventu, gravisus quod vestram prudentiam et honestatem honore debito Romana recognovit Ecclesia. Ad cu- mulumtamen exsulationis accessit quod in proximo visitare nos dilectio vestra constituit, ut et mutuis exhilaremur aspectibus, et jucundis alterna collo- cutionis affatibus delectemur. Communicabimus et- enim qua nosinterim blanda vel aspera contigerunt, quoniam hec inter amicos communicatio movet af- fectus, ut prospera quidem propter congratulationem dulciora faciatetadversa percompatientiam leviora. Portosiquidem levius quod alius mecum pari com- passione supportat, ipsamque inler amicos facit exuberare letitiam conscia participatio gaudiorum. Quantaigitur possum acceleratione festino, Lexo- viumque ipso Kal. Mart. die, Domino volente, per- veniam, ibidem per dies aliquot vel in vicinia mora- turus. Nuntium autem vestrum per aliquantulum temporis moleste (15) detinui, quoniam incertum me de reditu meo gravia, qua inter reges verteban- tur, negotia detinebant.
XVI. AD RADULFUM DE DICETO LONDONIENSEM ARCHIDIACONUM.
Audivi te causastudiorum Parisios advenisse, au- diviletatus sum : laetatus equidem, ut ejus quem diligebam presens me lztificaretaspectuset jucunda eollocutionis alterne collatio delectaret. Optabam quoque ut aliqua exhibendi tibi officii refulgeret occasio, cujus me dudum merita prevenerunt. Licet enim solum veritas amicitie requirat affectum, li- - berale tamem obsequium non excludit, sed eo potius illustratur, quoniam, ut ait sanctus ille, « probatio ' dilectionis exhibitio est operis. » Movet autem quod (18) B., modeste.
B
C
D
ad momentum etiam declinare, neque. saltem per cürsorem debite salutationis alloquium paucis con - signatum apicibus deslinare. Hesi diutius, quo- tiesque ab illis partibus aliquis apparebat, divina- bam quod ille mihi jucundum Radulfi mei nuntiaret adventum. Frustratus toties, ex hoc nunc nihil audeo divinare, sed charitatem tuam duxi litteris presentibus, si forte obdormierit, excitandam, aut, si quem forte concepit falsa suspicione languorem, de perseverantie mes nuntio convalescat. Noveris enim nihil tibi apud me de pristina charitate per- isse, sed quasi duplieatus amor est, cum eum tibi mea mens cogatur exsolvere quem aliquando duo- bus impendebat affectum, sublatus siquidem esl e medio communis amicus noster Rad. de Flur., qui dimidium anims mec videtur moriens abstulisse. Ipsius mihi semper est colenda memoria ; ipsius amor semper, quibuscunque modis id fieri potuerit, instaurandus. Duobus autem modis defuneto vicem amicitie judico rependendam, ut primo scilicet piis apud Deum intercessionibus adjuvetur, secundo hi quos ipse dilexerat dilectione vicaria diligantur. Inde est quod amor noster ab illo in te' quasi quo- dam hereditarie successionis jure trans(usus est, ut jam te non simplici, sed duplicato complectar af- fectu. Tibi enim pr: ceteris haec est deferendasuc- cessio quem ille pre caeteris diligebat, tibique eam quasi quodam testamento specialis amicitie prero- gativa consignat. Gere igitur suum amicitie mo» rem, certisque clarescat indiciis ipsam novas vires de nova duplicatione traxisse. Scribe autem interim aliquid, ut in alterius utriusque videar suscepisse sermonem. Injunge quod vis, ut in altero utrique videarobsequium prestitisse; visita nos, ut possim utriusque personam in altero comtemplari. Scribe, inquam, quia si scripseris, hoc ipsum tibi studii poterit augere materiam, nec propositi operis pro- vectum impediet aut. proventum. Injunge; aliquid, ut aliqua amicitie perseverantis argumenta proce- dant, quia eam efficacius comprobat petendi fiducia quam liberalitas offerendi. Visita nos quia te, cum desiderium nostrum, tum loci propinquitas, tum etiam solemnitas invitat. Dominus quoque Willel- mus de Verex promissione tenetur ut veniat ; vo- bisque invicem solatiari poteritis et nobis saucia solemnitatis gaudia duplicare. Valete. XVII. AD PAPAM ADRIANUM
Adolescens quem ad accingendum militis cingulo vestra mihi dignatio commendavit, cum diverlisset aliquatenus, quiasecurum per urbem transitum non habebat, infirmatus rediit, tantique incendio caloris accensus est, ut de salute ejus timendura plurimi credidissent. Viribus tamen de hilaritate promissc instructionis assumptis, ad Milonem vestrum et, Pa- trem Radicosium usque perductus est, Plurimumque pater super egritudine filii debeneficii vestri gratia
31
*
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI
39
solamen accepit. Cum vero adolescenti requiem. A ritatis et gratie, causam Ecclesie peroravi, et prin-
suasissem, et ego ei per assignatam personam ni- hilominus fidem debite promissionis implerem, ve- nire semper usque ad condictum locum simulata valetudine apud indulgentiam paterne pietatis obti- nuit. Sane cum in via non declinaret (16) infirmitas, sed importuno semper ascensu morbo morbus ac- cederet, veritus sum nequod dediuturnitate preca- visse putaveram, ex ipsa mihi brevitate temporis eveniret. Expertus sum affectiones animorum plu- rimum conferre vel auferre corporibus, sepiusque de earum qualitatibus ipsorum vel periculum pro- cedere vel salutem. Ferebatur enim animo magis quam corpore, quia vires eorporis animi restaura- bat hilaritas, fortiusque trahebatur desiderio quam egritudine tardaretur. Pervenimus itaque Lucam, ubi, sicut apparuit, infra decem dies vel plures arma coaptari non poterant, nec is cui purabantur. quoniam in lectum decubuerat, percipere potuisset. Porro miles quidam, qui mihia patre fuerat assi- gnatus, ccepit utilius de necessitate consilium, ha- bitaqueomnium ralione petiitsibi in eam causam xr, libras Pruveniensium (17) numerari. Affectabat enim meliores equos Jongiore tractu temporis explorare, cceteraque omnia quanto spaliosius, tanto commo- dius comparare, quoniam repentinos emptores szpe cireumvenit sagax astutia venditorum. Acquievi libentius; neque enim poteram incertam pueri vale- tudinem exspeclare, nec esset mihi tutum morari duntius,ne prenuntiato adventu meo mihi inter vias insidie pararentur. Adjeci autem nomine expensa- rum ad moram reditumque quod oportuit, ne de eo quod ad aliud destinatum erat aliquid detraherene- cessitas aliqua coegisset. Visi suntmihi multas vo- bis super beneficio vestro gratias habuisse, mihique ipsi ab eis sunt grates exhibitee quasi de reliquiis et vestrarum plenitudine gratiarum. XVIII. AD JOANNEM NEAPOLITANUM ET WILLELMUM PAPIENSEM CARDINALEM,
, Audita sanete Roman Ecclesix turbatione con- dolui, quia dolorem matris audire sine compassione non poteram filius spiritualis (18). Mihi enim dolor ille specialiusincumbebat, quemipsa semper hacte- nus tanta charitate dilexit, tanta familiaritate di- gnata est, tot beneficiis et honoribus illustravit. Postmodum áutem auditoin cujus personam omnium fere vota convenerant, mcrorem gaudio, ploratio- nem cithara, vocem planctus organo commutavi. Gavisus siquidem sum paucos a generali concordia descivisse, quorum numerusnihil aut parum unitati Catholicc poterit derogare. Gavisus, inquam, quia ei rerum summa commissa est, per quem facile re- stauranda libertas Ecclesie creditur et honestas. Porro mea non fuitinterim otiosa devotio, sed apud eos in quorum oculi Deusmihi dedit aliquid aueto-
(16) B., destinaret.
(17) B., Pruuen. (18) B., specialis.
C
D
cipem nostrum regem Anglorum in favorem patris hujus primus et solus adhibito quod oportuit in- stantie confirmavi. Profecto venissem jam ad pedes apostolice beatitudinisamplectendos et miscendum desiderabile cum vestra charitate colloquium, nisi, belligerante in partibus nostris principe, multis me importunitatibus necessitas improba detineret. Ve- stre itaque benignitatis 'eril el gratie. absentiam meam interim apud eum vestra supplere presentia obsequiumque meum, si aliqua videbitur parte op- portunum, offerre, quoniam ad omne quod paucis mihi fuerit apicibus indicatum, paratus sum ei et vobis tota devotione totam impendere facultatem. XIX. AD ABBATEM 8. EBRULFI.
Scire debetis omnes obligationes predecessoris vestri in personam vestram recta via transisse qui- buscunque monasterium vestrum in decessu ipsius exstitit obligatum ; sed et eedem obligationes, si forte fuerant, religione qualibet interveniente fir- mate, eidem vinculo vos credatis obnoxium quem in locum illius successisse constat, et omnes lam utilitates quam onera monasterii suscepisse. Propter quod Hugonis et Drogonis de Cambri (19) graviter instantia nos infestat super pecuniaquam predicto pradecessori vestrototique capitulo crediderunt (20), cujussolutionem certum estipsum et universitatem totam fide per vicarias manus corporaliter interve- niente firmasse. Ad majorem quoque cautelam de- cem de fidelibus monasterii pari vinculo se ninilo- minus astrinxerunt, quos scilicet creditorum pro- videntia magisidoneos credidit ad solvendum. Post- modum vero qua fide, qua diligentia negotium ve- strum gesserim apud eos, vestra presentia recogno- vit, cum vobis et usuras remitti fecerim, et neces- sitatem solutionis in duorum annorum curricula prorogari. Cumque nulla inter vos posset, nisi me interveniente, provenire concordia, obligavi me pro vobis, promisso scilicet quod suo tempore fidern de- bitam facerem, placitis conventionibus exhiberi. Porro sanctitas vestra minorem meritis meis gra- tiam retulit, minorem episcopali reverentiam detulit dignitati, minusque opinioni sue, minus fidei fra- irum salutique prospexit. Quid enim, si semel con- sensit, universitas ;obligari? nunquid reatusabbatis, aut depositio potuit eos zere [alieno quod contraxe- rant, fideque super ipso prestita liberare ? In. vos tamen hec potius quam in ipsos debet culpa con- ferri, cum, eis circa spiritualia propensius oceupa- tis, ipsi fidei et diligentie vestre suam et potestatem crediderint et salutem. Quodsi vos curam animarum suscepistis bona fidegerendam, ad conservandam fi- dem eorum principaliter intendere debuistis, pre- sertim cum hujusmoditransgressio soleat eriminalis etiam in secularibus sestimari. Super quod si igno-
(19) B., Cambium. (20) B., crediderit.
33
EPISTOLJE.
34
. rantiam eorum simplicitas fidelis excusat, in vos tam A sicut visum est, securitate commisit. Placuit itaque
vesira quam ea qus eorum futura esset, si rescis- sent, jure culpa transfertur, duplicisque reatus du- plex vos constituit negligentia transgressorem. Ac- cedit quod prudentiam vestram semel iterumque commonui ut creditores exorare, adhibita etiam nostra intercessionne, velletis : quod facile fieri po- terat, ut solis precibus salva vobis adhuc esse pos- set et utilitas et honestas. Redile igitur ad cor, et contemptum hune consilio meliore deponite, fidem nostram et vestram et fratrum vestrorum ab hac, Si eliam est calumnia, liberate, quoniam res ista plurimam opinioni vestre jam intulit lesionem, etsi fortassisnon abstuleritconscientie puritatem. Quod si veteri proposilo decrevistis insistere, me quidem mendacem promissionis existere non oportet : sed ubi consilii mansuetudo non proficit, manum forti- tudinis convenit adhibere. Studii itaque vestri sit infra proximum Pentecosten satisfacere, sicut in nostra fuit presentia constitutum. Alioquin ex ea die fraternitatem vestram ab officio altaris noveritis ea qua przeeminemus auctoritate suspensam ; fra- irum vero vestrorum conscientie relinquo quomodo munus offerant ad altare, si non fuerit creditoribus satisfaetum, quibus ipsi se, etsi non propriis, vica- riis tamen manibus astrinxerunt. XX. AD EUMDEM.
Pro Willelmo monacho olim nos fraternitati tux semel et iterum scripsisse meminimus, ut eum in monasterio tuo, in quo professus est, reciperes, et paratum ad omnem humilitatem et obedientiam be- nignitate debita confoveres. Quod si adversus eum fraternitas tua aliquid haberet, quomimus recipien- dum esse decerneres, id ipsum nobis assignato tibi loco et tempore congruo demonstrares, ne aut ipse sine culpa societate collegii privaretur, aut quies fratrum importuno reprobande persona turbaretur accessu. Ovis enim ad ovile potius humer:s est re- portanda pastoris quam luporum morsibus expo- nenda, ad eujus salutem impretiabilis illis Christi sanguis effusus est et institutionis evangelice do- ctrina coneurrit. Nos vero, cum tu nec monachum juxta mandata reciperes, nec post secundam eliam vocationem nostro te conspectui presentares, ne in contemptum episcopalis reverentia verteretur, ad
veniendum te mandato severiore compulimus, pre- [)
dieto fratri de exclusione, nobis de inobedientia re- sponsorum. Postmodum tamen, ne quid motu quo- libet facere crederemur, nosti quanta injuriam no- stram facilitate remisimus, ut et tu exemplo nostro posses ad umisericordiam invitari. Tu vero quam durum te et inexorabilem prestiteris meministi, as- serens sspe dictum fratrem publica totius capituli gententia condemnatum exisse, pro delicto quodam, quod, sicut aiebas, secundum privatas institutiones vestras veniam non meretur. Ille vero cum dilectum ' modis omnibus sententiamque capituli pernegasset, innocentiam suam teslimonio capituli cum omni,
nobis, consilio magnorum virorum qui aderant, ip- sum et religiosas ad capitulum vice nostra destinare personas, per quas nobis exquisitam remitteret at- lestatio publica veritatem. Tu autem in absentem testimonium dici multa instantia postulabas, nec te permissurum pro nobis ipsum vel capitulum intrare vel aliquid quod ibi diceretur audire, cum in inquisi- tione criminis reos presentes esse oporteat eLomnem eis audiendi el respondendi copiam indulgeri. Super . quo, quia de sxpe dicti fratris crimine noluisli nos facere certiores, necesse habemus ipsum interim in- nocentem reputare quem nec propria confessio nec atteslatio quelibet aliena convincit. Neque eniim ip- sum pro simplici delatione tua condemnari canoni- cusordo permittit, presertim cum te eum aliquando exosum habuisse constet, nec adhuc rancorem vete- ris iracundicx sepelisse. Per presentia itaque scripta Ubi mandamus ut eum in claustro cum ceteris fra- tribus sine dilatione, salva omni pristini status sui integritate, recipias, nec ullis eum molestiis in- quietes, sed lanto eum benigniori charitate confo- veas quanto ipsum es severiori vehementia persecu- lus. Ad benigni siquidem Patris amplexum filialis devotio convalescit, et sicut odia provocantur inju- riis, sic benignitate gralia comparatur. Quod si fra- ternitas tua presentibus detrectaverit obedire man- datis, ab altaris officio te noveris ea qua libi pre- eminemus auctoritate suspensum, donec et fratri de injuria, et nobis sit de contemptu ordine judiciario satisfactum. Nosse siquidem debes in eo qui religio- C. nem professus est, inobedientiam crimen esse, ip- sumque ad exactissimam diligentiam teneri, qui obedientiam praelato suo viva voce et scripto, jura- mento etiam corporaliter interveniente, adhibita salutiferzee crucis impressione signavit. XXI. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM DE PROMOTIONE SUA. Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui Ecclesiam suam, immaculatam scilicet sponsam dilecti Filii sui, mirabili semper benigni- tate diligit et conservat. Licet enim ipsam aliquibus quandoque vexari patiatur injuriis, facit tamen cum tentatione proventum, ut possit sustinere (I Cor. x), nec unquam portas inferi adversus eam prevalere permittit (Matth. xvi). Neque enim expedit ut eon- tinuze prosperitatis status eam insolentem reddat vel otiositas negligentem, sed humilitatem conservet afflictio et vexatio tribuat intellectum. Et ei quidem omnia cooperantur in bonum (Rom. vir), dum ipsa tanquam aurum in fornace probatur (Sap. 11); et . ad augmentum coron? cuncta proficiunt, dum eam vis adversilatis forliorem reddit et malignitatis in- festatio cautiorem. Ipse vero miserator et misericors Dominus ad tempora tribulationis viros virtutis et consilii providet et preeformat, qui temeritatis au- daciam repellere valeant et malignitatis astuliam noverint declinare. Quod in sancte et gloriosse re- cordalionis Innocentio papa satis evidenter appa-
35
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI
26
ruit, qui extollentem se adversus omne quod dicitur A quam ceteri gloriam vestra promotionis amplector,
aut quod collitur Deus (1I Thess. 11) dejecit hiereti- cum, quem nobilitas generis, quem divitiarum cu- mulus, quem peccatrix eloquentia, quem prudentia secularis, quem denique secularium hominum fa- vor publicus attollebat. Prevaluit tamen (21) in athleta Dei veritas falsitati, et humilitati robuste superba cessit ambitio, et de iniquitate justitia triumphavit. Vidimus siquidem ipsum exaltatum et elevatum, sicut cedros Libani, et transivimus, et ecce non erat ; quesivimus, et non est inventus lo- cus ejus (Psal. xxxvi), quia nec inter mortuos tu- mulum neque titulum meruit sepulturze. Dominus autem sublimavit cornu Christi sui, ut in eo unitas Ecclesie reformari posset, et reznum ipsius omni- bus dominari. Memini ego, nec id a vestra reor ex- cidisse memoria, quanta ad mandata ejus principes reverentia moverentur, quam sublimis exstiterit, quantaque majestate refulserit Ecclesia, quantum in diebus ejus religio munda et immaculata profe- ceri, adeo ut plures hodie religiosorum deserta contineant quam ferarum olim habuerint bestiarum. Arbritrabatur ille ad regendos homines utendum po. tius sobriw severitatis disciplina quam remiss mi- sericordie lenitate, Deo potius quam hominibus placere desiderans, ne ob gratiam hominum coram Deo posset contemptibilis apparere. Unde et virtus ejus semper inter adversa major enituit, nec tanta postmodum prosperitatis ejus insignia claruerunt quanta pexcedentis adversitatis adhuc magnalia ce- lebrantur. Neque enim confidebat in homine, neque carnem ponebat brachium suum (Jer. xvii), sed po- lius eonfidebat in Domino ; eterat Dominus fiducia . ejus. Porro schismata hac in Ecclesia Romana fre. quentius accidisse etiam Lateranensis palatii picture demonstrant, ubi Catholicorum Patrum pedibus pro scabello schismatiei presumptores ascripti sunt, ubi superborun et sublimium colla Sapientia propria virtute conterit et conculecat. Quod sane ea ratione factum est, ut sanctis Patribus cedat ad gloriam vi- ctorice testis ascriptio, in qua presumptores illi vel compressionis poenam sustinent, vel presumptionis veniam deprecantur. Unde et sancti apostolatus ve- Stri cathedra sine scabello esse non debuit, sed no- biliore scabello debuit illustrari. Neque enim incerta vobis est aut longinqua victoria, sed humilitas ve- recundie vestre punitur ad tempus, qua» congrega- tis in Spiritu sancto Patribus distulit obedire. Pari elenim culpa tenetur obnoxius qui vocationem Do- mini prevenit, vel recusat oblatam. Redibit tamen in proximo, Deo volente, serenitas, el modica haec ad radios veri Solis nebula dissolvetur, et redinte- grata unitate Catholica ab omni parte pedibus ve- Siris universitas fidelis occurret. Interim autem quaecunque ceteros studia remorentur, quibus- cunque desideriis profana trahatur ambitio, quanta- cumquetemeritate detestabilis erumpat invidia, ego, minor licet omnibus, non minore tamen gaudio (21) B., om. éamen.
C
D
et vos apostolum Christi, Petri vicarium, pastorem et episcopum omnium qui Christiano nomine cen- sentur agnosco, et vobiscum Catholicam profiteor unitatem. Gaudeo itaque, quoniam desideratus dies, dies scilicet exsultationis, illuxit, quo revera resti- tutam credimus virtutibus gratiam, virgam vitiis, terrorem principibus, Ecclesie libertatem. Gaudeo, inquam, quia ex hoc nunc sermo Dei non erit alli- gatus, sed verbum ejus, quod in ore vestro verum est, quod impossibile credebatur, facili consumma- bitur (22) effectu.
Properassem igitur jam ad pedes vestre beatitu- dinis amplectendos, ut ariditatem meam, quasi co- piosior de proximo, benedictionis vestre rigaret ubertas, nisi me zelus utilitatis vestre maxime te- nuisset : ex quo elenim promotionis vestra auribus nostris veritas et opposite presumptionis error in- notuit, festinavi ad nostri notitiam principis id per- ferre, ut vacantem animum ejus favore vestro qui- bus debebam persuasionibus occuparem, ne nos qualibet occasione malignitatis astutia preveniret, facilius etenim est animos occupare vacantes quam lpsos a conceptis affectibus revocare. Hzsit ille ali- quandiu, sed statim operante Spiritus sancti gratia confirmatus, nullum sealium quam vossuscepturum hilari constantia constantique simul hilaritate pro- misit. In quo, cum proxime de differenda vestra sus- ceptione imperatoris litteras accepisset, cui diseur- rentibus invicem litteris et legatis, plurima videtur charitate conjunctus, ne preces ejus sprevisse et in prejudicium ejus festinasse videretur, generale qui- dem suppressit edictum, sed nequaquam manus aut linguam a litterarum norainisque vestri veneratione continuit, neque quemquam nostrum voluit conti- nere. Arbitratus est siquidem minus valituram pro vobis edictijactantiam quam operis veritatem Firma apud eum est et indubitata vestri apostolatus aucto- ritas, atque in quamcunque partem cor predicti principis fuerit inclinatum, iste procul dubio non sequetur errantem. Mei autem studii erit omnes circa eum quasi vigilias observare, ne ora loquen- tium iniqua convaleant ; sed ipse in vestra, sicul se- mel incepit, obedientia perseveret. Felicem enim me, inquam, si unquam in hoc vel in alio benefi- centi: vestre gratus inveniar, ut devolionis mes saltem inter ceteros aliquando velit vestra dignatio reminisci | Vestrum quoque est, quoties refulget oc- casio, provincias omnes frequentibus visitare man- datis, ut ab omni parte nomini vestro et obedientice pariter assuescant, quia non erit qui vel litteras non recipere, vel mandatis audeat obviare.
XXII. RESCRIPTUM DOMINI PAPJE ALEXANDRI. ALEXANDER episcopus, servus servorum Dei, ve- nerabili fratri AnNuLPHO Lexoviensi episcopo, salu- lem et apostolicam benedictionem. (22) B., consummabit.
3T
Vide in Alexandro YII papa, ad an. 1181, inter Pa- trologice tomos moz edendos. XXII.
. AD ARCHIEPISCOPOS ET EPISCOPOS ANGLUE.
Quanta tempestate laboret Ecclesia atque in quanto videalur periculo constituta, vestra quos hic dolor tangit prudentia non ignorat. Et filii quidem Babylonis prospiciunt et exsultant, qui quasi certum auspicantes de procellarum quantitate naufragium, ad diripiendas sarcinas et ipsa navigii fabulata con- currunt. Nobis autem securitatem prestat divina promissio, qua portas inferi adversus eam praevalere non sinit, sed vexationis injurias victori: certitudo compensat. Neque enim desperationi locus est, ubi causam rectitudo commendat, et virtatem patientis firmat interim conscientia veritatis.Cause siquidem nostre nec ignota veritas est, nec incerta justitia, sed res luce clarior et pravitatis nube negotium purgat, et omni judicium 'absolvit errore. Si enim persona persone comparetur, nostram perfectio scientie et omnium virtutum format integritas, quod non magis nostra quam adversarie quoque partis testimonio confirmatur. Alteri vero si nobili- tas generis et quaesita ob hoc ipsum potentium gra- tia subtrahatur, non erit unde ad majestatis aposto- lies fastigium audeat aspirare. Sed et si facta ele- ctionum invicem conferantur, electionem nostram omni ordine, omni solemnitate, omni denique ra- tione subnixam, alteram plenam impudentia constat et omni rationis adminiculo destitutam. Nunquid enim unius episcopi, ipsiusque quem nostis, et duo- rum cardinalium toti Ecclesie prejudicabit aucto- ritas, et reprobata universitate;/Catholica intra qua- ternitatis hujus angustias coarctata credetur ? Nun- quid consecrationi, rite ac solemniter per eam cu- jus interest multitudinem celebrate, ea qus post- modum per paucas ipsasque emendicatas manus contracta est poterit prevalere? Nunquid impuden- Aiam conjecti sibi propriis manibus indumenti mi- nax redemptorum satellitum violentia consecrabit ? Certum siquidem est Ottonem ecclesiam Beati Petri, eum ibi celebranda foret eleciio, armatorum copia complevisse, ut quod de meritis suis et sanctorum Patrum gratia non sperabat striclis in cervices re- sistentium gladiis usurparet. Denique consensu om- nium in personam sanctissimi Patris Alexandri fir- mato,dum ipse laudabili verecundiarenuitex excu- sat, impositumque sibi manibus fere omnium plu- viale repellit, dissimulareulteriusambitio non potuit vel differre, sed effusa temeritate nullo adhuc car- dinalium, sicut dicitur, prosequente cucurrit ad cathedram, ea nimirum fiducia quod invitis armatis non posset ab inermibus amoveri. Pari quoque palatium festinatione conscendit, ut primus utram- que cathedram videretur insedisse, et quem jure non poterat saltem de festinatione sortiretur ascen- sum, quo predicti tres eum de tota universitate se-
(23) B., jure... debent.
EPISTOLE.
Litteras a tua nobis prudentia deslinatas, etc. A cuti sunt. Alii gladiis discurrentibus territi,
38
cum electo suoin munitionem proximam concesserunt,
ubi eos adversariusille novem diebus obsessos gla- diis tenuit et inclusos, exiguam, sicut poterant, ali- moniam toto illo tempore mendieantes. Unde etiam sibi mentiendi causam componit iniquitas, asserens Ottonem, priusquam alter eligoretur, pernovem dies apostolatus cathedram solitarium insedisse, quasi ille ab initio, licet renuerit, non fuisset electus, uniusque violenta possessio sanolificare injustitiam, et ambitionis audaciam valeat expiare. Porro illi de carcere beneficio senatus educti, ad locum quo apostolica insignia servabantur, Domino miserante, perducti sunt, ut electio manciparetur effectui, et electus gratiam consecrationis per manum Ostiensis episeopi, ad quem hoc jure speciali pertinebat, aó- ciperet. Denique cardinales et episcopi, qui per di- versas provincias legationis fungebantur officio, ad eum pari devotione conversi sunt ; totique jam Ec- clesie Dei indubitate tranquillitatis serenitas arri- deret, nisi homo ille ad preparatum imperaioris auxilium transfugisset. Verum ille glorie suse et non Dei sedulus emulator, desiderii complendi, quod de proavorum exemplo conceperat, occasionem
: letabundus accepit. Nostis enim predecessores ejus
D
ad subjugandam ditioni sue Romanam Ecclesiam a longis retro temporibusaspirasse, ipsosque adversus eam semper vel suseitasse vel fovisse schismaticos, quo magis in jura ejus cui ipsi ministerium debe- bant (23), affectatum possent imperium exercere, eamque ad suam converso ordine non disponere, sed evertere voluntatem. Bene tamen, quoniam quis- quis ad hanc de confidentia potestatis illius proru- pit audaciam, in ruinam sibi factus est, caeteris in exemplum, quo confusa deinceps cessaret elatio et sua Ecclesise Dei dignitas et reverentia servaretur. Ceterum hic blanda schismatici desperantis humi- liatione seductus est, dum ille personam suam ar- bitrio ejus exponit et causam, neque se quidquam fore, nisi de sola ipsius voluntate, presumit. Unde et ad pedes ejus ipsa dicitur apostolatus insignia resignasse, posteaque de manu ipsius investituram accepisse per annulum, ut, veteri scilicet quaestione composita, regnum plane de sacerdotio, de spiritua- libus temporalia, de ecclesiasticis viderentur secu- lariatriumphasse.Indignum facinus omnibusque sae- culis detestanda malitia, ordinationem seilicet divi- nam qualibet temeritate convertere et redemptam sanguine Christi perimere libertatem !
Predictus itaque princeps negotium suum, tan- quam sub umbra pietatis exercens, ecclesiasticum congregavit seculari potestate conventum, ut pre- sumptionem schismatici illius proprio roboraretas- sensu, etquos posset ad obedientiam illius tyran- nies potestatis terroribus inclinaret, ea siquidem intentioneut, utriusque gladii virtute conjuncta, pri- stinam reformaret (24) imperii majestatem; ut, utriusque invicem cooperante potentia, omnia regna
(24) B., comminuta., p. reformet.
39
ARNULFI LEXOYIENSIS EPISCOPI
40
proprie subjiciat ditioni. Porro illi quos schismatico A tis declaravit indiciis et expressit, quoniam Pairis
conciliaverat necessitas aut voluntas, falsitatis et blasphemie symbolum conscripserunt, ut quod de veritate non possunt, saltem conquisite multitudi- nis suffragio prevalere credantur. Quod scriptum, si forte contigerit ad sapientiae vestre venire con- spectum, multa plenum falsitate credatis, licet, eliamsi absolutam contineret in omnibus veritatem, nihil quod ibi dispositum sit aliquem de jure sorti- reiur effectum. Neque enim arbitrium dioi potest ad quod voluntaria partium compromissio non astringit, nec judicialis sententia que nec ab ordi- naria jurisdictione nec a delegata procedit. Sed et causam communem privata auctoritate decidere qua arrogantia preesumpserunt nobisque, tanquam inferioribus,imponere magistratum,quos divina bo- nitas pares ordine, et eadem spectabiles constitui dignitate ? Sed neque causa dici debet, ubi inter consentientes nullum potuitesselitigium,neque sine contradictione questio vel formari potuit vel absolvi. Ad hac gi quod de Ottone factum est ab initio forte non valuit, ex post factoistorum nullo jure valuit confirmari, cum ipsejam ab eo qui poterat con- demnationis sententiam debitique peenam anathe- matis excepisset.
Scio sapientiam vestram validioribus argumentis potioribusque rationibusabundare, ul Papienseillud conciliabulum nullius reputetis exstitisse momenti,
.et a vobis etiam minus intelligentium simplicitas valeat edoceri. Benedictus autem Pater misericor- diarum et Deus totius consolationis, qui Ecclesie Gallicane soliam misericordiam benignusimpendit, ut eam semper et agnitione veritatis illustret et pe- des ejus a justitia tramite nullatenus aberrare per- mittat. Sieut enim omnes quos ad oppressionem Romans Ecclesie rabida Teutonici furoris provexit invidia virtus Altissimi manifesta dejecit, sic omni- bus quos devotio Gallicana suscepit vietoriam sem- per contulit et triumphum. Cumque multis conste! csteras regiones abundasse portentis, sola Gallia monstra non habuit, sed sinceritate fidei, doclrinc verilate, virtutum quoque tilulis et plurima operum exhibitione prefulsit. Unde, nunc quoque persona- rum penitus qualitate discussa, factisqueelectionum plenius exploratis, in personam sanctissimi Patris Alexandri, de vere Catholici et serenissimi regis sui beneplacito convenerunt; litterasque ejus et [ nuntios passim el suscipiunt et honorant. Sed quia inter ipsum et principem nostrum, Deo volente, noviter est reformata concordia, placuit ob gratiam ipsius ad momentum differe publicande suseeptio- nis edictum, donec iste noster Ecclesiam regni sui consuluisse posset, et quod mente concepit assensus vestri conniventia confirmasse. Neque enim pruden- tiam regalis excellenti: docuitaliquid super tanto negotio inconsulta vestra sapientia diffinire, ne glo- Tiam suam alteri dedisse videretur et reverentiam vestram minoris quam debuit estimasse.Qus tamen guper hoc ipsius ab initio voluntas exstiterit, mul-
C
Alexandri nuntios et litteras cum reverentia semper excepil et gratia, nullumque se alium suscepturum, adhibita sepe coram omnibus asseveratione, pre- dixit. Porro litteras Otto oblatas renuit manu regia, velut immundum aliquid sordidumque, contingere, sed in contemptum ejus lignez tabella, quam ipse de pulvere sustulit, manibus offerentis impositas, ipse statim coram nuntio post dorsum suum quam sublimius potuit, risu multitudinis que aderat pro- sequente, projecit.
Ex his igitur manifestum est voluntatem ejus in favorem domini Alexandri,'sine omni ambiguitate firmatam, ipsumque vestrum magis ob reverentiam quesisse consilium quam pro absolvenda qualibet super hoe negotio questione. Solent enim principes dominique terrarum majora negotia quadam semper mora suspendere, ut dilatione crescat auctoritas, ma;or letitia desideria prolracta consummet. Super quo plane eum in idera favor principis veritasque concurrant, manifeste vobis viam responsionis gra- lia divinse bonitatis assignat. Oportel tamen vos propter aliquos, qui inter vos sunt, sollicite provi- dere qui se schismatico illi dicunt cognatione con- junetos, ne malignitas forte prevaleat, e& eam que ex Deo est supplantet carnis aífectio charitatem. Sed cum universitas vestra convenerit, nolite quo- rumlibet exspectare sententias, nec eorum timeatis offensam, sed conceptum statim in virtute spiritus usurpate sermonem, ne dissimulatio vestra pravitati prestel audaciam vestroquesilentio blasphemisrum primitia convalescant. Tempestivius igitur zelus justitie per os vestrum de libertate conscienlisa el confidentia veritatis erumpat, ut quasi quodam spi- rituali tonitruo terreatur iniquitas, et, preparata ad subversionem fidei fallacia suffocetur. Dominus mentes vestras in bonum sua pietate dirigat et con- firmet, ut Ecclesise ejus studio vestro reformetur in- tegritas, et qua vostanlis ultro beneficiis et honore praevenit, gratos in opportunitate sentiat et fideles,
XXIV. AD CARDINALES ROMANJ;E ECCLESLE DE ELECTIONE DOMINI PAP.E ALEXANDRI.
Quam utilis apud principesnostros ad agnitionem saneti apostolatus, reverentissimi domini et Patris nostri Alexandri pape diligentia nostre devotionis exstiterit, ad notitiam vestram fidelium relatione perveniet aut pervenit. Neque enim necessaria mihi est in hac parte jactantia, ut vobis rei veritas inno- tescat, quoniam me etiam dissimulante latere non poterit quod Northmannia tola mirata est, et ipsa de longinquo nihilominus Anglia recognovit. Bene autem mihi, quia jam fructum diligentia hujus prae- miumque laboris accipio, quoniam mihi salva est gloria mea, testimonium scilicet conscientie mes, penes quam gratia apostoliee plenitudinem et in- dubitatam divinse benedictionis percipio veritatem. Gaudeo itaque, sciens me revera matris mex gremio contineri, ipsiusque saeris foveri complexibus el
41 EPISTOLAE. 42
sinceris uberibus allaetari. Gaudeo, inquam,cogno- A tim, sicut dieitur, pluviali de manibus offerentis
.Scens quam obstinato schismatici miserande ceci- tatis elaudantur errore, quorum oculos circumfu- $8 lucis radii non illustrant, sed ipse potius exce-
dens manifeste fulgor claritatis offundit. Judicati sunt, debitamque commissi reatus excepere senten- liam, quos Ecclesia, tanquam degeneres, Satanw tradidit in interitum carnis et a Catholica depulit unitate. Neque caret exsecutione sententia, sed in- dilato mancipatur effectui, cum eos interim et con: scientia torqueat et imminens quotidie prevalentis
Eeclesis lriumphus affligat.Porrobenignius Ecclesie suse sapientia divina providit manifestam faciens omnibus veritatem, ut nec simplicitas ignorantiam nec malignitas probabile quidlibet valeat (25) alle- gare. Si enim eos quosab unitate Catholica profana sejunxit ambitio, numerus vel opinio vel qualibet electionis forma defenderet, aliqua fortassis erroris materia contrahi potuisset. Sed tres tantum de tota universitate seducti sunt, et hi sane quos magis supportare videbatur Ecclesia quam in aliquo de eorum indusiria gloriari, quia scilicet eos nec vir- tulis elegantia nec litterarum peritia commendabat. Nunquid enim is qui inter eos etate precedebat et ordine(Tusculanum loquor), horam quietis et pran- dii solitus observare. Epicurus alter reputabatur, ab omnibus omnium negligens, nisi alicujus forte quod oblata sperati proventus auspicatio preveniret? Quod adeo verum est, ut ceteris Jaborantibus, so- lus premature, sicut dicitur, ab electione discesse- rit, quoniam hora prandii videbatur instare, ne avidus desiderio suo fraudaretur exactor et inania adversus negligentes manus inciperent viscera mur- murare. Alius, affectate cancellarie confusus oppro- brio et aliene prelationis honore dejectus, con- ceplum de invidia personale odium in Ecclesiam convertere temeraria malignitate presumpsil. Ter- tius vero, solius inter alios periture privilegio car- nis exsultans, arbitratus est nihil negandum san- guini, nihil sacris canonibus deferendum : neque enim potesl debitam eis exhibere reverenliam quos ignorat. Ideoque similem sibi Brutum Brutus elegit,
. ut in utroque sibiinvicem de pari litterarum impe-
ritia responderet. Sed et apostolice severitatis eos
disciplina terrebat, ne eorum przcipitem cohiberet [)
audaciam et vagos temerarie cupiditatis frenaret excursus.
Hic numerus, hec tanta peritia, hoc tam vene- rabile sanctumque collegium Ecclesiam Dei, imma- culatam scilicet sponsam dilecti Filii sui, renitenti- bus universis affeclavil ad propriam pertrahere voluntatem (26), e& a. dextris Regis ad detestabiles Satans transferre complexus. Visa tamen tolius fere universitatis concordia desperati, ad unitatem statim redituri fuerant vel inviti : sed, stupentibus ipsis ideoque cessantibus, schismatici majoris diu- lius effrenata non tulit ambitio, preparatoque fur-
(25) C., audeat. (26) B., voluptatem.
PaATRoL. CCI
arrepto, in humeros suos tanta festinatione conje- cit, ut herentibus collo fimbriis pavimentum lam- beret pars superior indumenti. Sic indutus ad ca- thedram, nullo adhuc etiam predictorum comitante cucurrit, nomen ipse sibi viotoris acclamans, et ad suffragandum sibiet decantandas laudes prepa- ratos (27) impudenter exhortans. Mirum spectacu- lum, nec manifesto carens future veritatis auspicio, scilicet quod hie ei in ruinam quandoque vertetur ascensus, sicut ipsa presumpte chlamydis inversa conversio presignabat. Interea reseratis ecclesie foribus, infame illud maledictorum genuis irrupit : hoe enim cogralionis illius vetus agnomen est, de qua ad effundendam benedictionem in omnes gen- les pontifiex dicebatur assumi. Qualiter autem de stirpe maledictionis possit benedictio propagari facile non apparet, presertim per istum, in quo veluste maledictionis opprobrium merita contracle noviter exsecralionis attollunt. Discurrentibus igi- iur armatis, ccpit per ecclesiam quasi quz:edam theatralis scena disponi, dum parietes fulgor illu- straret armorum et lasciva quasi triumphantium acclamatio resultaret. Horum manibus denique plu- viali composito, ad palatium usque perductus est, comitantibus his paucisque sacerdotibus, quorum infamis qusestus est simplicitatem peregrinorum eludereet assiduis altare beati Petri sacrilegiis in- festare. Porro hac initia ejus non sunt meliore ga- visa processu, si quis vel emendicate exsecratio- nis ordinem vel redemptam laice graliam potestatis exquirat. Nonne enim sacrilegii facinus de majori cumulum iniquitate contraxit, cum Simoniacam conslet intercessisse per omnia pravitatem, sicut refusa senatui populoque Romano pecunia, publi- cisque palam «eediliciis impensa convincit ? Sed et hoc immanius est, quod redemptam sanguine Chri- sli prostituit libertatem, quatenus Ecelesia, quae jure suo cunctis semper est dominata principibus, officialis sui manciparetur obsequio quo et incom- parabilis privilegium majestatis amitteret et ad mi- serabilem statum conditionis novissime deveniret. Et nos quidem non potuimus hec oculis presenti- bus intueri, sed veritas ad non per eos qui viderunt fideli relatione pervenit. Quod autem publice ge- stum est, multorum nobis testimonio potuit confir- mari, presertim cum testes prerepte dignitatis honore prefulgeant, et simplex absolutam reddat concordia veritatem.
Hac igitur parte de qualitate negotii et persona- rum meritis estimata, jucundum mihi estad partem alteram oculos animumque convertere, et opus eorum qui elegerunt per singulas partes toto mentis gaudio contemplari, eique referre gratias qui san- elo eollegio vestro prudentiam contulit et virtutem, qua et serpentis declinare malitiam et grassantis superbie valuistis repellere pravitatem. Sed neque
(27) D., praparator.
43
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI
A4
nomen partis tantilla eorum meretur exceptio, nee A timores mocturnos fidelibus excubiis ambiendus
universitatem nostram partis decet appellatione cen- seri, quia perditorum segregatio numerum non minuit electorum, nec detrimentum sentit area Do- mini, e£ granis manentibus pales ventilabro pur- gante discedunt. [gitur omnia recensenti manife- stum quod sanctitatis zelus consecravit initia, pro- cessum juncta prudentis fortitudo direxit, patientia debito consummabit effectu, pacem Deo volente per- severantie fides inconcussa prestabit. Nihil hic carnale, nihil terrenum, nihil vestri ad privatam utilitatem oculi respexerunt, sed ad commune bo- num ef honorem Ecclesise totis vos constat anhe- lasse desideriis, totis viribus insudasse.Predicabitur itaque nomen vestrum, et a mari usque ad mare excellentie vestre gloria personabit, formamque dabit posleris et exemplum, ne a justitia et veritate persecutionis cujuslibet errore discedant. Ad hec Spiritus quoque testimonium perhibet spiritui no- stro (Rom. vii) quia nobiscum schismaticum illum publica omnium conscientia respuit et condemnat, et electum nobis antistitem sincere charitatis et reverentie brachiis amplexatur. Opera siquidem illius manifesta sunt, opera scilicet maledictionis et scandali, opus autem istius in benedictione est, etfavorejus in gentes quotidie convalescit. Corda enim omnium nobiscum sunt, eorum etiam quorum lingue nobis qualibet seculari necessitate recla- mant, adeo ut si nondum de corporibus, de cordi- bustamen omnium verum sitEeclesiam triumphasse. Nonne enim in eos qui ab hac fidei unitate dissen- tiunt ultio divina manifeste procedit, et voluntas ejus evidentibus indiciis declarata patescit ? Nonne princeps ille, cui similem a multo tempore Roma non habuit, cujus Dominus apprehendisse dexteram dicebatur (lsa. xLv), cujus fere usque ad remota Orientis terror excesserat a die susceptionis. Otto divino ecepit judieio reprobari, adeo ut hi quos ante seeuros mcenia non reddebant, congredi cominus ausi sint et ei de prosperitate suecessum insultare ? Revera digétus Dei est hic (Exod. vir), dexlerz Excelsi repentina. mutatio (Psal. rxxvi), parcentis adhuc et in ira corripere differentis. Utinam sape- ret, et intelligeret et novissima provideret (Deut. xxxi1), quia tot detrimenta presentium quaedam sunt indicia futurorum !
B
(Cant. 11). Ad vos, velut ad lucernam super cande- labrum positam (Matth. v). Orientalis pariter et Oc- cidentalis concurrit Ecclesia, sed ad insulas qui procul sunt, sonus veritatis exivit, a quibus, tan- quam a finibus terre (Psal. xvin), plerique jam per discrimina multa venerunt audire sapientiam Salo- monis (Math. xii). Licet enim nos plurima locorum spatia disjungant, charitas semper indivisa conjun- gil quos unus spiritus, una fides, una confessio diri- git ad salutem. In hae decrevimus vobiscum con- stantia permanere, in hac vobiscum vivendum est, in hac, cum voluntas divina decreverit, moriendum; quia neque mors, neque vita, neque aliquid unquam ab hujus nos sententie professione sejunget. Inte- rim si domino nostro etvobis nostram non possimus presentiam exhibere, aliqua tamen ex parte supplet devotio charitatis absentiam, quoniam venerabili- bus Patribus nostris sedis apostolicae legatis assisti- mus, cum eis toto studio sancte Romane Ecclesie utilitatibus insistentes. In quibuslanta refulget apo- stoliee sanctitatis et doctrinze perfeclio, ut eis plus gratie merita contrahant quam terroris reverentia discipline. Viri sunt, quorum sanctitatem miratur populus, sapientiam clerus usquequaque collaudat ; ad virtutem severitatis principes expavescunt. Ad summam, tantaomne opus suum mansuetudinetem- perant, ut neque severitas discipline pereat, et in omni parte sancte Romane Ecclesi: gratia conva- lescat. Porro super facto illo, in quo regem Fran- corum adversus eos scandalizatum audistis, prorsus excusabiles sine omni dubitatione credatis, quia nunquam ab consensum dispensationis illus per- trahi potuissent, nisi eos inexpugnabilis necessitas, et inestimable bonum recompensationis illico pro- venture (28) traxisset. Convenerant siquidem ex mandato regum venerabiles de regno utriusque per- sone, ut de Romani pontificis susceptione tracta- rent, de quo nihil adhuc publice fuerat constitutum.
Stabant itaque fratres illi causam Ecclesi», non sine magno discrimine, prosequentes, quoniam apud plerosque favor iniquitatis convaluerat, adeo ut qui manifeste repudium veritatis suggerere non audebant, differendum potius seculari quadam astu* tia predicarent, eventum scilicet rei dubie potius exspectandum quam subjiciendam fortuitis casibus
Omnibus igitur ab initio rite perspectis, dominiet D tantorum principum majestatem, non oportere eos
patres mei, magna vos convenit exsultatione gau- dere, quod de omni carne singulariter estis ad hoc tempus electi, per quos fidei veritas, per quos forma justitie, per quos Ecclesi: libertas inconvulsa ser- vetur. Quod enim nos in hae vobiscum unitate con- sistimus, quod hereticam pravitatem cum suo dete- stamur auctore, vobis debetur gratia qui ecepistis, a quibus nos auctoritatem diximus et exemplum. Ipsi itaque duces nostri, ipsi revera do fortissimis Israel estis, quibus lectulus Salomonis datus est, propter
(28) B., venturzm.
temeritate nimie festinationis involvi quos securius illasos sola poterat exspectatio conservare, Roma- nam Ecclesiam semper onerosam exstitisse princi- pibus, jugum aliquando data occasione ponendum, donec cupiditatis peenas ambitio detestanda luisset, solvendum morte alterutrius questionis incertum, atqueinterim posse religionem episcoporum persin- gula regna sufficere, donec divina voluntas signis evidentioribus apparerel. Aecedebat legatorum im- peratoris et cardinalium, maledicti scilicet Joannis
45 EPISTOLAE. 46
et Guidonis, instantia, quibus dari videbatur de A velle credatur. Illud enim hominum genus quadam
modica dilatione triumphus, si fratres vestros vel ad modicum tempus quelibet occasio suspendisset. Praeterea, cum animos regum in favorem domini nostri omnium conscientia crederet inelinatos, in partes imperatoris cessisse dilatione prestita cre- derentur, et paulo minus detrimenti suscipio quam notitia forte veritatis afferret. Sed et rex Francorum rei diffinitionem regis Anglorum voluntaticommise- rat, nihil se facturum publice contestatus, nisi quod ipsius ei sententia predictasset. Prevaluerat itaque consilium dilationis, ut quanto spatiosius, tanto utilius utrique regi posset esse consultum, atque interim aliqua possent de ipsis eventibus au- spicari. Quia igitur de arbitrio regis Anglorum tota causa pendebat, exaudiendus erat potius quam seve- ritatis alicujus austeritate terrendus, de cujus sim- pliei favore in momento Francorum, Anglorum, Hispaniensium, Hiberniensium et novissime etiam Norwegiensium regna copistis. Sed et unde quisori- turam super eo prosumpsisset offensam, quod ab initio pro bono pacis scripto etiam interveniente, regum sanctitas, religio presulum, principum fides, populi congratulatio devota firmavit ; nec rei effi- cientiam communibusregulis, sed quod magis acce- lerari posset, ecclesiasticz polius indulgentias desti- navit. Quod si quid de indulgentia contra easdem regulas constat esse delictum, nihil tamen criminis intercessit, vulnusque modicum totius operis sani- las asservata compensat. Hic certe zelus eorum, haec fuit dispensationis intentio, quam non ultronea voluntas obtulit, sed importunitas necessitatis ex- torsit, quoniam, si ea die sermo non fuissetconsum- matus in bonum, procul dubio fratres vestri repul- sam diutinam vel perennem sub dilationis imagine reportassent. XXV.
AD HENRICUM PISANUM LEGATUM ROMANJE ECCLESLE.
Post discessum vestrum importunum tertiano quater passus accessum, tandem ad medicine re- medium salutare confugi, quod tamen paulo minus mihi molestum exstitii quam caloris intemperantia qui precessit. Habent enim medicine remedia ne- scio quid abominende malignitatis admistum, et ne gratis conferant omne beneficium, semper ad- juncto maleficio recompensant, ut, etiam cum pro- fuerint, indignius ulciscantur. Convalui tamen et per gratiam Dei et merita vestra jucunda mihi spes optate sanitatis arridet, portumque salutis nostra creditur anchora eontinere. Alique tamen adhuc praeterite passionis inhesere reliquie, macies el wgritudinis cognata debilitas, delicatus appetitus, eujus fastidio nulla copia, nulla satisfacere potest industria ministrorum. Ad recidivam medieus para- tam dicit esse materiam, ideoque studium subtilio- ris observantie scrupulosus imponit, ruptisque labiis et lingua palpitante tanta potum tribuit par-
citate, ut. sitim potius irritare quam compescere
(29) B., contulit.
austeritate semper notabili arli sue reverentiam sola severitatis exhibitione conquirit, e& quasi de benignitate vilesceret, infamat omnia quascunque miser patientis appetitas exposcit. Utinam quod ad vietualia pertinet, idem nobis usus et abstinentia preberetur, ut suspicionem communicatio tolleret el fidem pietas compassionis augeret! Ad hac defe- etum imperitis sus culp: semper sgrotantis ascri- bunt, ut :wger et inedia pereat, et calumniae con- tumelia crucietur. Denique ad mercedis augmentum sententiosis sermonibus incedentes, gratiam sibi misericordie divin: preripiunt, ut quod miseratio divina contulerit (29), de eorum videatur diligentia provenisse. Hxc ad presens apud celsitudinem ve-
B stram incommodo nos excusent, quia, si personam
eorporalis impotentia detinet, majestati tamen ve- stre devolio charitatis occurrit. Causa quoque no- strorum, qu: interim in vestro sunt auditorio ven- tilande, commendamus attentius, ut in eis apud vos et amici diligentiam et judicis inveniantequita- tem. Domino quoque regi supplices pro nobis gra- tias exhibete, quod infirmitati nostre tanta libera-
. litate compassus est,et :s alienum quod tam ipsius
quam alia qualibet occasione contraxeram, si secus accideret, regali suscepit munificentia persolven- dum, fidemque devotionis nostre et sedulitatem laudavit obsequii, eaque sibi sepius exstitisse fru- ctuosa cognovit. Dulcius et efficacius inter omnia medieamen aecepi gratiam Domini mei, in oppor- tunitate copiosius affluentem, cujus alacritas om- nem protinus injuriam passionis exclusit. Felicem me,inquam, si unquam inveniar accepisse non in- grate quod tanta tamque facili mihi bonitate colla- tum est, si utilitatibus ejus et glorie datum mihi fuerit totis facultatibus, toto studio, totis semper viribus inservire! Licet autem majestas beneficii modulum nostre parvitatis excedat, dignissimus profecto dicendus est quisquis totum quod potest ad gratiarum congerit actionem. XXVI. AD EUMDEM.
In quo verbo reges nostri de susceptione domini pape convenerint, vestra sapientia non ignorat. Et noster quidem ad ecclesiasticas personas regni sui legatos destinavit in Angliam, cum litteris quas &
]) domino papa receperat, et seripto illo quod a schi-
smaticis est de Papiensi conventiculo fabricatum, ut scilicet utroque scriptotanquam allegationibus par- tium utrinque proposito, rectius possint, quasi de judicio formare consilium, et liquidius de contem- platione falsitatis opposile, cognoscere veritatem. Cui sane colloquio, quia corporaliter adesse non potui, per epistolam saltem interesse curavi, üt per- sons vicem pagina suppleat et vive vocis instan- tiam epistola fidelis instauret. Cujus etiam epistole transcriptum sanctitali vestrae censui destinandum ut devotionem meam, quamvis parum utilem, offi-
AT
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISGOPI
ciosam tamen vestra dilectio recognoscat. De c&- A
tero, librum Ennodii vobis mitto, alienum quidem, sed, si experientia vestra probaverit, transcriptum cum quanta fieri polerit festinatione remittam. Ego autem librum illum non videram, priusquam mihi vestro füisset assignatus judicio, visoque miratus sum qua primum ab auctore confidentia editus, aut quo postmodum ab aliis fuerit favore transcriptus. Neque enim mihi dignus videtur, cujus studio vel scripture tantum tempus debeat sive census im- pendi, eum et volumen effusum sit, et ad intelli- genda que scripta sunt singula multis el tediosis oporteat iterationibus replicari. Prima siquidem facie difficilis et obscurus incedit, et cum rerum difficultatem stylus lucidior debeat aperire, in- telligentiam potius sermo tenebrosus obtundit. Cumque multum habeat laboris inspectio, nihil ha- bet assecutio voluptatis, quia nec absolutione sen- tentia complacet, nec oratio venustate. Summa enim (30) ejus intentio est, aliter omnia dixisse quam cieteri, ideoque totum quod loquitur exquisita qua- dam intricatione complicat et innodat, ut rectius Innodius quam Ennodius debeat appellari. Porro in metricis producta breviat, suaque nihilominus au- ctoritate brevienda producit, nullaque vitium falsi- tatis virtute redimitur,quia ipsum neo cultus oratio- nisnec dignitas materie recompensat. Unusquisque tamen ad observandas proposite legis tenetur an- gustias, dicendique libertatem necessitate supprimit quisquis se ad observantias hujusmodi arbitrio pro-
prie voluntatis astringit. Facilem vero duplex culpa G
veniam non merelur, cum et intellectum retundit obscuritas, et aures metrice corruptio jocunditatis offendit. Credo ego librum hunc apud veteres nec notitiam habuisse, nec gratiam, ideoque nec in ma- nus venisse multorum, sed sepultum diutius veteri quolibet armario latuisse, donec noviter in lucem merito obscuritatis et nova peregrini nominisadmi- ratione processit. Sunt enim quidam, qui eo diffici- lia majoris estimant, quia minus intelleeta miran- tur; ea miuoris et tanquam puerilia reputant que jucundalucidi sermonis serenitas illustrat. Ceterum obscuritatem tanquam tenebras evitandam Seneca nosler, et Tullius, et caeteri quorum soripta com- probantur, ostendunt. Julius quoque Cesar, vir illustris eloquentize (31), culpabiles esse denuntiat qui ea volunt loqui vel seribere que homines mi- rentur potius quam intelligant, et se tanquam sco- pulum ita fugere insolens atque infrequens verbum. Legite tamen, ipsumque non de estimatione mea, sed de vestra potius experientia judieate, ne meritis ejus ignorantia mea praejudicium irrogasse dicatur ipsumque vestri favoris sententia defraudasse. Quod si irrefragabilem queritis de prosa ferre sententiam, ipsam secundum versuum merita judicate, quia ve- rum est ipsum pari peritiacirca tempora syllabarum et dietionum naturam virtutemque versari. Valete,
(30) B. om. enim.
D
48
XXVII. AD WILLELMUM CENOMANENSEM EPISCOPUM.
Dominus Radulfus thesaurarius Rothomagensis amicus noster est, compertumque habet quod ego apud sanctitatem vestram jamdudum plurimam sim gratiam consecutus. Inde est quod nostra apud vos intercessione postulat adjuvari, quoniam in duobus se gravari conqueritur, super assignatione loci, quem vos ei et domino Pictaviensi, ad agendum de causa qua inter eos vertitur, assignastis. Cum enim civitas veslra in medio si fere constituta, paulo ta- men & Rolhomagensi civitate remotior, vos eum quasi in occursum adversarii sui ad ulteriora loca trahere destinastis. In quo videtur ei quod affectio vestra in favorem opposite partis cceperit esse pro- clivior, quia statim ei de spatii distributione adeo propitius exstitistis, ut adversario quadraginta tan- tum milliaria ad veniendum, et ei centum ipsaque importuniora prefixeritis ad eundum. Quod si ei censuistis pro episcopali reverentia deferendum, id eatenus faciendum est, ne in onus aut prejudicium alterius liberalitas effusa procedat. Sic enim inter partes media debet esse judicantis religio, utliberam de pari singulis exhibeat &equitatem, ne sententiam dictasse videatur affectio, sed justitiarationis instru. mentis compensala formasse. Rogat igitur, nosque pro eo supplicamus atlentius, ut locus eis ad agen- dum, facta equius spatii distributione, Cenomania, assignetur, aut citra, ut et nos interesse possimus, quia,ob familiaritatem utriusque parlis et gratiam, plurimam intereoscomponendi fiduciam obtinemus. De alterius vero loci et temporis assignatione de vobis conqueri pars illa non poterit, quoniam hic citatus semel pro simplici absentia condemnari non potest, donec secundo vel tertio etiam citatus for- tasse sit, ut pro multipliei absentia de manifesta contumacia condemnetur. Valete.
XXVIII.
AD HUGONEM ROTHOMAGENSEM ARCHIEPISCOPUM.
Super injuria quam nobis infert dominus Fisean- nensis litteras vestre majestatis accepimus, eonti- nentes quod ipse nobis sacerdotem ad Ecclesiam illam de qua agitur per manum vestram consentit offerri. Et nos nimirum sancle et benigne nobis diligentie vestra gratias agimus, sed versuti homi- nis timemus astulias, ne hoc facto et prudentiam vestram circumvenire,el justiti: nostrae prejudicium comparare disponat. Judicalum enim est inter nos, et a delegatis ab apostolica sede judicibus impera- tum ut nobis ablata restituat, et excominunieatos ad satisfactionem venire compellat, sacerdotem of- ferat, per quem et Ecclesiam et populum nobis, tanquam pastori et episcopo animarum suarum, fa- ciat obedire. [n quo si de alterius et non de ipsius manu suscipimus sacerdotem, non restituta nobis videbitur, sed sequesirata possessio, plurimumque hoc poterit partem nostram, cum de domino tracta -
(31) B. om. vir ill. eloq.
— B
M
A9 EPISTOL/E. 50
bitur, impedire. Sed nec ad obsequendum judicibus A rias, ipsaque beneficia sinistra constanter interpre-
sola sufficit sacerdotis oblatio, nisi et ea que pre- Scripta sunt nobis integre fecerit exhiberi. Si tamen ad praesens de ea inter nos compositione tractare- tur, que omne in futuro litigium tolleret, possemus ad omnemtemperantiam consilio vestre paternitatis adduci, sed adversario ad pugnam se totis viribus accingenti vires addere, non est imprudentistantum hominis, sed insani. XXIX. AD SANCTUM THOMAM, DUM ESSET REGIS ANGLL/E CANCELLARIUS.
Venerabili et dilecto amieo suo Tnows illustri regis Anglorum cancellario, AnNULFUS, Lexoviensis Ecclesie minister humilis, salutem et plurimam di- lectionem.
Litteras vestre dignationis accepi, quarum sin- gula verba mihi visa sunt stillare dulcedinem et suavi sincere charitatis melle manare. Gavisus sum salvam mihi esse apud vos prerogativam pristine familiaritatis et gratie, nec eam demigrasse loco- rum distantia, nec frequentibus negotiis exspirasse. Gavisus, inquam, quia post epistolam vestram nulla potuit residere dubielas, cujus majestatem nequa- quam convenit vel vitium falsitatis incurrere, vel in adulationis vilitatem descendere. Vivit autem vobis apud me nihilominus vere dilectionisaffectus, quem etsi frequens operis exhibitio non illustrat, supplet tamen sibi conscia prompte devotio voluntatis. In amicitia etenim sola animorum voluntas exquiritur, nec crementi patitur questionem ne prostituta possit vel mercenaria reputari.
Sic namque in sua per se puritate consistit, ut in ipsa operum exhibitio non nisi vicem accessionis obtineat et sequele, nec rebus fortune tenetur ob- noxia, suam sibi per se tribuens et retinens digni- tatem. Quod adeo verum est, ut inter divites rarior semper soleat inveniri, e£ plane quasi divitiarum multiplicitatem exosa simplicitati paupertatis videtur securius inharere. Rara est eoque pretiosior, nus- quam tamen rarior quam inter eos qui ad principum tractanda consilia et negotia disponenda vocantur. Ut enim caetera taceam, sollicita mentibus eorum dominatur ambitio, dumque aller alterius metuit studio preveniri, procedit invidia, quam in odium statim converti necesse est. Hic elenim est mos
tatione deprivant. Hoc mare navigalis ; in hac vos oportet vivere tempestate, in qua vos quoque Si- renes timere oportet, subitos applaudentium risus et melicas adulantium cantilenas. Inter que omnia, una vobis sit evadendi fiducia, cum sinceritas fidei, tum honeste operationis integritas ; potiusque de testimonio conscientiz vestre cum Apostolo gloriam querite (Rom. 11) quam aliene lingue lubricum vel vulgaris sstimationis redimatis incertum. Ilaec enim majori quam veniant pernicitate pretereunt ; illa quamvis ingratum quandoque sortiantur acces- sum, felici tamen semper exitu gloriantur. Hxc autem vobis scribo non ut Minervam, ut aiunt, lit- teras doceam, sed cum amico loquens sermonis cursunr retinere non potui, presertim cum congra- tulantis animi quasi quadam lascivia perurgeret, dominum Serlonem fidelem nostrum cum paucis modicisque negotiis qua portat, charitati vestre commendo, hoc scilicet adjuncto ut sub absentia mea gratiam principis quam 'officiosissime merui, vestra mihi diligentia conservetur, quoniam apud juvenem sine admonitionis pabulo diu non poterit vivere, quin exspiret. Bene semperque vale. XXX. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM.
Grata mihi refulget occasio, multis exspectata temporibus, multis artibus exquisita, videndi scili- cet faciem domini mei, et matrem meam sanctam Romanam Ecclesiam visitandi. Jocundum est me quibuslibet offerre periculis, quibuslibet inferre la- boribus, ut merear aliquando frui desiderato vestre serenitatis aspectu et jocundo sacri sermonis allo- quio reereari. Iturus alia vice fueram destinandus aprincipe, sed importuna me bellorum emergentium retraxit invidia, quibus transigendis studium dili- gentie mee, cum necessitas Ecclesie, tum reipu- blice requirebat utilitas. Quod siquidem iter desi- derio magisquam imperio mandantisassumpseram, ut impetrata potius quam injuncta legatio videretur. Nune autem compositis omnibus non missus, sed sola devotione ductus, advenio ad exhibendum bene plaeito domini mei corpus et spiritum, ad impen- dendas utilitatibus vestris omnes, tanquam ex de- bito, peculii facultates. Attamen, ut veniam, oportuit me causas quasi necessitatis inquirere, quia nequa-
vetustus invidie, ut successus alienos suum judicet [) quam mihi patuisset egressus, nisi aliqua crederer
detrimentum sibique sublatum reputet quidquid ad commoda cesserit aliorum. Torquetur igitur, men- tisque tormentum contracta vultus hilaritate dissi- mulat, et obscuram fallacibus blanditiis induit si- multatem. Porro si adversus quempiam favor prin- cipis fuerit immutatus, eumque coeperit oculo severiore perstringere, omni statim solatio destitutus egreditur is quem sodalium gratia, quem applausus, quem denique sedula omnium obsequia frequenta- bant. Insultant quorum compassionem sperabat ad omnia, et veteres occasionem nacti requirunt inju- (32). B., nemo. .
importunitate compelli. Cum enim principi nostra semper sit officiosa presentia, non tam me devo- tioni me: morem gerere, quam ad publicas utilita- tes et sua vellet obsequia retinere, Cum autem ve- nero, facile comparebit quid ascribi devotioni, quid necessitati debeat imputari. Venio (32) igitur, non ex animo quidem, sed tamen verbo tenus impetrata licentia, sí nolui mihi de silentio ipsius facere qua- stionem, quoniam etsi non facies oculis, votis ta- men oratio respondebat, neo abjicienda videbatur occasio, qu: tanto desiderio quaerebatur. Venio,
51
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI
59
inquam, non insidias hostium, non itineris difficul- A batur Ecclesia, omnisque ubique religio commenda-
tales, non aeris intemperiem, non injurias maris attendens, ea certe fiducia, quoniam merita vestra precedent faciem meam, et, Deo volente, de omni- bus locis obstantia quelibet amovebunt. Interim indicandum vobis censui composite necessitatis astutiam, que me a regiis occupationibus reddidit absolutum. Reportaverunt Silvester thesaurarius ecclesie me:, et Joannes nepos Sagiensis episcopi ad Cenomanum etAbrinconensem episcopos lilteras & sede vestra, super quibusdam causis adversus me absque omni appellationis remedio terminandis. Quarum cognitioni dominum Willelmum Parisien- sem, sancte Romane Eoclesie cardinalem, contigit interesse, ipsoque presente predictus thesaurarius omnes querimonias quas habebat refutavit in ma- nibus judicum, et quod eas adversum me deinceps non moveret fide corporaliter interveniente firmavit. Ego autem ei eorum intercessione gratiam reddidi, et, licet ingratus manifestusque calumniator in om- nibus appareret, delictum omne ea qui» plurimum inter necessitudine junctos vertitur, facilitate re- misi. Verum Joannes, cum hinc inde rationibus dili- genter auditis contrariam sententiam reportasset, ad solatium confusionis sue magis quam ad causa remedium sedem apostolicam ad Kal. Februar. ap- pellavit, licet de medioomnem appellandi licentiam, eo quod ipse a vobis reportaverat oraculo, sustu- lisset. Cum itaque rebus judicatis standum sit, presertim ubi nulla possunt appellatione suspendi, certum est quia ad refricationem rei judicate nulla me necessitatis trahit instantia, sed optatam duxi de appellatione materiam, ne vestram scilicet vide- rer reverentiam neglexisse,si provocatus ad vestram presentiam non venissem. Ceterum quia tot peri- cula fallere temeraria festinatione non possum, oportebit me fortassis ad complanandos transitus et preparationem securitatis spatiosum tempus im- penderet. Ideoque si Joannes ille prevenevit, bonum vobis erit et utile ut ipsum usque ad nostrum deti- neatis adventum, quia avunculum ejus et ipsum in personam vestram et statum totius Ecclesia gra- vissime deliquisse manifesta vobis veritate con- stabit. XXXI. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM.
Si ad vestrum littere pervenere conspectum, qui- bus ego majestatem vestram studui premunire, super zelo quem ad removendam de Ecclesia sua religionem, Sag.intendit episcopus,miroradmodum, multique mirati sunt, quomodo factum hujusmodi, scriptumque publicum super eo facto vestre potuit subripi sanctitati. Quid enim? Episcopalem Eecle- siam miserabili paupertate damnatam, religiosus episcopus reditibus, edificiis, ornamentis, ei ca ad quam plurimum intendebat religione fundaverat, ipsamque de paupere divitem, predicabilem de ob- scura, de ignobili, si dici fas est, fecerat gloriosam. Quod factum tota sane partium nostrarum venera-
C
bat, si quis vel effusam in omnes charitatem, vel ordinis vellet attendere disciplinam. Nec ab ipso tantum hoc,sed multarum venerabilium personarum studiis, multarum fuerat auctoritate perfectum, quo- niam ad studia laborum ejus prospera semper optati proventus auspicia concurrebant, adeo ut ad consti- tutionem Ecclesie illius contendere virtus et fortuna viderentur. Exsultabat apostolica sedes, quod prima tante religionis fundamenta jecisset, quod promo- tionem ejus continuo fovere non deslitisset auxilio, quod consummationem ejus privilegiis et valituro in perpetuum anathemate communisset, omnibus siquidem privilegiis ejus in perpetuum vice saluta- tionis invenitur ascriptum, quo manifeste voluntas declaratur auctoris quod id stabile fore voluerit, non alienis reliquerit arbitriisimmutandum. Res quippe transitoria titulo perpetuitalis non meretur inscribi, quoniam que taliter inscribuntur, vel perseveran- tie statum retinent, vel tituli falsitatem. Quod au- tem dicitur predecessorem successori suo legem dare non posse, vel precise falsum est, vel omnia possunt impune sanctorum Patrum instituta con- velli, quorum tamen sapientiam narrant populi, quo- rum laudem Ecclesia nuntiat, et sepulora eorum frequentibus miraculis gloria magnificentie ccelestis illustrat,privilegiasi quidemRomanorum pontificum, quasi quedam ipsorum testamenta credenda sunt, nec a morte testatoris exspirant, sed potius ab ipsa contrahunt firmitatem, nec defectu persons sublata perit auctoritas eorum qu: religiose semel instituta noscuntur. Nos tamen errores predecessorum a successoribus posse corrigi non negamus, et ipso- rum eliam in melius posse bona mutari, ubi major scilicet mutationem suadet utilitas, nullumque sentitreligio detrimentum. In prejudicium siquidem religionis nihil agendum est, cui quidquid adversa- tur divinse constat contrarium esse voluntati. Qua nimirum ratione seculares canonicos quos appel- lant, pro regularibus inducendis vidimus amoveri, licet Ecclesie eorum in eo statu aliqua sedis apo- stoliee privilegia meruissent. In quibus consíat adversus privilegia nihil essecommissum, in quibus auctoris animum potius contemplari convenit quam apiees amplexari, quoniam in nullo voluntas ipsius offenditur, ubi voluntatis intentio fidelius observa-
p tur.Si quid autem humanius fuerit institutum, quod
etiam sedis apostolice: scripta confirment, eo nec perfectionis provectus excluditur, nec devotioni terminus assignatur. Semper enim in anteriora libere debent studia sanctitatis extendi, sicque oportet interpretari que seripta sunt, ne nostris videantur processibus invidere, quia tunc recte suus minori bonofavor impenditur, cum nequaquam
"boni majoris incrementa tolluntur. Ecclesia enim
eos qui ad superiora desiderio perfectionis aspirant non permittit occasionibus impediri, quin libero erumpant ad majora consensu, sicque primc imper- fectionis privilegia removet, ut gratiam nova per-
ET e EPISTOLAE. Si
feclionis ampleclens, vetera novis non tam videatur A ceri, non statim manus imbelles caplivandas offerre ,
solvere quam implere. At vero sacras veterum in- stitutiones in deterius devocare non convenit, nec auctoritatem prebere defectus, ut inde fomenta comparentur audacie, unde timeri debuit severitas discipline. Plane sunt qusedam quibus, ut fiant, consensum adhibere non licet ; que tamen, si facta sunt, dissimulare necesse est, quia non possunt ha- bere remedium, vel, si quid recompensationis ha- bent, discreta mansuetudine dispensare. Culpam tamen indulgentia pravenire non debet, ne securi- tas alat audaciam, et ad delinquendum fiducia re- missionis invitet.
Debet ergo severitas prohibitos cohibere conce- ptus, ne temerario compleantur effectu, debet ni- hilominus excessus illicitos congrua animadver- sione punire, nisi reum vel violentia potestatis eri- piat, vel poenitentia temperet disciplinam. Tune enim in potestate judicis est mollire sententiam, et mitius judicare quam leges, cum rerum vel perso- narum merita postulant, aut instantia necessitatis extorquet. In estimanda tamen necessitale non con- venit pusillanimes inveniri, ne virtuti subduxisse materiam, vel de divina videamur gratia desperare: Scio quosdam dispensationum prodigos tante be- nignitatis exislere, ut nihil reservent legibus, affe- etibus omnia largiantur, nec offensam rationis at- tendunt, dum hominum sibi precavisse videantur offensam. Metiuntur (33) igitur affeclatos de prero- gativa potentie sue potius quam de merito rationis effectus, et nomine necessitatis indulgentiam quam- libet excusantes, divine gratie bonitatem non sus- tinent experiri, sed humanum favorem pre omni- bus auspicantes, fugaces auras et inanes ventos stu- diis fallacibus amplectuntur. Quieti scilicet Eccle- sie providere se predicant, cujus prostituunt liber- tatem, et majestatem redigunt in contemplum, qua tamen in virtute sanctorum debet apparere terribilis ul castrorum actes ordinata (Cant. v1). Solebat siqui- dem terribilis supremis potestatibus imminere, ea- rumque patienter expugnare potentiam, dum tribu- lationibus constanter exposita, liberationem non nisi de liberatore pauperum exspectabat. Liberat enim Dominus pauperem a potente, et inopem cui non comparet adjutor (Psal. xxi), quoniam fidelis, est, neque vires nostras patitur viribus tentationis ex- cedi, sed facit cum tentatione proventum ut possi- mus sustinere (1 Cor. x). Verumtamen nos gratiam istam pusillanimitate desperationis excludimus, quo- ties desperato virtutis effectu humanis favoribus in- clinamus, et accelerato veritatis justitieque naufra- gio salutaris experientie prepedimus eventum. Oportebat magis, secundum doctrinam Psalmiste, sperare in Domino et facere bonitatem (Psal. xxxvi), quoniam non derelinquit sperantes in se in lempore iribulationis et in die superborum sine adjutorio. Oportebat in mandatis ejus et justificationibus exer-
(33) B., metuntur.
quia non potest sequi sine concertatione victoria, nec corona sine legitimo certamine provenire. Lex autem certaminis est uti viribus, virtutem patientie et longanimitatis amplecti, non inter initia trahi favoribus, et desperato divine bonitatis auxilio ce- dere, quoniam qui sperant in eum non confunden- tur (Psal. xx1); qui autem hominibus placent, con- fusi sunt, quoniam Deus sprevit eos (Psal. Li). Nonne utilius erat ipsam hominum gratiam de divina bo- nitate sperare, et non ei de divinitatis offensa pa- rare materiam, cum corda etiam regum £n manu Dei sint, ef ea quo voluerit inclinabit (Prov. xxx).
Ad hac experimento didicimus divino quodam ju- dicio sepius evenire quod hi qui, ob affectationem
D favoris bumani, reverentiam divine majestatis of-
fendunt, divine quidem dispendium faciunt, sed humanam quam affectaverant minime consequun- tur. Sicut enim disciplina cautelàm, sic insolentem pronior indulgentia creat audaciam, gratuitumque liberalitatis alien: beneficium suorum reputant pras- mia meritorum, ipsumque quandoque beneficium putant injuriam, quod minoris propria existima - tione fuerint estimati. Quod ego vobis in hoc facto vereor accidisse, sicul sanctitati vestre post mo- "dum evidentibus liquebit indiciis, cum ad aures vestras veridica relatione pervenerit, quanta mal - gnitate et audacia predictus episcopus infirmitatem status vestri publice predicaverit, et hostium Eccle- sie victoriam rediens dixerit imminere. Exstant qui audierünt per quos vobis hec et alia maligniora suo tempore plenius innotescent, ut nulla fidem veritatis suspicio debeat impedire. Loquar tamen interim ad dominum meum. Utinam complaceant ei eloquia mea! Loquar, inquam, quia apud eum mihi sermo est, apud quem non eget vel intercessore religio, vel justitia defensore. Domine, quotquot ordinis illius observantiam profitentur aut diligunt, per omnes Gallorum Ecclesias et Anglorum, audito hoc verbo scandalizati sunt, querentes quid antecesso- rum vestrorum, quid denique vestrum tam recens solverit anathema, cum nulla vis necessitatis appa- reat, nec tanto vulneri remedium aliquod aliqua re- compensatione videatur afferri. Omnes reditus et omnes obventiones archidiaconatus illius, qu: ad communes usus regularium fratrum fuerant assi-
D gnat», sine cause cognitione sublate sunt, atque
unius persona ipsiusque secularis sumptibus attri- bute. Querunt igitur de jure quod suum est sine judicio spoliati, subductoque quod pauperibus sole- bat erogare religio, nihil se preter vacuas manus exhibere deplorant. Procedit interim inter ciiicia pauperum fratrum el sordes, chartularii filius sericis adornatus et variis, quem ipsi invise dissimilitudi- nis animal intuentes, quasi seminarium quoddam revocanda secularitatis tacitis, quod solum audent animis exsecrantur, condemnant. Auget metum
55 ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI 56
quod alius adhuc vacans archidiaconatus in eadem A riensi archiepiscopo et totius Anglie primati, An-
servatur Ecclesia, minori nepotulo conferendus, quam cito in legitimam etatem videbiturexcrevisse. Preterea priore claustri remoto, quia acrioris in- genii credebatur, et ad injurias Ecclesi: non silebat ex conscientia, episcopus priorem constituit idio- tam, ut ipse scilicet locum suppleat idiote, et bona eorum in usus proprios sine contradiclione conver- tat. Agite ergo, et apostolicam vobis domesticae se- veritatis revocate prudentiam, ul quod sanctitati vestra sebreptum est, ipsa sanclitas vestra reducat ad formam, quatenus sancte institutionis reforre- tur integritas, etad vires pristinas lam vestra quam praedecessorum vestrorum privilegia convalescant; Sic enim obsiruetur os loquentium iniqua (Psal. 1xi1), et in laudem et gloriam nominis vestri fides vestri libertatesolita proclamabunt, et exempli terroresub- lato status Ecclesie tranquillitate pristina conquie- scel. Timeo ne audacius forte locutus sim quam vestre debuerim majestati, sed me sancte opinionis vestre zelus impulit ad loquendum, et Ecclesie illius indigna contritio, cui multis ex causis ab an- tiquo sum plurima charitate devinctus. Scio quia aoceptior erit in auribus vestris diligentis devota presumptio quam fallax assentatio blandientis.
XXXII. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM.
Quoties aliquis apud majestatem vestram humili- tatis nostre precibus expetit adjuvari, honestatis et justitia diligentius habendam considero rationem, si apersonam honestas vel causam videatur justiti commendare. He etenim dus virtutes sunt quas apud excellentiam vestram nullo patrocinio novimus indigere, quibus ultro gratiam exhibetis, cum altera vos in preconium, allera mundo proposuerit ad exemplum. Hoe nimirum pretextu pro P. Picta- viensi archidiacono precaturus accedo, quem Ec- clesie su: utilem perhibent tum sedulitas officii, tum beneficentia in subjectos, tum bonitas in con- SOrtes, tum denique circa Ecclesiam suam nova- rum amplificatio faeultatum. Idcirco si cause ipsius qualitas inquiratur, id juris se in quodam archi- presbyleratu suo contendit habere, quod tam ipsi quam omnibus aliis archidiaconis in omnibus archi- presbyteratibus suis vetus Ecclesiw illius consue- tudo confirmat. Porro supervacua videtur questione vexari, cum sola sit de sola archipresbyteri electione contentio, cum ab archidiacono facta ad episcopale de consuetudine referatur arbitrium, eamque potest auctoritate sua, nisi fuerit idonea, reprobare. Ce- terum si eo invito in archidiaconatu ejus archipre- ebyter fuerit institatus, plurimum utilitatibus ejus et honori constabit esse subiractum, cum ei in ar- chidiaconatu suo alius quodammodo archidiaconus adnascatur.
XXXIII. AD THOMAM CANTUARIENSEM ARCHIEPISCOPUM. Charissimo domino suo THowx De gratia Cantua-
NULFUS Lexoviensis Ecclesie humilis minister, salutem et debitam cum plurima devotione reve- rentiam.
Litteras beatitudinis vestrae tanto majori suscepi- mus hilaritate, quanto eas ex uberiori pinguedine charitatis novimus processisse, Preeter illam namque purissimam quam erga nos habetis affectionem, quamdam vita novitatem zelumque justitie redole- bant, adeo ut singuli apices pristine magnificentia viteque novitatis duleedinem stillarent. Sic ergo statum suscepte dignitatis ab eo qui vos elegit temperari petimus, ul magnificentiam vestram sanctitas non adimat, nec magnificentia minuat sanclitlatem, sed equis concurrant passibus, et ad divine formam sanctificationis Christi sanctificent et glorificent sacerdotem. Sanctitas enim et magni- ficentia in sanctificalione ejus (Psal. xcv) ; nec ma- gis una quam altera, nec una quantum non altera, sed sicut semper ita et pariter sempiterne deitatis illustrant et clarificant majestatem. Repleta est igitur anima mea jucunditatis interioris adzpe et exlerioris pinguedine (Psal. txu), dignum ad digni- latem videns evocari quem plurimis experti sumus indiciis zelum habere el peritiam sibi subditos gu- bernandi ; quia profecto propheta magnus surrexit in nobis, et. Deus visitavit plebem suam (Luc. vu). Imperabitis mihi tanquam vestro, quoniam tam in persona quam facullatibus parati sumus universis vestris voluntatibus obsequi et utilitatibus deser- vire. Valete.
C Hec autem seripsi vobis in hac brevitate, non ut
vestre rescriberem majestati, sed ut sciatis nos et nuntium vestrum vidisse, et vestre dignationis lit- teras suscepisse.
XXXIV. AD SANCTUM THOMAM CANTUARIENSEM ARCHIEPISCOPUM.
Venerabili et dileclo domino, et Patri suo Tuo- MJE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, ad properitatem et salutem spiritu consilii et fortitu- dinis pervenire.
Magnam mihi letitiam dignationis vestre littere contulerunt. Quibus diligenter siquidem ter iterata lectione perspectis nihil inventum est, quod non aut humilitatem saperet, aut zelum justitie redo-
D leret. Placuit mihi zelus vester, quia ipsum robusta
commendabat humilitas, mutuoque sibi invicem favore zelus et humilitas concurrebant. Sic enim oportet ut humilitas fervoris incendia temperet, et humilitatis modestiam zelus excitet et accendat, ne aut in pusillanimitatem descendat humilitas, aut in furorem zelus incitatus excedat. His igitur sese invicem mutua charitate complexis intellexi tertiam duabus accessisse constantiam, que sanctis initiis letos exitus et felices forti patientie repromittit eventus : haeo siquidem in vobis nec damna nec labores attendit, sed omnistudiosincere conscientia testimonium querens, fortunt simuletpersone nau-
51 EPISTOL E. 58
fragium minoris sstimat quam justitia vel virtutis.
Arbitr&ábantur aliqui, quorum malitia consuevit de aliena conscientia divinare quod nescit, opus vestrum de superbia, non de virtutis procedere ve- ritate; affectare vos pristinos cancellaricte mores in hac quoque dignitate servare, ut nullus potentatui vestro, nullus audeat resistere voluntati : gloriosum vobis fore, si procedentem olim de lubrico volunta- tis alien; potentiam vestro possetis nomini vindicare, cum reetius ecclesiastice dignitati reverentia de- beatur quam officio seculari. Sublimatum enim vos et ad altiora divina bonitate provectum nec jam vos scabellum pedis vel lateris etiam conservare con- sessum, sed ipsius diademali capitis imminere, quod scilicet adeo de vestra auctoritate pendeat, ut ipsius ad nos principaliter assignatio et assignationis con- signatio debeat pertinere. Idcirco sane vos inter initia regalibus obstitisse mandatis, ut in ipso cre- deretur universitas expugnala, cum nulla relinque- retur aliis fiducia resistendi, ubi regia non possent imperia praevalere. Addebant vos inter amicos ali- quando dixisse nou fovendos in principe inconsultos elata juventutis alfectus, sed statim viriliter intem- perantie resistendum, ne dissimulatio creet auda- ciam, vel insolentiam indulgentia prona confirmet. Notos vobis esse omnes regalis animi metus, quid levitatis habeat, quid virtutis audeat attentare ip" sumque prudentie tuae magnificentiam nihilominus agnovisse, quam toties in opportunitatibus utilem et in difficultatibus expertus sil efficacem. Non re- pudiandum ab eo blandis adulatorum fallaciis con- silium salutare, quo consueverit fulcire nutantia, eomplanare serupulos, obstantia dimovere. Quse verba cum ad regis notitiam malignitatis invidia detulisset, asserebant irrevocabiliter indignatum dixisse quod totis utendum esset viribus, totis artibus obsistendum, quoniam ei de dignitate contentio pa- rabatur; impossibilem fore concordiam, quoniam neque vos destinata dimittere, nec ipse quidquam vellet dignitati regie derogare. Igitur de incerto opinionis et maliígnitatis invidia procedente judicio, varices dissidentesque sententie ferebantur.
Porro jam processu temporis omnia est sublata dubietas, propositique vestri sanctitas evidentibus argumentisinnotuit, adeo ut boni certe compatiantur et gaudeant, et debita cceperit operire confusio
À officii recognoscens maluit interim sequestrare po-
tentiam, facultates exponere, ipsamque personam quibuslibet, injuriis offerre. Evangelicum siquidem illud fideli memoria retinetis, summi Pastoris do- ctrina proditum et firmatum exemplo, quod pro ovibus et fratribus nostris debeamus animas ponere (Joan. n1), non de ipsorum detrimentis detestabi- lem lucri materiam comparare. Poterat autem onus distributione levari, si causa communis, communi tractata consilio, communi suffragio niteretur. Fir- matam quippe concordia spiritus unitatem verum est vexationibus posse coneuti, nulla tamen impro- bitate convelli. Igitur invalescente malitia, qui ad tempus crediderant fenfationis tempore recesserunt (Luc. vur); dueisque sui non tantum facti sunt desertores, sed in castra hostium facto transfugio concesserunt. Si vero ceptis perseverantes insiste- rent, el quoslibet patienter experirentur eventus, in semetipsam vehementia collisa recideret, et conceptos immanitas desperata refrenaret affectus. Sed ubi pertractatis animis singulorum, communi cause privata praevaluit, desperatio resumpsit au- daciam, et sepultas spes rediviva suscitavit denuo quastiones. Verum tergiversanlibus, imo prevari- cantibus universis, ad standum ez adverso, et oppo- nendum se murum pro domo Israel (Exech. xiu), virtutis vestre magnificentia sola relicta est, quce redemptam semel sanguine Christi suo iterum san- guineredimat libertatem. Licet enim nondum usque ad sanguinis effusionem causa pervenerit, supplet tamen devotio meritum passionis, qud personam vestram miniset terroribus non solum exposuit, sed objecit
Et cum prorsus incredibile sit ipsum in vestram aliquid crudelius excogitasse personam, tamen non satis poteral inter tot indignationis motus bonitas abscondita divinari ; presertim cum omnium rerum signa in vestram viderentur perniciem convenire : speravit siquidem vos ad obsequendum terroribus inelinare, tantoque serverius terrendum censuit quanto a majori lzsione censuit abstinendum. De- nique si vestrum voluisset impedire discessum , non serenilas aeris, non ventorum gratia, non tranquil- litas maris, non vos nautarum industria deduxisset ; ubique enim vobis manus regie potestatis occurre- re!, cujus nec diligentia falli poterat, nec potentia
malignantes. Certum est hoc, et luceclarius apud I) circumseribi. Sed et quandiu domestica vos com-
omnes existit, minoris reputasse vos divitias quas- libetet percepta fastigium dignitatis quam justitiam qua ex Deo est (Philip. 11), et gloriam ecclesiastice libertatis. Sienim favori divino favorem preferretis humanum, et ad inducendos profane novitatis abusus vestra consentiret auetoritas, poleratis non solum eum summa tranquillitate degere, sed ipsi etiam magis quam olim principi conregnare ; quod aulem vestra familiarius interesset, vestro tempe- rarelur arbitrio, et. exposito sanguine calerorum :domestieus status vesler ex omni parte servaretur illesus. Verum sanotitas vestra debitum episcopalis
pleetentis Insule brachia continerent, neque vobis tanta nocendi pateret occasio, nec tanta invidie materia garriendi. Nune vero quibuslibet querimo- niis silentia vestra preponderant, et quolibet im- probior est fuga vestra congressu, dum vobis favo- rem publicum modestia vestra conciliat, et ipsum efficacius apud opinionem publicam typo quodam excusantis accusat. Mallet igitur, si animum ejus severior induravit affectus, presentem frequentibus vexare molestiis, quam ad indulgentiam qualibet impunitate compelli. Mallet, si mitius aliquid quandoque proposuit, ut id liberalitati ejus in be-
59 ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI 60
neficium, quam palientie vestre cederet in trium- A utendum dissimulatione, nec sermonibus temperan-
phum.
Ad summam frequenti vobis consideratione tra- clandum qua vestra causa sit, quis adversarius, qua parti vestre studia suffragentur. Et cause quidem justitia manifesta est, quoniam pro Ecclesiz Dei libertate contendilis, quam ille semel in cruce libe- rator evicit, et redemptam impretiabili pretio uni- versis qui ipsius nomine consentur, reddidit unifor- mem. Sicut enim una fides est (Ephes. 1v), una est et libertas, quam identitas sacramentorum et ope- rantis omnia Spiritus simplicitas consecrat et con- firmat. [n hoc quippe consistit unitatis ecclesiasticze mirabile sacramentum, quod sicut una fides est, unus Spiritus, et unum baptisma (ibid.), ita est unum manumissionis perpetue testamentum, quo nos divine bonitatis adoptio non tantum liberos efficit, sed etiam coheredes. In quo quoties libertati detrahitur, constat fidei nihilominus derogari, quo- niam mutua sibi invicem ralione connexe eadem semper et dispendia sentiunt et proventus.
Porro adversus eum vobis agendum est cujus astutiam remoti, vicini potentiam, severitatem sub- diti reformidant. Quem adeo crebri successus et fortunc gratia fecit delicatum, ut quidquid non obsequitur ducat injuriam. Quem quanto moveri facilius, tanto sit difficilius mitigari. Apud quem lemeritatem non fovet impunitas, sed indilatam delictis irrogat ultionem. Verum humilitati et pa- tientie prestat se quandoque tractabilem, viribus non sustinet expugnari, sed ut plane quidquid fece- rit, de voluntate videatur non de impotentia pro- venisse ; querit enim potius gloriam quam proven- tum. Quod in principe posset satis commendabile reputari, si glorie materiam virtus et veritas, non vanitas et dulcis usque meretricium adulatio com- pararet. Magnus est, multorumque maximus, quo- niam nec superiorem habet qui terreat, neque sub- ditum quirepugnet.Necalienis extrinsecus pulsatur injuriis, quibus ab innato domestica feritatisman- suescat affectu, sed omnes qui adversus eum con- tentionis causas habent, potius ad van: pacis fcedera peritura conveniunt, quam ad virium experimenta decurrant, quoniam divitiarum copia, multitudine fortium, amplitudine potestatisexcedit. Quod sane contemplati quorum ope niti, quorum muniri consi-
dum, nec parcendum contumeliis censuerunt, sed totis studiis sese invicem prevenire certabant, ut unusquisque vos vel magis odisse crederetur, vel in nihilo pepercisse.
Mirabatur Romanus pontifex, et hi penesquos cum eo summa disponende Ecclesie cura consistit, quod oves in pastorem, quod in Patrem filii, quod in seipsos denique tanta vehementia gladios contor- querent. Sienim potuissentefficere quod querobant, nec ipsum libertatis nomen, nec spes libertatis ali- qua resedisset, sed tanta jam regiminis ecclesiastici fuisset secuta confusio, ut nihil ordine tractaretur, sed omnia stolido permiscerenliur errore,cum sub- latis pristinis institutionibus nihil ad debitos suo juredirigeretureffectus. In his igitur, quantura mihi videtur, non nisi inanem vobis potestis collocare fiduciam, quia fidelem reconciliationi operam non impendunt, quicausam dissidio prestiterunt. Reli. qui vero fereomnes quiin inferioribus sunt gradibus constituti, personam vesiram sincere oharitatis brachiis amplexantur, altis, sed in silentio, suspiriis implorantes, ut sponsus Ecclesie ad gloriam sui nominis felici vola vestra secundet eventu. Nullus tamen est qui se vobis amicum audeat confiteri, sed quo magis odisse credantur, veteres inimici- tiarum causas allegant, ne indicta, velut in eeteros, proscriptionedamnentur. Ferturenim de suspicione sententia, nec ad irrogandam poenam veritatis argu- menta queruntur,sed involvuntur &quitate supplicii, quos culpa non &quaverat qualitate delicti. Profecto gratissimavobis eorum debet esse compassio, quia, licetanimos sublimium vota minorum non moveant, indignationem tamen divineetiam majestatis expu- gnant, ut tanto fiat ad indulgentiam pronior quanto ab humiliori fueritreverantia supplicatum. Respicit enim £n orationem humilium (Psal. cr). Causam etiam potius reputat quam personam, ut cause semper justitia sua, quantumcunque dilata, respon- deat, et persone nihilominus merces meritis com- pensata concurrat, Eorum igitur apud Deum vobis poterit prodessedevotio, sed apud regem, sicut nul- lam impetrandi fiduciam habent, sic nullum auda- ciam supplicandi.
Ad haecsi studia procerum dueitis inquirenda, certum est eos adversus Ecclesiam Dei quasi feedus
lio, quorum fulciri suffragio debuistis, a vobis velut D invicem contraxisse, ut utilitatesejus semper impe-
facto agmine discesserunt, qui maxime nominis sui rationem deberent agnoscereet se vobis suffraganeos exhibere. Utinam pristine professionis sue memores exslitissent, quse completa semel in seriem totam future successionis extenditur, et nova succedente vetus semper in idipsum obligatio reformatur | Hi sunt qui ad causam vestram, imo causam Christi, per omnia discrimina prosequendam tenebantur obnoxii, si ordinis sui debitum, et detrimentum ecclesiasticz libertatis attenderent. Sed qua fide, qua charitate vobiseum, imo cum Deo ccperint ambulare vidislis, quia in necessitate vestra nec
diant, et dignitatibus incessanter obsistant, quia totum sibireputant deperire quidquid ejus vel honori vel proventibus viderint accessisse. Instant alacrius, eo quod eis grata de temporis opportunitate refulget occasio, quia vires eis regiwe suffragantur, quibus predicant se in his ad statum regni conservandüm fidelem diligentiam adhibere. Aiunt enim predeces- sores ejus nec tantas vires, nec tantam potestàtis - amplitudinem habuisse, necoportere eum indignius regnare, vel remissius operari ; dignitati magis quam utilitatibus intendendum, cum plerumque cupidita- tem lucra redoleant, dignitas semper reverentiam
E EPISTOLAE. 62
augeat, et gloriam majestatis illustret. Attribuunt A hominum pariter et person: ; parique facilitate et ergo dignitati quidquid 'olim de potestate constat ^ personas de medio tollere potest, et animos immu-
. esse presumptum, licet illud nec fidei concordet, nec rationi conveniat, nec consentiat equitati. Ille vero avidius quam expediret blandos adulantium serrnones amplectitur, (idem reputans quod nihil aliud quam dolum malignitatis esse novissimo de- prehendet effectu. Si quis enim eorum altius vota discutiat, intelliget quia callide sibi gratiam ejus, . et ipsi laboris ac detrimenti materiam preparantin futurum. Adhoc totis anhelant desideriis, totis ar- tibus elaborant, dummodo eorum non innotescat intentio ; ut scilicetejus quandoque potentia reprimi - possit, ipsisque vetus delictorum impunitas, et nova delinquendilicentiareparetur. Horum quanto prom- ptior est malignitas, tanto esl efficacior ad nocen- dum; quia eis familiarilas occasionem prestat, et auctoritatem excellentia subministrat.
Preter hee si extraneorum subsidia discretio vestra consideret, in primis cum gratia statim effu- seliberalitatis oceurrunt, sed postmodum tedio diuturnitalis tepescit affectio, et liberalitas impendii quantitate lassatur. Onus quippe modicum itineris longitudine certum est ingravari, et domestic sar- cine onus sepe preponderat alienum. Heret altius, difficiliusque convellitur, qui de precedentibus me- ritis adolevit affectus; semperque se verecundia reputatobligatam, donec saltem, que percepta sunt, uberius compensata solvantur. Constat itaque deli- cate traclandos esse quos ad beneficium ultrones gratia charitatis invitat. Nec oblatum liberaliter poeulum quis absorbeat alienum ! Sed citra votum etiam largientis manus continende sunt, nealienam virtutem necessitas vel impudentia nostra consumat. Hec sunt que bonum est vestram sepius tractare prudentiam,et rationisinstrumentis sepius expensa revolvere, ei sic omniaquasi sub unum oconferatis adspectum, ut quid singula ponderis habeant ple- nius de iterata possit collatione perpendi.
Ceterum media vobis erit via securior, ut nec propositum vestrum adversitatis austeritas inter-
' vertat, nec conscientia veritatis obduret, ne vos vel ' pavor desperatum faciat vel confidentia pertinacem. Tolerandum quippe est quod sine crimine potest fideique periculo temperari, multaque ad tempus - dissimulare necesseest que statim nequeunt emen- dari, donec tranquillior vobis spiritus aure lenioris aspiret. Non enim semper eosdem diversa tempora représentant eventus, sed presentia nobis quando- que preteritorum deirimenta restaurant. Circa con- tingentia nihil stabile sibi potest infirmitas bumana prefigere, nec de suorum etiam niti possunt affecti- bus animorum, sed et ipsos fortuitis casibus coha- rere necesse est, et ad singulos eorum motus sin- gulas effingere voluntates. Hoc totis siquidem stu- diis coguntur exquirere, quod ab eis modo nullis poterat precibus impetrari, quia dextere Excelsi repentina mutatio totam docet illico mansuescere feritatem. Sic est: In manu Domini sunt corda
tare. Super quo spem vobis certissimam tribuant conscientie puritas e& momenta fortuns; quia nec ea, que vobis adversantur, vterna sunt, nec Spe- ranlem in se confundi justitia divina permittet. Inclinabit siquidem Deus animum principis, et aversum suabonitate convertet, utregnu m et sacer- dotium paribus sibi invicem cooperentur auxiliis, mutuam sibi reverentiam, mutuam sibi exhibeant charitatem. Si quis enim provida prudentiz veteris instituta consideret, a quibus tam religionis eccle- siastice quam regalis excellentie jura fluxerunt, cognoscet ea tantasibi invicem rationis necessitate connexa, ut plurimam alterum de altero contrahat
B firmitatem. Unde si quid invicem molestie vel inju-
rie fuerit irrogatum, in eum qui irrogaverit constat esse vertendum, quia neque pax Ecelesi: sine regno, neque regno salus poterit nisi per Ecclesiam pro- venire. In caput igitur auctoris revertetur injuria, ipsumque sibi manus intulisse novissimo compare- bit effectu.
Interim si quid vobis serenitatis cceperit apparere, occasionem vestra sapientia non repellat, sed obla- tam prompto colligatis amplexu. Super quosi quid traclandum inciderit, nolitesingulos articulos nimia gubtilitate discutere, quia subtilitas contentionem parit, contentio vero sopitos odiorum ignes quasi quibusdam flatibus excitat et accendit. Non erit vobis ad singularia recurrendum, sed quasi genera- libus studiosius inherere, quia salva res est, nisi paetiones specialiter expresse perimant libertatem. Si enim nos fidei pro fide profitemur, et reverenticx el obsequii debitores, si bona et personas nostras honori et utilitatibus ejus offerimus impendendas, si regias dignitates, et antiquas consuetudines, in quibus legi Dei non obviant, promittimus observare, non ledit, quia in his omnibus contra debitumnul- latenus obligamur. Si ergo sub hae vel simili ver- borum conceptione'pacem vobis et vestris bonitas divina paraverit, interpretationes verborum futuris reservate temporibus, quia non ipse vobis tot mo- vebit decetero questiones, et vos in omnibus pote- runt experimenta presentia reddere cautiores.
Sed neque vobis apud homines gloriam videamini quirere vel triumphum, sed regi, tanquam precel- lenti,omnishonor, omnis victoriaconferantur : dum tamen vobis liceat coram Deode conscientiae vestre testimonio gloriari. Ego vero fidele paci vestre mi- nisterium ut devotus, ita promptus impendam, quo- niam adversitati vestre. Deo teste, compatior, et personam vestram el causam sincere brachiis cha- ritatis amplector. Certum siquidem est quod fortu - nam vestram et personam pro fratribus vestris velut quoddam holocaustum in odorem suavitatis offertis, ut labor vester nobis cedat ad requiem, inopia vestra notras redimat facultates, et quod residuum libertatis est patientia nobis vestra confirmet. Pro- inde sic agendum erit mihi, ut me vobis prima facie
63 ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI .
64
profitear inimicum, quia amicum profitenti neque A dum, in crastino, si tamen antelucanum crastinum
fides haberetur, nec aliquis prestaretur accessus. Poterit igitur conciliando favori simulatio deservire, ut utilitati vestree cautius virtus operis et industria sermonis incumbat. Proinde consolamini, quia de adventu ejus ad partes istas plurima nobis commo- ditas incipit apparere, quia praesens efficacius ab his qui vos diligunt poterit implorari, necindecorum sibi reputare poterit eorum auctoritati te Ecclesie cedere, acquiescere consiliis, precibus inclinari.
Venit autem animi solito mausuetioris, ut aiunt, quia animum ejus, licet ipse dissimulet, quaedam presage futurorum amaritudinesinterpellant, quo- niam intelligitin plerisque locis sibi scintillas quas- dam ad exoitanda incendiaconfoveri. Movetur enim Francorum invidia, calumniis Flandrensium, Wal- lensium improbitate, Scotorum insidiis, temeritate Britonum, Pictavorum fcederibus, interioris Aqui- ianie sumptibus, Guasconum levitate, et (quod gravius est) simultate fere omnium quoscunque ditioni ejusconstatessesubjectos. Suspectam etiam habet Romani pontificis quam ipse motu repentino contraxit offensam. Regnique status adeo de ab- gentie vestre causa confusus est, ut 'nec eccle- siastica nec secularia suo procedant ordine, neque quisquam sciat quid juri ecclesiastico, quid seculari debeat assignare. Pro hisomnibus proposuit primo cum rege Francorum quibuscunque conditionibus convenire, ul suo et ipsius terrore conjuncto faci- lius possit cetera complanare. Disposuit etiam, sicut aiunt, in plerisque mitius agere, ut ad pacem omnia dissimulatis revocenturinjuriis, et ipse celeri reditu ad reprimendam Wallensium revertatur au- daciam, priusquam cum eis Scoti Britonesquecon- veniant, et Albania, sicut prophetatum est, incipiat indignari. Venit igitur imperata facturus, si fuerit qui sciat vel audeat imperare, utilius &stimans ali- quid adtempus defastu veteris superciliisequestrare quam exspectare ut in perniciem ejus, quc predicta sunt, omnia vel pleraque concurrant. Valete.
Dominus personam vestram conservetincolumem, et adversitatem vestram velociter ad secundos redu- cat eventus. Verum si hec alicui duxeritis osten- denda, nomen supprimatur auctoris, quia, quantum mea intersit, hzc ad regis notitiam non venire ve- Slra experientia non ignorat. Rescribite mihi cre- brius, sed secrete, ut quomodo procedendum sit, vestra me prudentia doceat, et curiosa malignitas nostra invicem studia non cognoscat.
Salutatio mea manu Milonis.
XXXV. AD EUMDEM.
Tuow& Cantuariensi archiepiscopo suus EnRNur- FUS.
Vix apud?dominum Meldensem triduum perege- ram, et eccecumlitteris vestris Willelmus Durelent Kalendis Aprilis advenit. Ad quarum susceptionem non minus gratulatus quam devotus ad obsequen-
dici debeat, posthabita sacratissime diei reverentia, accepta ab episcopo, cui adhaerebam, benedictione, mandato vestro instantissimam adhibiturus diligen- tiam, Sylvanectum veni, ibique dominum regem Francorum de perquirendo vobis hospitio, quanta potui humilitate, conveni. Solita mihi respondit benignitate quod de vestro negotio ita inter domi- num papam et ipsum convenerat quod vos usque ad Vallem Sancte Marie, Cisterciensis Ordinis mona- sterium prope Pontisaram, accedere deberetis, ibiaue subsislere, donec ex communi consilio proprius evocemini ;"nec esse interim super hospitio vestro multum laborandum, cum utrum illuc usque vene- ritis sit incertum. Ad hec cum subjupxissem necessariam fore interim hospitii vestri providen- tiam propter tantum undecunque concursum, ne si forte veneritis, vos et vestri inhoneste vagemini, respondit se, cum ad hoc ventum fuerit, operam daturum, ut tam super hospitio quam aliis, prout vestram decet excellentiam, provideatur vobis. Nihil amplius ab eo potui extorquere, licet multa insti- tissem improbitate. Unde qua hactenus a mecirca id acta sunt, vobis significo, vestram desiderans, si placet, iterum audire voluntatem. Domus fratris met vestra est, sed a loco colloquii distat tribus leucis. Ego tamen interim quod potero faciam, et modis omnibus propinquius vobis hospitium per- quiram. Sed mandati vestri adventum serum accuso. Accelerari rogo nuntium, ut acceleretur negotium. Tempus enim breve est, et tumultus tantus, ut vix locus pateat qui jam non sit occupatus. Valeat do- minus meus charissimus.
XXXVI. AD EUMDEM.
Tuow Cantuariensi archiepiscopo suus ERNUL- FUS.
Diutius exspectavi, si quid forte auribus meis insonuisset quod vestre sanctitati dignum ducerem intimare. Verum quoniam video vos et vestros obli- vioni datos, ianquam morluosa corde (Psal. xxx), nec est qui consoletur vos ex omnibus charis vestris (Thren. 1), stupens admiror tantum charitatis de- feelum, cum ex his quos vel excellentia gradus, vel obsequium multiplex comparasse videbatur, fideli-
D bus et amieis ne unus quidem relictus sit, quiste-
terit infide, qui non eurvaverit genua sua anie Baal (IJI Reg. xix), omnibus quasi in commune sententiam proferentibus obedire magis homini quam Deo oportere. Filii alieni mentiti sunt vobis, filii alieni inveterati sunt (Psal. xvir). Et. nisi quia populus, quem mon cognovistis, servivit vobis, ín auditu auris obediturus (ibid.), utique quasi Sodoma [uissemus, et quasi Gomorrha similes essemus (Rom. 1x). Me quoque, si liceat magnis componere pàrva, fortune similis premit indignatio tanta, ut nullus eorum, qui verbo saltem hactenus mihi fuerant blanditi, nuntiis meis, per quos non semel
Sade
65
eos sellicitavi, nec ave dicere 1 Joan, ullum prorsus dare velint responsum. Recens noster archiepiscopus, cujus promotionem plurimum mihi profuturam sperabam, ad gratiam sui regis nun- quam, ut audio, tantis viribus anhelavit; ejus nec in medico promissionis fidem adhuc experior. Superest igilur ul soli Deo omnia committamus, dicentes ei : « Domine, ad te sunt oculi nostri, unde veniet auxilium nobis (Psal. CXX). Judica cau- sam nostram, qui solus Pater orphanorum, et judex viduarum es, et judicium facis injuriam patientibus (Psal. xtv). » Ego quidem, si domino meo, cum sum labiis incireumcisus et corde, loqui audeo, per eum cujus causam agitis vos obtestor, ut vos a solio bone eonscientie nullus unquam turbo dejiciat. Nec moleste feratis quod quasi privatus vilam agitis, olim frequentia clientele circumseptam., Quacunque mundus irrogat, ipso altior sustinete, imo despicite ; in omnibus gralias agite Deo, cujus misericordia vos ad preseusa tumultu seculari segregavit, ul vel modicum tempus in contempla- tione ducatis et quiete, et cum Maria, que optimam partem elegit, ad pedes ejus sedens verbum ejus au- diatis (Luc. x). Supplico, Pater et domine, ut de salute vestra, sine qua nihil mihi jucundum in vita, et de statu vestro, cüjus incolumiias sufficit ad meam, servum vestrum certificelis, et vestre scripto beatitudinis consolari dignemini, ut consolatione vestra paupertatem meam estimem divitias. Charis- sime Pater et domine, bene valete. XXXVII. AD;EUMDEM.
Domino et Patri suo charissimo Tnowz,Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, ERNULFUs fidelium ejus minimus, in spiritu fortitudinis scienlie consilio regi.
In otio laborioso constitutus, nullum aptius cre- didi mihi remedium fore quam vobis, Pater, aliqua scriptitando tanquam presenti loqui, qui tamen jugi meditatione, dilectione singulari presens, totum mei cordis hospitiolam merito vindicastis. Placeat igitur serenitati vestre a seriis ad nostras nenias ad horam converli,et his pro me scriptis paululum lemporis indulgere, qui pro vobis innumera aliis legenda (utinam tam efficaciter quam diligenter !) conscripsi. Sed nec estimet quisquam hec de cu- riositatis superfluo vane procedere, que et sollici- tudo filialis de statu Patris optans instrui dictat, et proprie necessitatis causa suggerit, non minimum suo patrono saliem exposita reportatura solatium. Laboriosum, inquam, mihi est otium, quod et gra- vioribus animum molestiis pulsat, quo minor rebus gerendis materia subest, et rarior negotiandi me excital occasio, ut cuin propheta merito dicam : Ecce in pace ista amaritudo mea. amarissima (Isa. xxxvnr)..In ipso etenim, ut ita dicam, actionum silentio familiari quadam inquietudine tumultus
'suboritarcogitationum,longe multiplicius occupans,
infestius distrahens, altius evertens, presertim cum
EPISTOLJE.
X) nec À mihiipsi contrarius positus sim, et velut in partes
D
66
divisus, illud in me sapientis exaperiar, quia nulla pugna gravior quam illa in qua idem qui vincit vincitur. Hine me preteriti» felicitatis urit memo- ria. Summum enim infelieitatis genus est fuisse felicem. Hine presentis adversitatis non tam premit augustia quam rubor coníundit, ob quam et fratres mei elongaverunt se a me, et noti mei, quasi alieni, recesserunt a me. Quodque gravius est, facli sumus opprobrium vicinis nostris, judicantibus ad oculum, subsannatio et illusio his qui in circuitu nostro. sunt (Psal. rxxvim). Noverat hoc, qui dixit : Non. habet infeliz paupertas durius in. se, Quam quod ridiculos homines facit. 1 (JuvEN., sat. 3, vers. 152.)
Ad exaggerandam, demum lante confusionis igno- miniam opponitur eorum non solum impunitas, ve- rum et gloria, qui hujus iurbationis vel actores exstiterunt vel incentores insultantium nobis, et quasi dicentium : « Hi sunt, qui suam justitiam sta- tuere volentes, justitiae regis noluerunt esse subjecti (Rom. x). Propterea dati sunt in captivitatem, et possessiones eorum in manus inimiei. » Ob quos mundans protervitatis motus sub cequitatis normam redigendos, cum veterum auctoritas exquisitissimis assertionibus multimodolabore desudaverit,demen- lie arguendus esset, si quis eorum rationibus vel auderet refragari, imo vel approbare '"delractaret. Verumtamen cum ad ipsum passionis dolorem re- curritur, sensus preponderat auditui, sensualitas prejudicat rationi, ei sic aut incurritur tedium vitse, ut signipolens ille prophetarum eximius cla- met : Obsecro, Domine, tolle animam meam (Num. X1). Aul. boni propositi via forte deseritur, ut et David, vir secundum cor Domini, dicat : Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt. gressus mei, quia zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns (Psal. rxxit). Quod si in his et aliis viridibus lignis, ulpotle secus aquarum decursum plantàtis (Psal. 1), abundanti videlicet Spiritus sancti gratia debriatis, hujus confusionis vices aliquantule turbationis causam cernimus exslitisse, Jesu bone! in nobis aridis, vel, ut verius dicam, putridis quid fiet, qui- bus illa fontis eterni vena tot saxorum obstruitur oppositione quot peccatorum ponderibus aggrava- mur? Nam,etsi magnam ex Scriptura sacre lectio- ne, velut David in cithara psallens, Christi in nobis consolationem operetur, cum tamen ab ea vel vacare necessario cogimur, vel torpere negligenter, quasi eithara relicet, et spiritus nequam, quem carnalem sensum non incongrue dicimus, suum Saul, id est concupiscentiam nostram, superbia esterisque vitiis deditum rursus exagitat, nec exstirpari facile est ad plenum, quod tam erebis agsultibus repullulat redivivum. In hac sane justis- simi Creatoris area, multa confuse miror, et con- queror accidere, in qua libertas servire videtur, forlitudo succumbere,servitus dominari,et postremo vilissima pedissequarum, nec minime virtutum
61
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI
68
respectu digna, forlunam dico, ipsi regin: justitiee A presenti videbar habere. Ad cujus potentie gloriam
potenter imperat, vim infert, injurias irrogat, tor- menta multiplicat, proprium ejus, quod est unicui- que suum reddere, quantum in ipsa est, evacuat, et quodcunque sibi libitum est, in eam confidit, et arrogat impune licitum, dum solvendos ligat, li- gandos solvit, nocentes exaltat, innocentes premit. Suum quippe innocentia essequis abnuattriumphalis praemium corone ? Quid hae, Deus bone, confusione prodigiosius ? Quid hoc prodigio mirabilius est ? Quid hoc mirabili vel efficacius ad movendum, vel innocentius ad subvertendum ? Unde non immerito illa sapientis lacrymosa conquestio : « Heu gravem sortem, quoties iniquo additur sevo gladius ve- neno. » Et Salomon: Cum impii sumpserint prin- cipatum, gemet populus (Prov. xxvii). Ac ne forte in affluenti, tritaque materia prolixa nimis evagetur oratio, redeundum est ad cor. Et ne sermo sobrie- tatem excedat, aut mens a scrupulosa questionum crepidine in precipitium devolvatur erroris, utro- bique cavendum, ne forte in Creatorem velle refun- dere videamur, quod ex nostra in nobis minus est infirmitate, sub cujus oculis nullus motus temera- rius, nullus eventus fortuitus, quoniam in sapientia cuncta disponit ab eterno provisa (Sap. r). Que profecto rerum dispositio non ideo minus ordinata, quia causa ejus nobis incognita, imo eo majori pro- sequenda fidei pietate, quo ab humane rationis cognitione remotior. Judicia Dei abyssus multa (Psal. xxxv), que solus ille novit, qui abyssos in- tuetur, et sedet super cherubin. Tandem a gene- ralitate ad id quod me specialiter contingit, descen- dendum est, et de ea sorte, que me ceterosque nostros pariter involvit, conquerendum. Sed frustra, quia nec casus noster sublevantem invenit, nec querela consolantem ex omnibus charis nostris, forlior in me de die in diem tribulationum tem- pestas insurgit, et aliquid calamitati mex super- addidit hodierna, quod non habuit hesterna, et de crastina vereor, ne el ipsa fiat hodierna deterior. Dominus Rothomagensis aggravavit manum suam super me, quia vos in persecutores nostros justa animadversione vestram aggravastis. Illud tantillum beneficii, quod anno preterito mihi gratis promi- serat, in presenti negat. Gratis pro dico tempore, licet mihi debitum pro ratione. Temporalis principis, quam timet, pretendil offensam, qui potius eterni Judicis cuncta cernentis attendere debuisset sen- tentiam : Deo potius obediendum quam hominibus (Act. v). Et illud : Mihi vindictam, et ego retribuam, dicit Dominus (Rom. xu). Et fortasse in his om- nibus nulla posset ratione dolor mitigari, neque enim dedit mihi Deus cor lapideum, ut percussus non sentiam, attritus non doleam, nisi et imprimis me digna factis recipere, et paccata mea multa gra- viora meruisse cognoscerem, etad vos, Pater sanctis- sime, respectam haberem, qui voluntarie austinetis, quod ego coactus sum in merito, quod ego meritus, De cujus plenitudine totum mihi defluxerat, quod in
C
nec ipsi potentes'poterant, nec ipsi sapientes nove- rant aspirare. Sane Pater, quia universa hsec tan- quam nihil habentes in Christo possedistis, qui corde eorum affluentie nullatenus apposito, ea pro Christo ingruente necessitate fortiter abjecislis, Etenim iterum : Joseph in manu mulieris impudicze pallium reliquit (Gen. xxxix), adolescens rejecia sindone nudus profugit a persecutoribus | Christi (Marc. xiv), dum vos prewelegistis, abjectis, ut di- ctum est, rerum temporalium sarcinulis, quasi qui- busdam ad iter vestrum impedimentis, nudus et expeditus crucem vestram tollere, Christum sequi, in domo Dei abjectus esse, quam cum seculo gloriari, et in tabernaculis peccatorum habitare; Ita ut illud propheticum et evangelicum in auribus meis proclamare non tiam ore quam opere videa- mini : Mihi autem adharere Deo bonum est, ponere in Domino spem meam (Psal. rxxm). Et quid prodest homini, si mundum universum lucretur, ani- ma autem suz detrimentum patiatur ? (Matlh. xvi.) Hic est serpens «neus, ad quem tentationibus velut serpentibus vulneratus, respecium habeo. Hzc est petra, ad quam curarüm aculeis obsitus velit spi- nosus erinaceus spero refugium. Petra enim refu- gium erinaceis. Alioquin vivus absorptus inter mortuos, desperatos scilicet, qui Deum non lau- dant, habitassem. Deputatus essem cum his qui in inferno sunt. Respiciens fui ad adjutorium homi- num, et non est. Vere maledictus homo, qui confi- dit in homine, et. qui ponit. carnem brachium. suum (Jer. xvii). Superest igitur, ut in eum solum respi- ciamus, cui soli derelictus est pauper, qui solus laborem considerat et dolorem (Psal. ix). De cx- tero unum est, Pater, ut salva pace vestra loquar, quod omni tribulatione gravius sustineo, impatien- tius poro, vehementius doleo, quod, cum sepissime nuntios vestros discurrentes videam, nee litteras visitationis, nec saltem verba salutationis per ipsos ex parte vestra recipiam. Status vester adeo mihi est absconditus, ac si nunquam a vobis visus, vel, quod Deus avertat, vobis essem invisus, nee de vobis mihi scire datur aliquid, quod non publica- verit fama, ut tunc demum mihi novum adveniat, cum apud alios fuerit antiquatum. Mementote, Pater, quia ego sum, qui vobiscum pondus diei et
D estus sustinui (Matth. xx). Novit Deus, quod totis
viribus in conscientia pura vobis adfui : utinam tam discrete quam devote, tam feliciter quam fide- liter ! Alii, fere quoquot vobiseum sunt, in labores meos introierunt, letantur presentia vestra, refi- ciuntur verbo, eriguntur exemplo, nec invideo. Non rogo temporale subsidium, quia sufficit mihi pau- pertas mea. Non quero, nisi ut invocetur tantum- modo nomen vestrum super me et gratie vestire securus vivam, qua haoc tempestate mihi super au- rum et lapidem pretiosum multum desiderabilior et dulcior super mel et favum. Liceat mihi saltem per internuntium audire, quod aliis videre datur, ut
m 77
-—Ps
69
EPISTOLAE.
TO
vel afflicto Domino meo condoleam, vel consola- À. exstitisse cognoscit. In omnibus enim non tam re-
lionis et spei, si qua est, particeps existam : Sicut ei erumnz, sic. et laboris (II Cor. xi. Me sepius ad vos ire volentem revocat. Deus scit, non tam itineris difficultas, quam ne his, apud quos utcun- que sustentamini, oneri sim, cum magis vobis ex- pediat paucis esse contentum, quam tumultu eir- cumstrepentium inquietari. Agite ergo, Pater, agite constanter, quia non inchoanti, sed perficienti co- rona debetur. Juxta illud : « Finis, non pugna coronat. » A sacrificio vestro cum Abraham aves abigens usque in vesperum, ne laborem vestrum volatilis gloria tollat, ne quando dicat inimicus vester: Pravalui adversus eum (Psal. xu). Omnia opera vestra referatis ad Deum, ut benedictionem mereamini, quia beatus qui tenebit et. allidet par- vulos suos ad petram (Psal. cxxxvi), id est ad Christum opera sua referet, et in ipso probabit, qui est lapis offensionis et petra scandali (1 Petr. 1). Ne credatis omni spiritui, sed prius probate utrum ex Deo sint. Sermo jactantiz, actus preeceps, procul sint a vobis. Cum summa gravitate, et in consilio omnia faciatis, ut modestia vestra nota sit omnibus hominibus. Et sic in eo vincetis, qui ait: Confidite, ego. vici mundum (Joan. xvi). Quod. ipse vobis concedat, qui omnia potest, cujus causam agitis, Jesus Christus Dominus nosler, charissime Pater et domine. Bene valete. XXXVIII. AD LUDOVICUM REGEM FRANCLE.
Charissimo domino suo Lupovico, regi Francorum, ARNULFUS Lexoviensis Ecclesie humilis minister, salutem et devotum cum omni devotione obsequium.
Letificavit animam meam lator presentium gau- dio diu desiderato, gaudio quod tam nos quam cz- leri fideles regni Francorum longis suspiravimus desideriis, et nunc crebris exsultationibus suscipi- mus adimpletum. Visitavit Deus plebem suam, totique regno Francorum misericordise suc viscera patefecit, dum et certum vobis heredem instituit, et justum universis regni Francorum primatibus dominum ordinavit. Nullus enim erit adeo superbus aut contumax, qui illi debitum famulatum detrectet impendere, quem de carne vestra ad regni noverit gubernacula proereatum. Conservet omnipotens Deus personam vesiram, regnum siabiliat, sobolem- que vestram vobis et nobis in tempora mulliplicet longiora. Ceterum pro latore presentium Bernardo supplicamus, quatenus ad id quod dominus suus ei legaverat obtinendum, nostras sibi preces sentiat profuturas.
XXXIX.
AD ARNALDUM PICTAVIENSEM ARCHIDIACONUM.
Quod aliquid a vobis censeo postulandum, cum petitionis honestas, tum vestre benignitatis intui- tus, non precedentium facit confidentia meritorum. Verum $i operis exhibitio non prvecessit, paulo minus tamen sibi videtur meruisse devotio, que ad omnia si oecasio processisset, promptam ge semper
quirenda sunt opera, quam affectus, nec adeo quid feceris. requirendum est, quantum qua feceris vo- luntate. Sic est: intentio operi nomen imponit, trahitque faetum ipsum potius de animi qualitate substantiam, quam de benefieii quantitate. Inde est quod pro magistro Meschino amico et antiquo sodali nostro, preces vestro porrigo sanctitati, ut veleri si quis est animi rancore deposito, exoratum vos merear invenire super petitione illa, super qua litteris etiam apostolicis instructus Pictaviensi Ecclesie supplicabit. Promisit mihi quoniam ex hoc nune vestro se tolum tanquam magistri et pa- tris maneipabit obsequio, ut si quid de preterito negligentius, vel inconsultius actum est, faturi temporis officia recompensent. XL. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM.
Dominus Remiba Aurelianensis amicus noster est, mutuisque obsequiis plurima nobis invicem sumus charitate conjuncti. Inde est quod nostris ad presens apud majestatem vestram precibus petiit adjuvari, ea nimirum fiducia, quia novit quod vota nostra apud benignitatem vestram desideratum orebrius consequuntur effectum. Privavit eum sen« tentia vestra precentoria, quam habebat pro de- licto quodam, quod, sicut ipse asserit, non de ma- litia qualibet, sed de sola simplicitate commisit. Existimavit enim factum illud ad tenorem jura- menti publiei non spectare, neque se religionem credidit excedere sacramenti, si non communicabat aliis quod singulariter de sola ipsius voluntate pen - debat. Conventus autem a fratribus non restititim- probe, nec superbe respondit, sed slatim errorem suum, si tamen error erat, ad publicam voluit corrigere voluntatem. In quo si certum est nec precessisse malitiam, nec superbiam successisse delicti quantitas fines clementie non excedit, po» teritque ex hoc nunc Romani pontifieis misericor- dia subvenire, in qua nobis divina bonitas et re- medium salutare constituit, et refugium singulare. Siquidem quantum ad culpam salis vindicatum est, quia homini verecundo ad majorem ponam confusio, quam magna eliam detrimenta procedit. Porro cum ei ad veniam simplicitas, nihilominus ad gratiam devotio suffragatur, quia verum est ipsum
D semper Romane Ecclesie secundum facultatem
suam humilibus obsequiis inservisse. Pro omnibus itaque que praedicta sunt fiducialiter accedimus ad rogandum, et quia gloriosum nobis erit tantum a dignatione vestra beneficium impetrasse, et jucun- dum aliquid consolationis amico in tanta amaritu« dine perquisisse. XLI. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM.
Quibus periculis exponere, quibus impendere la- boribus personam meam deslinaverim, ut mererer ad sublimitatis vestre venire conspectum, noverunt hi qui procinctum meum ad terras peragrandas,
7A
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI
et maria pariter exploranda viderunt.Iturus eram, A
sed iter meum divulgato fama precessit indicio, ut facile mihi possent insidie preparari. Ego enim homo sum cui celebrem mulie cause contulere notitiam, et. cui apud hostes Ecclesie plurimam zelus justitie contraxit invidiam, sibique crederent successisse, si in persona mea el malignitati suae satisfacere et vestram possent offendere majesta- tem. Retinuit itaque me rex noster, qui mea quidem voluntate precedente mittebat, negotiaque sua partim distulit,partim minoribus nuntiis perferenda commisit. Intra pectus itaque meum major anhe- lantis desiderii fervor exestiuat, dilationem hanc quasi vulnerati cordis affectione deplorans, quod pedes vestros amplecti, et serenitatem vestram mihi non datur oculis presentibus intueri. Facio interim quod possum, et me tolum honori et utilitati Ec- clesie, quoties occasio refulget, impendo, tanta siquidem voluntate, ut a plerisque de immodestia videar arguendus. Animo enim diligenti nihil satis esi, neque magna devotio cujuslibet operis exhi- bitione placatur, sed suos semper in anteriora co- natus extendit, hoc vobis apud me studium, hec continui laboris inslantia, hic irrevocabilis perse- verantie vivit affectus. XLII. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM.
Est quiddam in quo majestatis apud vos reus inveniar, nisi vestram fidelibus indiciis premu- niero sanctitatem. Habuit Ecclesia Sagiensis epi- Scopum, eui me fraterni sanguinis necessitudo conjunxit, sed arctius gratia beneficientis liberalis astrinxit: hic cum predictam Ecclesiam susce. pisset, magnam temporalibus curam, majorem spiritualibus homo sanctus impendit. Ipsam igi- tur thesauris ornatam, instructam «edificiis, possessionibus redditit ampliatam, adeo quod pro xir canonicis quos seculares appellant, ipsis- que pauperibus, rm;oriens ibidem xxxvi cano- nicos regulares cum omni edificiorum sufficien- tia, et rediluum copia dereliquit. Cumque eam in temporalibus nobilem reddidisset, in spirituali- bus semper nobiliorem studuit exhibere, vir magni- ficus et omni sanctitate laudabilis, cui nec sancti- tas magnificentiam tolleret, nec magnificentia sancti- tatem. Quod bonum a predecessoribus vestris, vi- ris apostolicis, Honorio primum, postmodum Inno- centio, denique Eugenio et Adriano coeptum est et firmatum, precedente siquidem gloriosissimi regis Anglorum Henrici devotione, qui magna (34) ob eamdem causam ecclesie bona contulit et pre- cepti regalis valituro in perpetuum munimine ro- boravit. Cumque res hec a predicto viro religio- sissimo Honorio traxisset initium, ab irreparabili viro Innocentio meruit incrementum, cujus aucto- ritate predictus episcopus elecius ab ecclesia Saneti Victoris Parisiensis personas accepit, qua-
(34) B. om. magna.
12
rum. sanctitas et prudentia suis meritis tante rei posset initia consecrare. Quorum studiis tantum in- ler varias tribulationes sanctum opus excrevit, ut inter omnes Gallicanas ecelesia illa coeperit de no- bilioribus illius ordinis estimari, si quis circa eos hospitalitatis gratiam vel ordinis vellet attendere disciplinam. Porro. ne qua possel oriri secularita- lis in posterum revocanda suspicio,et quia potior fructus poterat de regularium administratione spe- rari, statutum est et Romane Ecclesie nihilominus
auctoritate firmatum, quod in regulares personas
C
sicut prebende, ita et archidiaconatus, et omnium rerum tam potestas quam administratio conferre- tur, ita nimirum, ut omnes obventiones deberent in commune referri, ne cupiditati daretur occasio, si eas liceret privatis usibus applicare. Quod adeo
D verum est ut, defuncto sepe diclo episcopo, eum
qui successit episcopari Ecclesia Romana nulla raiione permiserit, donec eumdem ordinem in pro- pria persona professus est, et quod ipsum in Eccle- sia fide bona servaret juramento corporaliter in- terveniente firmavit. Tantus siquidem favor reli- gionis exstitiLapud eam, nestatuse auree,quod ab- sit! caput eneum ipsius opificio diceretur afiixum. Verum episcopus iste qui ad presens, Domino per- mittente, successit, delestabilem concepisse pre- dicatur affectum, scilicet plantationem hanc penitus evellendidestruendique bonum, quod fidelium devo- tio, quod auctoritas principum, quod: sanctorum re- ligio, quod Ecclesie Romane privilegia duraturo in perpetuum anathemate firmaverunt. Quod si totum a discretione vestra non poterit impetrare, archi- diaconatus saltem ad seculares studebit revocare personas, scilicet. ut. habeat carnalis affectio quod nepotibus tribuat et propinquis. Sed hunc ipsum pietatis specie palliabit affectum, dicturus ecclesiam illam idoneas non habere personas, que talibus sufficere probentur officiis, tanquain si sancte sim- plicitati prevalere debeat secularis astutia, aut de ecclesia Saneti Victoris, aut Saneti Ruff, vel aliis similibus personae non possint auctoritate vestra &d hac officia dispensanda transferri. Et ego qui- dem Ecclesie illius archidiaconus exstiti, ipsius- que beneficiis educatus sum, ipsius institutionibus creditus, justumque est ipsius me semper detri- menlis occurrere et utilitatibus debita diligentia
D providere. Sed et bonum quod tanto domini et fra-
tris mei labore contractum est, humeris meis sus- linendum memoria fraterne charitatis imponit, propter quod inter me et episcopum loci illius cum domesticus noster exstiterit, multisque a me bene- ficiis sit preventus, noviter est. oborta discordia, quia fratrum illorum injurias sustinere non pote- ram, eique ad ordinis subversionem, opem et con- silium non preslabam. Unde illum et eos qui cum ipso sunt tanquam adversarios nostros et manife- stos hostes sapienter accipite, quoniam ultrices lin-
x A
———
73 EPISTOLA. 1
gus neque fidem, neque facilem promerentur au- À inter eos nulla fides est, sic nullus vere charitatis
ditum. Quod si forte. preces alique super hao causa vobis porrecte sunt, secure tanquam sub- reptitias estimate, neque necesse est Ecclesiam aliquod propter eas pati dispendium, quoniam ad conservandam .vobis fidem et gratiam ejus a quo misse sunt, satis erit absque omni offensa si in propriis postulationibus fuerit exauditus. Ad sum- mam loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis (Gen. xvii). Jucundum sit ei eloquium meum, ut pie postulatio voluntatis optati gratiam conse- quatur effectus. Domine, personam vestram pu- blica commendat opinio, animosque et aures om- nium operum vestrorum exspectatio curiosa sus- pendit dum malignandi materiam venatur iniqui- tas, et gloriam nomini vestro devotio fidelis inqui- rit. Absit igitur a vobis ut predecessorum vesiro- rum sancta plantatio vestris convellatur manibus, vestris viribus exstirpetur! Absit ut per vos tot Ro- manorum ponlifieum anathemata ducantur in irri- tum! Absit ut per eos remota secularitas aucto- ritatis vestre sententia revocetur !
XLIII. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM.
Regressus ab Anglia ad pedes vestre bealitudinis amplectendos debui cucurrisse sed exspectanda fuit occasio, qua me magis traxisse necessitas vi. deretur, quam devotio perduxisse. Animus siqui- dem principis nostri aliquantulum ab ea, qua san-
ctitatem vestram olim complexus est, charitate C
descivit, adeo ut inter familiares suos quandoque conquestus sit se minorem in vobis quam sperave- ral gratiam invenisse. Ait in opporlunitatibus suis vos esse difficilem, in postulationibus scrupulosum, acceptos vobis esse et jugiter in Curia demorari quosdam, qui mendaciis suis gloriam regie sereni- tatis offuscant.
Convenire siquidem ad apostolicam sedem ex multis partibus multos, quorum aures illi pravae veneno malignitatis inficiunt, ut sie opinionem ejus quasi transmissa ad omnes gentes delatione denigrent. Furtive quidem id agi, ut iniquitatis operante mysterio quanto magis res silentio pre- menda dieitur, tanto diffundatur in plures, quan - toque secretius agitur, tanto sit efficacior ad nocen- dum. Non tamen arbitratur id de vesira conscien- tia vel voluntate procedere, sed eis de diuturna apud vos commoratione paralur occasio, et auda- ciam comparat assiduitas impunita fallendi. Addit impetratu facilequidquid ab ejus emulisimploratur, vota autem ejus exquisita subtilitate discuti, vel tediosa dilatione suspendi. Si quos ergo de suis viros auctoritatis Joquor ad presentiam vestram venire contingat, hi qui familiarius ei assistunt» incertum suspicionis malum (35), fallaci statim adulatione confirmant. Consuevit enim illud homi- num genus de minimis maxima fabricare, et sicut
(35) B., in malum.
ParnoL. CCI.
affectus ; uniuscujusque studium est, alium quibus potest modis excludere, ut solitarie sibi familiari- tatis privilegium gaudeat acquisisse. Accessurum sibi putant quidquid alii fuerit derogatum, proven- iusque suos repulant aliorum semper utilitatibus obviare. Ego. igitur qui quantum damnosa sit sus- picatio principum, licet innocens, frequentibus de- trimentis agnovi, occasionem censui postulandam, qua vel ab eo sicut quandoque mitterer, vel aliqua me trahere necessitatis instantia videretur. Qus quia differebatur nihil enim onerosum mihi vestre gratia benignitatis imponit, mittendum duxi, ut diligentis absentiam legatio suppleat, quae. bene merite majestati vestre devotionem meam, iam viva voce quam litteris representel. Vester sum Sancte Romane Ecclesie tam verna quam filius, cujus me assidue reminiscor exhilaratum gratia, preventum beneficiis, honoribus ampliatum. Nihil unquam par tante dignationi referam, nihil dignum lot meritis exhibebo, sed etsi non debitorem operis exhibitio, perfecta tamen charitas consummate devotionis absolvit. XLIV. AD GILBERTUM LONDONIENBEM EPISCOPUM.
Lator presentium amicus noster est, nostrisque petit precibus apud vos adjuvari, eoque instantius, quia eonfidit quod preces nostre apud charitatem vestram utilem sine difficultate sortiantur effectum, Gaudet quod amatori justitia veritatis sit | dele- gata cognitio, quod precum nostrorum suffragio mu- nitus accedit, ut in proventum ejus apud vos sin- cera fraterns religio charitati concurrat. Licet au- tem pluralitas instrumentorum viam possit aperire judicio, omnem tamen absolvel testium numerosi- tas et veritas notoria questionem, desertaque pro- vocatio motum judicis excitabit, quam scilicet ad- versarius hujus censuit opponendam, eo quidem astu, ut ei vacaret affectatam rapinam in bona pauperis licentius exercere. Verum quid in male fidei possessorem sine titulo, super principali causa ; quid in desertorem appellationis super sum. pibus et expensis decernendum sit, vestra peritis non ignorat: ne scilicet vis aut dolus impunita pretereant, vel immeritum patiatur innocentia de. trimentum. Porro negolium vobis in expedito Ro- mani pontificis collocavit auctoritas, sublato nimi- rum appellationis obstaculo, in quo sibi calumnia- tores plerumque occasionem vexandi constituunt, et refugium evadendi. Nune enim parebit vobis, licet invita, quasi quibusdam terminis circum- scripta malignitas, cum nec ad presens forum nostram possit excedere, nec severitalis vestre sententiam declinare. Valete.
XLV. AD ABBATEM GRISTANENSEM. ]
Quartus decimus mensis agitur, vel fortassis
exactus est, ex quo ad aliud regnum et transma-
3
75
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI
16
rinas regiones a monasterio tuo sine episcopi tuj A tum impenditur, quidquid vel animus cogitando,
benedictione et conscientia discessisti. Quanta au- tem interim idem monasterium in spiritualibus et temporalibus detrimenta perpessum sil, et fratres sentiunt, et tota regio protestatur. Nuntiatur vero nobis te in Anglia nihil nisi lites et calumnias exercere, et cum gravi monasterii tui sumptu, sine utili causa totam disquirere regionem. Super quo revocandum te duximus et in virtute obedientie injungendum, ut infra Kal. Augusti dispositis re- bus illis utiliter, ad monasterium revertaris, nisi vel infirmitate, vel tempestate marina fueris impe- ditus. Nosse etenim debes quod propensior cura animabus est impendenda quam rebus. Ideoquenisi infra diem assignatam veneris, nos tibi mandatum mittere severius oportebit.
XLVI. AD WALTERUM ALBANENSEM EPISCOPUM.
Querimoniam quam ex litteris, quas mihi a vobis novissime destinatas accepi, gratam admodum ha. bui, quia magis excitat gratiam, quam delictum arguere videbatur. Questus enim estis post aliquot epistolas vestras, nullum vos a nobis accepisse rescriptum, et nos devotionem vestram inter cm- teros non nisi verbis communibus salutasse. In quo intellexi quod benignitas vestra multo desiderio ad complexum nobis mutus charitatis occurrit, quod ego multis quesisse studiis, multis debueram obsequiis redemisse. Et fecissem, nisi occasionem mihi contulisset (36) absentia, qu: mihi semper hactenus optatum vestre serenitatis invidit aspe- ctum. Magnum erat mihi, si presens in oculis ve- stris gratiam invenissem. Majus est quod eam mihi ultro usque ad Occidentis novissima destinatis. Pul- chrum sane et predicande liberalitatis officium, nullis impensum meritis, nullis redemptum preci- bus, nullis beneficiis comparatum. Nihil in eo est quod beneficii minuat majestatem. Apud alios si- quidem actus mers liberalitatis evanuit, sed ubi- que inter contrahentes animos negotium geritur dum spes creditrix et debitrix gratie res compen- sant. Magnum tamen est hodie, si quis amicorum meritis pari premiorum ceompensatione respon. deat, majus est omne meritam animi magnitudine prevenire. Prevenislis aulem me, vestrumque lante dignationis sstimatione fecistis, per quam mihi judicium exislimationis vestre, et dilectionis exhibetis affectum. Multa igitur mihi de judicio existimationis vestre crescit elatio, multa de confidentia gratie securitas ad omnes preparatur eventus. Magnum siquidem est judicium simul et gratiam meruisse prudentis, cum alterumillustret ad gloriam, alterum proficiat ad proventum. Quid ergo? Quid retribuam Domino meo pro his que attribuit mihi ? (Psal. cxv). Nempe totum devotionis affectum, quo nihil majus offerri, nihil impendi gratius, nihil polest preliosius estimari, Hoc etenim impenso to-
(36) B., tulisset.
vel operando corpus vel facultates conferunt ero- gando. Hoc igitur apud vos judicium mihi perse- veret e gratia. Vobis nihilominus apud me pro- misse devotionis non tepescet affectus, ut scilicet alter in alterius opportunitalibus monitore non egeat, sed zelum charitatis alterne communicati officii probet effectus.
XLVII. AD EPISCOPUM ENGOLISMENSEM.
Lator prziesentium filium minorem eunti ad scho- las avunculo commendavit, ratus quod ipsum ad propensiorem pueri curam propinqui gratia san- guinis inclinaret.
Ille vero his que ad éxhibitionem pueri compa- rata fuerant, profusius erogatis, puerum ipsum eui- dam clerico nomine pignoris obligavit, licet con- tractus ejusmodi nec de jure teneret, nec bonis etiam moribusconveniret. Libera siquidem persona sine proprio consensu non potuit obligari, puerum- que id etatis consentire non posse, vestra peritia non ignorat. Ceterum non tantum sortis, sed etiam usurarum nomine retinetur, factumque tam enorme non a seeulari persona, sed a clerico quodam, ipsoque domestico vestro, vel domestici filio fieri predicatur. Mirantur qui audiunt hac a vobis inter ipsa saneti episcopatus vestri primordia sustineri, qu&e nec justitie rigor incorrepta relinquere, nec impunita debuit severitas ecclesiastica preterire, Clerieus etenim vester manifeste de plagio confi- telur, sed et usuras quas detestatur Ecclesia nihil- ominus impudenter exposcit. Quod si usuras, quo- niam odiossesunt, insumptum exhibitionisimpense puero malignitas astuta convertit, respondemus ubi principalis obligatio sublata est, puerum de acces- soriis non teneri, sed eum injuriarum competere potius actionem, quod ingenuum puerum, libera- libus artibus applicandum, subduetum patri, propo- sitis non permiserit officiis applicari. Denique ego ovem meam a vobis, tanquam a judice, adversus confitentem de criminibus instanter exposco, vo- bisque providendum est, ut circa hoc vobis since- ritas fame, non charitas fraternitatis, puero debitae pietatis conservetur affectus, quoniam si reum per culpam vestram, quod absit! contingat elabi, nosa reo fortassis in judicem actione subsidiaria conver- temur. Quod si non uleiscendum delictum hoc, sed inter eos mansuetudo vestra potius decreverit com. ponendum, patri jurato, quoniam vir bone opinionis est, fides indubitata poterit adhiberi.
XLVIII. AD.ARNALDUM BONJEVALLENSEM ABBATEM.
Littere quas novissimas vestra mihi charitas de- stinavit, apud eum qui perferendas acceperat ali- quandiu substiterunt. Unde faetum est ut eas non profecturi, nec proficiscentis acceperim, sed pro- feci: quem nec resalutare possem, nec si quid
Tl
EPISTOLAE.
18
concepissem animo remandare. Feci ergo quod po- A optaret opportunitatibus inservire. Bene autem no-
iui ; holocaustum obtuli pro vobis medullatum (Psal. xv), quod sua nimirum pinguedine compla- ceret, ipsamque oblationem devotus impinguaret offerentis affectus. Holocaustum, inquam, obtuli medullatum, in quo scilicet medullam divinitatis corporea species obumbraret, procedensque de in- timi cordis medullis oratio suam sacrificio contine- ret melodiam : hic enim ille vitulus saginatus est (Prov. xv), hic mons ille coagulatus est pinguis (Psal. vxvi) ; hic Christus ille unctug oleo exsultatio- nis pr: participibus suis, de cujus plenitudine licet omnes acceperint, ipsa tamen effusio non minuit effundentem. Nihil offerri pretiosius, nihil efficacius potest, nihil ei qui offert, vel ei pro quo offertur utilius, si dignitati sacrificii personarum indiguitas non obsistit. Oportet enim offerentem puras manus inferre, ne quod impreciabile est, omnique venera- tione dignissimum, vel sub pretii recidat vilitatem, vel causis indignioribus expandatur. Oportet eum pro quo offertur fide recognoscere, charitate com- plecti, prosequi desiderio, totamque sibi in eo di- vine propitiationis fiduciam collocare. His aulem concurrentibus utriusque partis versatur utilitas, ut qui pro aliis offerunt, pro se ipsis inveniantur of- ferre. Magnum sane, predicandumque beneficium, quod erogatum alii proficit, ipsumque nihilominus adjuval érogantem. Quoscunque enim sacerdos ef- fusa charitatis latitudine complectatur, totum simul omnium, totum uniuscujusque est sigillatim, nec integritatem dividit communicatio plurium, nec so- liditatem minuit participatio diversorum. Sie esl : lotus tibi Christus impenditur, totus mihi, totius - que in solidum te coharedem hereditatis admittit, quam totam mihi nihilominus repromittit. Quod enim spirituale est, neque terminis circumsceribitur, nec aliquibus angustiis coarciatur, nec impensum rarescit impendio, nec aliqua potest integritatis suce detrimenta sentire. Totum itaque pro vobis obtuli, totum proventui meo nihilominus reservavi, cum Scilicet utrique sic cesserit in salutem, ut et iter vestrum cum prosperitale dirigeret, et mihi gra-
tiam divine propitiationis augeret.
XLIX. AD JEGIDIUM EBROICENSEM ELECTUM.
Benedictus Deus, qui ad episcopale vos vocat offi- cium, el ad onera nostra pariter comportanda con- ducit. Gaudemus plane vestra ad honorem debitum merita promoveri ; sed majore gaudio commovemur, quia sapientiam vestram ex hoc nunc totum scimus utilitatibus Eeclesie mancipari. Me vero commune gaudium justum est speciali l:etitia celebrare, quia personam meam bonitas vestra speciali semper di- lectione complexa est, et ego ad honoris vestri pro- ventum totis semper desideriis anhelavi. Concurre- bant siquidem hinc inde alterna mutus charitatis .officia cum alter non magis suis quam alterius
(37) B. om. plerumque.
bis in hac parte providentia divina consuluit, quod cum sapientiam vestram ad alias partes multorum desideria *raherent, ipsa vos nostre presertim provincia reservavit. Justum sane est ejus vos po- tissimum obligari muneribus, ejus necessitatibus inservire, qua vos suis aluit uberibus, suo fovit amplexu, suis honoribus ampliavit. Mihi vero be- nignius indulgentia divine propitiationis arrisit, quae me ab amico nec diversitate professionis ab- junxit, nec locorum distantia separavit : sed nos quasi contigua positione conjunctos, ad frequentes comparavit occursus, ut ad communicanda profusa charitatis officia ipsa locorum occasio serviat, ei propinquitali corporum nihilominus propinquitas respondeat animorum. Interim profusis desideriis et devotis orationibus arbitror insistendum, ut initia consecrationis vestre divina benignitas felici secundet auspicio, et ad exsecutionem. episcopalis officii vos exuberantis gratie virtute confirmet.
L.
AD RICARDUM DE ALMAR., PRJECENTOREM LINCOL- NIENSEM.
B
Licet pro latore presentium A. vestre presens supplicaverim charilati, preces tamen censui litteris prosequendas, ut quantitatem desiderii mei tam vive vocis alloquium, quam litterarum instantia declararet, Sperat hic impetratis a me litteris, à vobis impetrasse quod postulat, quia quasi certus est preces meas apud dileclionem vestram optato nullatenus frustrandas effectu. Cumque solus cha- ritalis affectus omnem possit inter nos formasse fiduciam, accedit tamen quod utilitatis vestre de- trimenta non quaro, quamvis gratia mea vestro judicio quelibet plurimo proventu dispendia re- compenset. Facietis itaque cum hilaritate quod pe- titur, ut ipsa facilitate meriti quantitas augeatur, quia sepius officii liberalis exhibitio creat vel fir- mat amicilie veritatem. Licet enim ipsa in sua simpliciter puritate consistat, tamen extrinseca fre. quenter accessione distrahitur, adeo ut injuriis irritata deficia!, et quasi delinita beneficiis conva- lescat. Porro, ipsa plerumque (37) beneficiis odia conquiescunl, el mirabili mutatione in contrarios vertuniur affectus. Siquidem necesse est diligas quem odisti, si eum ad meliorem affectum a pri- stina malitia transisse cognoveris, affectumque tuum aliena sibi formidabit affectio, ut semper diligentem diligas, et oderis odientem. Oportet igitur ut sibi invicem bene utriusque conscientia respondeat, ideoque ultro citroque abscondite voluntatis argu- menta procedanl, quia operibus credendum esse ipsa nos evangelicae doctrina veritatis instruxit. Semper diligentis animus ad alterius est quam ad sua vota propensior, et preveniri desidiam reputans tota semper festinat diligentia prevenire.
C
19 LI. AD PAPÁM ALEXANDRUM DE DISSOLUTIONE MONASTERII GRISTANENSIS.
Est in episcopatu cui, Deo permittente, deservio, monasterium quoddam nomine Gristanense, quod aliquando suavitatis odorem circumquaque diffudit ; sed in diebus abbatis istius merita diu laboravit infamia, sicut presentes vidisse constat et remotos audisse. Nec enim infra domesticos parieles conti- neri scandala potuerunt, que procedente temeritatis audacia, publicis offerebantur aspectibus, et per ora publiea personabant, quoniam fratres loci illius ab operibus ejusmodi nec timor Dei, nec hominum reverentia cohibebat. Quorum quanto major imma- nitas exstitit, tanto latius celeriusque fama discur- rente vulgata sunt, majoremque apud omnes con- traxit offensam, quod palam tanta a sanctuario pro- cedere malitia videretur. Siquidem nulla vel modica eral intrinsecus regularis observantia disciplinz, minor extrinsecus exhibitio charitatis, quia nec hospites agnoscere consueverant, neque quidquam pauperibus impartire, sed ipsas etiam communis mensereliquias, adimpendendum privatis affectibus dissolutionis impudentia reservabat. Parva sunt hac, sed ad sanguinem prorupit insania, ut a nulla specie criminis manus eorum servarentur immunes, Constat eos in claustro strictis invicem coneurrisse cultellis, sicut. cicatrices vix obducte, et recentia quoque vulnéra protestantur. Ac nisi de cultellis eorum pugionem provida sustulisset antiquitas, see- pius usque ad alternas etiam mortes intemperantia desevisset. In monaslerio ipso immersam aque frigidiori mulierem vis algoris exstinxit. UL enim mi racula facere crederentur, et quibuslibet commentis secularium personarum frequentes invitarent ac- cessus, sanitatis remedia promiltebant ei qui se incantatm ab.eis nescio quibus carminibus, aqua septies sustinerel im mergi. /Eera itaque mulier aque glaciali frequenter immersa inter manus eompri- mentium monachorum congelata decessit, dum vim algoris cgritudo non sustinel, et profana religio naturam potius irritat ad perniciem, quam Dei mi- sericordiam ad salutem. Ministrum coquine cum debitum pronus exsequeretur officium, quidam e monachis interfecit, quia dicebatur aliquando de nimia illius circa uxorem suam frequentia murmu- rasse. Cervicem itaque ipsius adaclo totis viribus pistillo grandiore confregit, et innoxio sanguine pulmenta, que tam ipsi quam ceteris fratribus pa- rabatur, aspersit. Super quibus cum ego sepius abbatem charitate debita commonerem, nec enim severius cogere permittebar, dissimulandum potius quam distinetione monastica censuit occurrendum. Dedit itaque dissimulatio remissa fiduciam, qui sibi nihil non licere credebant quos nec ratio propria, nec aliena correptio refrenabat. Porro nulla abbati discipline restabat auctoritas, quia etiam a reprobis
(38) B., quamlibet.
ARNULFI]I LEXOVIENSIS EPISCOPI
À eorum disciplina contemnitur, in quibus bene com- .
D
80
posite mentis opera non videntur. Augebat auda- ciam quod eis in claustro necessaria non dabantur, sed ad recompensationem subtracte necessitatis liberior eis evagandi licentia laxabatur. Solent enim hujusmodi persone patientius inopiam portarequam regulam, eta prelatis suis peccandi libertatem quan- talibet (38) egestale mercantur.
Ad haec, utnulla eiseffluendi deesset occasio, abbas sepius quasi ad disponenda bona monasterii navi- gabat in Angliam, ubi sine consorte degens et judice; gule et lateri, sicut. dicebatur, indulgens, parum aliquid prater vagos discursus, et lites supervacuas exercebat. Übi novissime per, continuum fere bien- nium demoratus, episcopalis edicti necessitate redu- ctus est, statumque monasterii deteriorem satis quam reliquerat reversus invenit. Cumque statim co»pisset monachorum contentionibus infestari, fe- stinantem redire prohibui, nisi ordinato monasterio prius mihi personas idoneas qua curam gererent vicariz sollicitudinis assignasset. Ipse vero episco- pali, qua ei premineo, auctoritate neglecta, et de- bito obedientie, de cujus exhibitione vinculo jurate professionis tenetur astrictus, sine conscientia mea reversus est, nemine domi relicto qui sciret vel euram ordinis gerere, vel temporalia dispensare. Quod statim miserabiliter ipse rerum declaravit eventus : quia is quem procuratorem reliquerat, ebrius in refectorio super canam duos de fratribus cultello percussit, atque ab eis est incontinenter por- tica, quam casus obtulit, interfectus. Quo facto ve- terum criminum renovata memoria, ab omnibus omnia quasi sub unum reducebantur aspectum, omnesque publice existimationis et fame judicio condemnati sunt, qui nullus erat quem nocentem non fecisset operatio vel consensus. Itaque ejicien- dosomnes plerique dixerunt, et personas novi ordinis penitus inducendas, ut et in istos vindicaret ejectio, et ordinis observantiam novorum institutio restau- raret. Porro ego ejectis interfectoribus, quia sic tam ratio quam metus potentie sscularis exegit, ad mo- mentum qua mihi visa sunt disponenda disposui, nec enim quidquam perpetuum constitui poterat, cum de nullo eorum satis bene vel fama vel conscientia re- sponderet. Feci tamen quod potui donec fortiore consilio possit omnis plantatio, quam Pater ccelestis non plantavit, avelli, Vestris hoc reservatur mani- bus, vestris erit viribus adimplendum, quia ei quod radices altius egit manus non prevalent imbeecilles. Super quo si ad communia totius fere regionis vota respicitis, ii quos ad perpetuam dissolutionem par convictus, alternique consensus gratia fcederavit, se- gregandi sunt, et sigillatim per regularia monasteria dispergendi, ut occasionem peceandi, quam de pravae familiaritatis consortio quesierunt, apud ignotos de divisione et diversitateconversationisamittant. Com, mune votum est, ipsique etiam principi complaceret,
Ne M
81
in regulares canonicos monasterium transformari, ut ipsa species ordinis innovata, plenius omnem possit tollere vetustatem, et ectera exempli severitate mo- nasteria terreantur. Sunt enim aliqua, quorum in lantam dissolutio prorupit audaciam, ut confusionem suam deprehensa etiam non agnoscat iniquitas, sed induratis frontibus semper obstinatio convalescit. Sic autem locus ille in statum dignioris ordinis ex- surgeret, et ubique semper quasi presens esse apo- stolica severitas crederetur. Preterea provinciam nostram frequentibus monasteriis,ipsisquenobilibus certum est abundare, canonicas regulares paucas habet, ipsasque pauperrimas, adeo ut ad querendum ordinem illum plerumque nostrates oporteat ad re- giones extraneas demigrare. Bonum itaque plerisque videretur, si paucitas monachorum dissoluta in mul- titudinem regularium excresceret clericorum, et col- locatis utiliter eis qui ab institutione materna desci- visse noseuntur, ceteri materno possent gremio con- tineri, ne tanquam ablactati ad ignotarum matrum severiores depellantur amplexus. Siquidem hoc facto in nocentes utilis vindicta procedet, que sublata corporibus peccandi licentia, totum ad salutem conferet animarum, etad consecranda novellae plan- tationis auspicia proniora favoris publici vota con- current. LII. AD ABBATEM GRISTANENSEM.
Quot scandala, que detrimenta domui tue ex causaabsentiarum tuarum provenerint, tua fraterni- tas non ignorat. Super quo cum rem ad nostram certum sit diligentiam pertinere, precepimus te va- gos cohibere discursus, et debitas super gregem tibi commissum vigilias vigilare : nec ad remotas disce- dere regiones, nisi prius disposita domo personas nobisassignassesidoneas, quz curam domusginterim
gerere possent, eique in spiritualibus et temporali-*
bus utiliter providere. Tu vero neglecta episcopalis auctoritate mandati, imo tua et animarum tibi com- missarum salute postposita, sine nostra conscientia discessisli, nemine domi relicto, cujus res aut pro- videniia dirigi posset aut diligentia gubernari. Unde, sicut ad tuam credimus notitiam pervenisse, tot in eodem loco postmodum probra commissa sunt, ut et regionem nostram scandalizatam esse constet, et monasterium turpiter infamatum. Per presentia itaque scripta tibi mandamus, ut infra. vicesimam diem post acceptionem presentium litterarum, re- mota omni occasione redeas, nisi aut maris incle- mentia, aut corporali, quod absit ! fueris infirmi- tate detentus. Alioquin ex ea die ab officio altaris et introitu omnium ecclesiarum, ea qua tibi pre emi- nemus, te noveris auctoritate suspensum. LIII. AD LAURENTIUM WESTMONABTERIENSEM ABBATEM. Pro Simone nostro gratias vestre refero charilati, quia ipsum innate vobis bonitatis oculo respexistis, ipsique beneficium non temporale, sed in longiora duraturum tempora provida munificentia prestitistis.
EPISTOLJE.
82 A Magnum est quod ad horam subvenit indigenti, majus quod in dies annosque renascitur, quot ut se- pius conferat frequenti revolutione denuo reforma- tur. Sane beneficium hoc non minuitur témpore, sed augetur, proventusque perseverantiam redivivie conservat industria largitatis. Multa simplicem do- nationem: commoda prosequentur,totiesque donatum iri videbitur, quoties novi redeuntium fructuum manipuli congerentur. Majus etiam est jus aliquod donasse quam corpus : quoniam jura frequenti per- ceptione subnixa sunt, simplici vero traditione cu- juslibetcorporis donatio consummatur. Jus dedistis, ne citius munificentic vestre gratia preleriret, ut sicut apud vos virtutis non tepescit affectio, ita pro- rogata in perpetuum liberalitatis vestre beneficia convalerent. Preterea liberalitati prudentia discre- tionis accessit, quoniam ei dedistis, cujus vobis ho- nestas, cujusindustria, cujus sedulitas officiosacom- placuit. Nec ignotz persones, nec inutili contulistis, si ei cujus merita precesserant et sequentur, qui vobis animo et corpore ad cumulum gratiarum refe- ral actiones, ut jure debeatis de exteriori fructu et conscientia testimonium gloriari. Ego tamen impen- sum quod fecistis potius mihi reputo, quia quod prius differebatur, ad prima statim intercessionis mes verba concessum est, ut meam specialiter ex eo videremini gratiam alífeclasse. Sane major exstitit in exhibendo donatorishilaritas, quam in accipiendo desiderium postulantis. Pulchrum sane el prieedican- dum beneficium, nulla suspensum dilatione, nullis redemptum precibus, nullis meritis comparatum. Nihil in eo fuit quod beneficii minueret majestatem. Prevenistis me qui omnes occasiones venari decre- veram, ut vos impenso quolibet liberaliter officio prevenirem. Igitur me debitorem me magnificentia vestra constituit, ut ex hoc nunc solvere debeam, non donare, quia quod bene merenti rependitur, illastrari donationis nomine non meretur. LIV. AD DOMINUM HENRICUM REMENSEM ARCHIEPISCOPUM. Philippum vestrum de Chaumont cum apud nos in Rothomagensi moraretur ecclesia, honesta con- versatio notum nobis reddidit et acceptum. Ácce- debat ad gratiam quod in actibus ejus regii sangui- nisexcellentiarefulgebat,dignamque tanta nobilitate liberalis prudentia formabatindustriam,utalios sicut D genere, sic moribus excedere videretur. Traxit eum et desideriis nostris abstulit magnitudo vestra, ut propinquis genere fieret conversatione propinquior, vestrisquecujustotusest mancipatus obsequiis,apud magnificentiam vestram doctrine proventum faceret et fortunae. Exsultavit igitur, et se in multis bene- ficentiam vestram sensisse gavisus est, tanto sane alaerior, quanto de primitiis gratie vestre major poterat de futuro fiducia provenire. Interim tamen, sicut ipse lacrymose conqueritur, mota est adversus innocentiam ejus vestra serenitas, et a concepta spe elongatus estaliquantulum amicus et proximus, nisi quia desperalionem excludit sinceritas consciente
B
83 ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI 84
et vestre si quid admissum est humilis et devota A criminis promisissent: licet ipse novas inimicitias
patientia discipline. Preelegit enim apud miseri- cordiam vestram deprecationis partibus uti magis quam contentiosis excusationem litigiis instaurare : quia, sicut magnanimitas vestra superbie cedere nescit, sic humilitati non sustinet obviare. Sane dum nobiscum esset, intellexit sepius quod pluri- mam nobis in oculis vestris gratiam bonitas divina contulerat, qui tanto predicabilior est, quanto de gratuita liberalis animi vestri bonitate procedit. Preces itaque nostras de longiuquo quaerendas cen- suit, ut eas possit nobis velut aliquod acceptabile munusofferre, quatenus nostraculpamipsius, siqua est, intercessio redimat, et ad indulgentiam motum severitatis inclinet. Siquidem gloriosum erit vobis tantam apud. majestatem vestram gratiam gratie plenitudinem invenisse, ut etiam a nobis in alios copiose dilectionis vestre redundet ubertas. LV. AD DOMINUM ;PAPAM ALEXANDRUM. (Post mortem beati Thomz.)
Charissimo domino et Patri ALEgxANpRo, Dei gra- tia catholice Ecclesie summo pontifici, AnNULFUS Lexoviensis Ecclesie humilis minister, salutem et debitam cum omni dilectione obedientiam.
Cumjapud regem nostrum pariter congregati de magnis Ecclesie, regnique negotiis tractatüri cre- deremur, subitus nos de domino Cantuariensi ru- mor lamentabili merore perfudit, adeo ut in mo- mento securitas in stuporem et consultationes in suspiria verterentur. Per aliquos enim ab Anglia revertentes certa relatione didicimus, quod quidam inimici ejus, crebis, ut; aiebant, exacerbationibus ad iracundiam etamentiam provocati, temerein eum irruptione facta, quod sine dolore dicere non pos- sumus; nec debemus, personam ejus aggredi et trucidare;crudeliter perstiterunt.: Ad regis deni- que notitiam rumor;infaustus quibusdam perferen- tibus penetravit ::quoniam ei non licuit ignorare, quod ad ejus vindictam jure potestatis et gladii videbatur specialius pertinere. Qui statim in primis nefandi sermonis initiis ad omnia lamentationum et miserationum genera conversus, regiam prorsus majestatem quasi cilicio immutans et cinere, multo fortius amicum exhibuit, quam principem, stupens interdum et post stuporem ad; gemitus acriores et acerbiores amaritudines revolutus. Tribus fere die- bus conclusus in cubiculo, nec cibum capere, nec consolatores admittere sustinuit, sed moestitia per- niciosiore voluntariam sibi perniciem indicere per- tinaciter! videbatur.: Miserabilis erat malorum fa- cies, et anxia; vicissitudo dolorum, quoniam qui sacerdotem lamentabamur primitus, de regis sa- lute consequenter copimus desperare, et in alte- rius nece miserabiliter utrumque credebamus in- teriisse. Porro: querentibus amicis, et episcopis maxime, quod eum ad se redire non permitteret, respondit se [metuere ne?scelerisjauctores et com- plices veteris rancoris confidentia impunitatem sibi
recentibus injuriis et frequentibus maleficiis com- pararet, arbitrari se nominis sui famam et gloriam maledictis emulorum respergi posse, et confingi id ex ejus conscientia processisse, sed omnipotentem Deum setestem invocare in animam suam, quod opus nefandum, nec sua voluntate, nec conscien- tia commissum est, nec artificio perquisitum, nisi forte in hoc delictum sit, quod adhuc minus dili- gere credebatur. Super hoc quoque se judicio Ec- clesie prorsus exponere, et humiliter suscepturum quidquid in eo fuerit salubriter stataendum. Com- munica to igitur consilio in hoc universorum con- sultatio eonquievit, ut sedis apostolice sapientiam et auctoritatem consuleret, quam spiritu sapien-
tie, et potestatis plenitudine Christiana fides pre- B p
dicat abundantius redundare, et apud eam suam studeat innocentiam modis legitimis el canonicis approbare. Supplicamus ergo, quatenus secundum datum a Deo vobis spiritum consilii et fortitudinis tanti sceleris auctoribus secundum facti immmani- tatem severitasvestraretribuat,etsuaminnocentiam regi pietas apostolica in statu suo velit affectuosius conservare. Omnipotens Deus personam vestrain Ec- clesie sue per multa tempora conservetincolumem LVI.
PAPAM ALEXANDRUM, PRO GILBERTO LONDONIENSI EPISCOPO.
Venerando domino et Patri suo ALExANDRO, Ca- tholice Ecclesie summo pontifiei, AnNULFUS, Lexo- viensis Ecclesie humilis minister, salutem cum omni debite obedientie et devotionis affectu.
Personam domini Londoniensis apud excellen- tiam vestram diligentius commendare supervacuum duxi, quia quod publice notum est, nec aceusalione solemni, nec multa commendationis instantia cer- tum est indigere. Siquidem plenitudo virtutis ejus et scientie tot apud nos enituit argumentis, lot subnixa suffragiis tot utilitatibus approbata est, ut quod in multos dignatio divina distribuit, hoc in ipsum majoris affluentia gratia cumularit. Ex- cedit ineoapud nos omnem comparationis invidiam cum frugalitatis industria, lum praerogativa scien- tie, tum religionis integritas, adeo ut neminem ei cujusquam audeat preferre presumptio, vel cujus- quam prestantioribus meritis merita cosquare.
AD DOMINUM
D Tractus est tamen jam diu homo sanctus in cau-
sam, et sermonibus odii cireumdatus, et expugna- tus est gratis, et invidie questionibus infeslatus. "Tractus est, inquam, homo sanctus in causam ; si tamen causa dicenda est, ubi nullam potuit contra- dictio facere questionem, ubi nullum litigium, nulla judiciarii;ordinis forma processit : ubi sine reo et teste idem actor ei judex solitariam formavit de singulari voluntate sententiam. Felicem se iste et omni donatum bealitudine judicaret, si ei judex suus auditorii communis aream impertisset, si ci- tatus venire, si conventus /respondere, si denique dubium experiri potuisset sententie falalis even-
^al aee aictnse nad
poli at rt p
» 4.
gi mme
—
85
EPISTOLJE.
86
tum. Sed in ipsum de alio regno, de transmarinis A sulatu reducatur ad formam, quod cujuslibet inso-
. partibus, de longinquo scilicet velut in occultis sa- gitta transmissa est, et hostis dum previderi me- iuit, gladium protinus capiti nescientis illisit. So- lent patres filiorum delictis virgam prius adhibere quam baculum, et si correctio moderata non profi- cit (39), severiora postmodum flagella consumunt. Utilius fuerat pepercisse persone, in quam se no- verat totam scandalizare provinciam, quia ad bo- num pacis non tam poena unius quam multorum gratia profuisset. Videlur de molu animi magis quam de charitate processisse quod factum est, quia totam se protinus ad ponam irrogandam potentia presidentis effudit, nihil reservans in posterum, in quo vel dispensare prudentia posset, vel misericordia subvenire. Fuerat fortassis primum ab episcopali suspendendus officio, ab altaris mi- nisterio prohibendus, a liminibus sequestrandus ecclesie, ut contumax novissime gladio feriretur: nec ad[perniciem fratris libentius cucurrisse, sed eogi videretür invitus. Neque enim salutem homi- nis velle credendus est, qui festinat ad sanguinem, sed delinquentes ecclesiastica etiam censura pre- munit, ut scilicet liberentur dilecti, quos pretiosi sanguinis redemit effusio, et fugiant a facie arcus, ut in contumaces tantum spicula superbe provo- cata descendant. Quod si etiam certum sit trans- itum litteris et legatis ad eum pervium non fuisse, sed omnem viam legitimis edictis secularis poten- tie terrore preclusam, delictum alienum innocen- lie istius prejudicare non debuit, nec ipsi de jure potuit poena quam non merebatur infligi. Verum- tamen est delusa potestatis aslutia sagacitate per- ferentium aliquas ad ipsum litteras, et mandata venisse, quibus tota diligentia paruit, omnibus sci- licet vel denuntiatis publice, vel effectui debito man- cipatis. Porro, si in tanto discrimine rerum consu- lenda videretur presidentis auctoritas, nuntiis hu- jus ad eum omnis negabatur accessus, nullumque paterne charitatis exstabat indicium, ubi ei consi- lii gratia simul et remedii copia tollebatur. Ad haec nobis, qui rerum veritatem ex magna parte tam experimento quam fideli de proximo relatione co- gnovimus, licet apud majestatem vestram de pura lestimonium conscientia perhibere, virum inter minas alterius potestatis et alterius insidias con- stitutum, quatenus ad eum pervenire potuit, ec- clesiasticis semper preceptionibus obedisse, nec ab initio discordie causam, vel postea fomentum ali- quod audacis prestitisse. Ille vero, sicut dictum est, non observala causa, vel ordine virum, cujus laus est in Ecclesia, ad scandalum omnium bono- rum in facie confudit Ecclesie, et animam sanctam amaritudine simul et merore complevit. Benedi- ctus autem Deus, qui adversus hujusmodi sanctam Romanam Ecclesiam nobis ad solemne refugium et remedium salutare constituit, ul ejus scilicet pra-
(39) C., sufficit.
B
D
lentia vel imperitia denigravit ad culpam. Siquidem quod actum fuerat vestre nimirum discretionis auctoritate correctum est, accepto scilicet ab isto juramento, quod in tempore vobis complacito, super his de quibus agebatur, mandatis apostolicis obediret. Stabat ergo vir innocens sub vestri secu- rus exspectatione mandati, sed posterior emissa est severior quidem priore sententia, nulloque man- dato, nulloque premisso cujuslibet vocationis aut conventionis alloquio, in idem vinculum, imo fortius litteris majestatis vestre retrusus est, ei- que remedium mansuetudinis vestre, in quo respi- rare coperat, est ablatum. Mirati sunt qui audie- runttantum adversus innocentiam persone,tantum . adversus ordinem jurisprudentie vestre subripi potuisse, cum ipsum a religione juramenti nulla- lenus descivisse constaret, nec ipsum postmodum in aliquo judicialis experientia condemnasset. Cer- tum est, et omnibus regni illius incolis manifestum, hominem sanctum in his que male acta sunt nihil voluntate, nihil consilio, nihil ope deliquisse ; ei- que generale testimonium de pura omnium con- soientia perhibetur, ipsum ecclesiasticis semper preceptionibus fideliter obedisse. Sane verum est tam ipsum quam alios ineumbentis potentis ve- hementiam timuisse, majorisque periculi necessitate compulsos dissimulasse plerumque, et sepius exhi- buisse modestiam quat rigorem, et tanquam sedu- clores motum potestatis consultis aliquando blanditiis delinisse, ut eis verilatemjustitie, quatenus id fieri poterat, puritas conscientia reservaret. Profecto in articulo diei illius vidimus statum Ecclesie partium nostrarum sub tanto discrimine constitutum, ut scis- sura quantitatem nulla potentia, nulle divitiae, nulla posset ad plenum diligentia resarcire : nec exsors tanti mali ipsa etiam Romana Ecclesia preeterisset nisi incendium quod excrescebat pontifiealistempe- rantia restinxisset. Super quo quantas possumus de intimo cordium sancte providentiee vestre gratiarum referimus actiones, quod paterna nobis clementia pepercistis, e malum a nobis longanimi patientia studuistis avertere, quod nostris credebatur procul dubio cervicibus imminere. Inde est quod post multos metus laboresque diutinos, et naufragium imminens, portus nobis securitatis et tranquillitatis incipitapparere, certaque spe per merita vestraletos exitus, et jucundos prestolamureventus. Porro, licet personam pro qua scribimus facile sit in omnibus excusari, testimonia tamen et preces venerabilium personarum benignitati vestrae credidit offerendas, quae nulla unquam audacia vestram attentarent in aliquo fallere sanctitatem. Quod si ad omni- modam fidei firmitatem ulterius procedendum ere- diderit vestra discretio, paratus est coram legatis vestris aut personis quibus hoc vobis delegare pla- cuerit, omnem a se culpam manifesta veritate de-
81 ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI 88
pellere, et si res altius discusse fuerint, invenietur A verit misericordia, coram multis ecclesiasticis se-
in plerisque laudem quoque plurimam sagaci soler- lia meruisse. Affectabat omni desiderio ad vestram venire presenliam, idque jam secundo anu posset expertus est, sed progressum aliquatenus ctas pro- vectior, persone gravitas, difficultas itineris, et se- nectuli semper cognata debilitas reduxerunt. Ad ha:c non solum nosira pro eo, sed tolius regni, imo etiam regnorum desideria, pietatis vestre genibus advolvuntur, ut secundum datum vobis a Deo spiri- tum, justitiaz ejus conservetis illeesam : aut si quid etiam imperfectionis esl, oculi vestri videant equi- tatem, quia nihil de indulgentie beneficio con- sequetur, quod non excedentia persone merita recompensent. El nos quidem ista ad nullius sug- gillationem, sed ad hujus proventum scribenda cen- suimus, quia et huic apostolica poterit gratia pro- videre, et aliis nihilominus de ejusdem discretionis et mansuetudinis copia subvenire (39*).
LVII.
AD JOANNEM ET WILLELMUM CARDINALES, PRO ROGERIO EBORACENSI ARCHIEPISCOPO.
Qua fide, quo studio, quo affectus, circa initia tem- pestatis istius ad unitatem Ecclesie, et honorem Romani pontificis dominus Eboracensis intenderit, vestra qui ex magna parte vidistis et audistis, pru- denlia non ignorat. Meruit excedentem graliam excedens strenui propugnatoris audacia, sibique in- vicem frequentibus officiis tam operam magnificen- tia quam rerum munificentia concurrerunt. Presu- mebat non defuturam gratiam perseverantie meri- torum, sed jam pristina perseverantibus meritis gratia non (40) refulget, verum in penam quoque conversa est ipsorum exspectatio premiorum. Per- severat tamen semper, et aliis tepescentibus ipsius devotio non tepescit, quia videt totam nondum con- quievisse malitiam, et ab his quorum fides invictis- sima eredebatur, profana consilia percussis etiam foederibus agitari, Utinam ad notitiam Romani pontificis et vestram, relatione veridica perveniret, quantum noviter apud principem nostrum, regem loquor Anglorum, Catholici sacerdotis industria sancta profecit, cum eum scilicet ad schisma maxi- mi quoque principum invitarent, ipsumque metus severitatis apostolicze perterreret, Siquidem virtus ejus precipue nobis nimirum et aliis adnitentibus, eum in fide obedientia Ecclesie confirmavit, seque Romano pontifici pariturum Super eo casu quem audistis, quantum dictaverit ratio, vel laxa-
, (39*) Finem epistole, que quodammodo in edi- tis imperfecta est, supplet codex Bodleianus, his verbis :
« Pro persona igitur de qua scribimus, non nostra tantum, sed publica totius regni, imo etiam regno- rum desideria pietatis vestra genibus advolvuntur, ut secundum datum vobis a Deo spiritum, justitiam ejus conservetis illesam, aut si quid etiam imper- fectionis e8t, oculi vestri videant equitatem, quia nihil de indulgentie beneficio consequetur, quod
cularibusque personis publice in manu Rothoma- gensis archiepiscopi fide corporaliter interveniente firmavit. Porro ipse ad visitandam Romanam Ec- clesiam plurimo jamdudum desiderio tractusest, ut ope, et consilio vestro motum majestatis apostolica, si quem adversus eum de falsa suggestione con- traxit, revocaret in gratiam, ipsique et vobis in om- nibus sinceritatem conscienlie sus certissimis in- dieiis approbaret. Accingebatur jam, cum a rege ipso et nuntiis ejus, qui noviter a vobis reversi sunt, terribile percepit indicium, imperatorem sci- licet ipsum singulariter excepisse, cum aliis, inter- ventu regis, securitatem transitus indulgeret, quia
scilicel presumpserat in personam ejusanathematis '
intorquere sententiam, et nomen ejus in omnibus quos frequenter celebraverat conventibus ecclesia- sticis infamare. Providete itaque amico vestro, nec illum ad partes ilias aliqua necessitatis instantia trahi, neque caput ejus tot tantisque periculis per- mittatis exponi. Ad hac, bonum est Ecclesise Dei viros fidelesjuxtainfidelesaliquando commorari, ut ipsorum virtute et prudentia malitia reprimi possit, et inconstantia contineri. Profecto apud nos preva- luisse credebatur iniquitas, nisi sacerdotum indu- iria restitisset, per quos repressa viriliter intem- perantia requievit : et ad unitatem, quos velut in fugam terrorecclesiastics potestatisimpulerat, sunt reversi. Nondum tamen navim nostram portum perfecte securitatis credimus obtinere, qui adhuc et anchora possit de percepta statione convelli, et navis ipsa rur&us ad procellas pristinas flatu mali- lie revocari. Utilius ergo fore credimus eos qui providere possunt non amoveri, sed ad solertem vi- giles adhibere custodiam, ut quoslibet eventus pru- denter et inslanter observent, e£ momentaneam hominum fidem necessaria stabilitate confirment.
Ad quod virum de quo seribimus multis experimen- .
tis novimus efficacem, eique ad referendas vobis gratiarum actiones majorem devotio, quam vexatio iribuat intellectum. LVIII. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM, PRO JOSCELINO SALESBERIENSI EPISCOPO.
Pro venerabili Patre nostro, et amico charissimo
Joscelino Salesberiensi episcopo, majestati vestre
D preces affectuosas offerimus, et benignitati devotas
gratiarum exsolvimus actiones. Pepereil ei miseri- eordia vestra, parcendumque impotentia ejus ratio postulabat, quia gravitate corporis, setatis proveetu,
non excedentia persone merita recompensent. Et nos quidem ista ad nullius sugzillationem, sed. ad hujus proventium scribenda censuimus, quia et apostolica huie poterit gratia providere, et aliis nihilominus deejusdem discretionis et mansuetudi- nis copia subvenire. Dominus personam vestram Ecclesie su& per tempora multa conservet ineolu - mem. » (40) B. om. non.
B *
up m
2^ c;
possumus ad vestram non posset presentiam per- venire. Super eo aulem pro quo graviorem et vobis plaeuit irrogare sententiam, quantum de intimo conscientis» ejus, quantum de opinioneelattestatione publica, quantum de propria existimatione prasu- mimus, quod ad factum illud lamentabile pertinet, omnino credimus innocentem : quia nec honestas hominis, nec liberalis animi nota mansuetudo, nec adeo tot informata temporibus, tot experimentis altius erudita providi senis prudentia descivisset. Porro voluntas illa ab his a quibus opus illud tam malitiose commissum est, omni studio servabatur abscondita, ne cujusquam prescientia concepti maleficii prepediret effectum.Quis vero qui ejusmo- di malitie concepisset affectum persons cuiquam, presertim ecclesiastice revelaret, cum nonin unius lantum caput stringi gladius, sed in cervicem to- lius Eoclesie videretur. Vidimus nos virum istum pro quo seribimus, in initio tempestatis inter coe- piscopos scopo illi studiosius adherentem, multas- que injurias pro libertate Ecclesie et ipsius gratia pertulisse. Quz sane ei apud eum perseveravit gra- tia, donec Reginaldus archidiaconus, qui huic ea quam scitis etiam sanguinis affectione devinctus est, regalibus mancipatus obsequiis, regalia cepit ad vos mandata deferre, qus utilitatibus archi- episcopi credebantur in aliquibusobviare. Decretum est igitur patrem punire pro filio, ut eum ab obse- quiis illis paterni compassio doloris averteret, vel in utrumque gravior animadversio vindicaret. Uti- nam ille zeli fervorem temperasset ad tempus, quia in eausa Ecclesie quam susceperat solerti mansue- tudine utilius proficere potuit, si pacificus esset in- gressus ejus, si suas vindicare distulisset offensas, neque repentinis infestationibus jucunda nove co- rone gaudia demigrasset. Sane de eo quod de co- rona faetum est, episcopi neque tune, nec adhuc se credunt in aliquo deliquisse, quia, sicutaiunt, litte- rarum vestrarum precessil auctoritas, et eos ad hocipsum multis exemplis antiquitas informabat. Sitamen in hoc eos aliqua in parte deliquisse constaret, delicti tamen quantitas bonitatis apo- stolica misericordiam non excedit ;et de reliquo se- cundum assignatum a sanclilate vestra modum, de hujusinnocentia diligentie vestre remota prorsus ambiguitate constabit. Supplicamus igitur preces- que jam cum fiducia ducimus offerendas, quia ex hoc nune tempus est miserendi, et post diutina flagella paterne pietatis visceribus abundare. Absit enim a benignitate vestra ut personam venerabilem, tot acceptam bonis, tot laudibus illustratam, novissima senectutis sua in moerore faciat et amaritudine eonsummare!Profecto preces nulla nos audacia compulisset offerre, nisi secundum rerum verita- tem, et persone meritum ipsum apostolica dignum
misericordia erederemus.
(41) B., quidam.
89 EPISTOLJE. 90
debilitate plurimacircum ventus,quantum sslimare À
LIX. AD BALDEWINUM NOVIONENSEM EPISCOPUM.
Venerunt ad nos sacerdotes quidam de episco- patu vestro, quos ad fraternitatesconstituendas, et faciendas collectas ad resedificationem ecclesie no- str: quia peritiet instructi super hujusmodi officio dicebantur, duximus retinendos. Cum autem per- lustrato episcopatu apud nosaliquandiu resedissent, omnes fere quasi facto agmine fuga clandestina discesserunt. Me quidem (41) in summa majore xxx librarum suis fidejussorio nomine obligatum creditoribus relinquentes, quas ego nimirum omnes servata promissionis mee veritate persolvi. Sed et latori presentium R. sacerdoti nostro eadem fraude Lxx solidos abstulerunt, cum ipsi nobis tactis sacrosanctis Evangeliis juramentum corpo- rale, se fidem bonam nobis servaturos in Lotaexse- cutione negotii, prestitissent. Super quo charissi- mam nobis fraternitatem vestram obnixius exora- mus, non lam sane recuperationem pecunie quam vindietam tante fraudis et injuria persequentes, ut nobis justitia vestra salisfieri faciat,et tantum crimen animadversione debita corrigatis.
LX. AD JEGIDIUM EBROICENSEM EPISCOPUM.
Super causa quas inter nos et abbatem illum ver- litur, dilectionem vestram ad presens non oportet esse sollicitam, quia vos nec ipfestum principi, nec ingratum abbati reddere volumus aut debemus. Apud alium deerevimus experiri, quem non tam facile vel metus absterrere possit, vel fallaces blan-
C dicis delinire. Sicut. autem ex litteris promptum
esi intueri, nequaquam vos ab exsecutione major retardat auctoritas, neque necessitatem nisi volenti supplicatio precantis indicit. Quod si de abbatissa vobis idem constat esse propositum, pro beneficio reputabimus si nos priemunire voluerit, nec ad lo- cum diemque prefixum frustra permiserit vestra gratia fatigari. Porro sempliciter ambulare non potest qui lubricos tortuosi serpentis explorat an- fractus, qui cum se plurimum profecisse crediderit,
ad ipsa callide se sentit initia revolutum.
LXI.
AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM. Causam, qui inter venerabilem fratrem Hugo- nem beati Vincentii Silvanectensem abbatem el
D Garnerum (42) sacerdotem super ecclesia de ma-
rinis vertebatur, domino Henrico Silvanectensi episcopo ei nobis apostolica delegavit aucto ritas infra spatium duorum mensium, remota appella- tione, ordine judiciario decidendam.Nos vero utri- que parti infra tempus nobis assignatum, locum et tempus prefiximus opportunum, et adhibitis no- biscum religiosis et prudentibus personis, scilicet Sancii Victoris Parisiensis, et Sancte Genovef», et Augensi, et de Mortuomari abbatibus; Gaufrido quoque Autissiodorensi et Ricardo de Gureio, et
(&2) €., Garinum.
91
censi episcopo, multisque aliis tota fide et diligentia mandatis apostolicis studuimus obedire. Abbas igi- tur, qui actoris in ea eausa fungebatur officio pos- sessorium in sacerdotem judiciumintendebat, super quaestione facti multorum testimoniis usus est, ac tandem septem preelectos testes, quinque scilicet sacerdotes regulares canonicos,et duos alios pres- byteros experientice nostre proposuit quos diligenti examinationi subjectos, in omnium prorsus inveni- mus testificatione concordes. Auditis quoque nihil- ominus allegationibus sacerdotis ei dicendi in personas testium quod vellet fecimus potestatem ; sed multis propositis, et attente discussis, nihil inventum est per quod aliquem eorum repellere posset, vel existimationi alicujus in aliquo dero- gare. Receptis itaque septem prestaxatorumtestium juramentis, abbati possessionem ecclesise restitui- mus, quia visum est nobis debere de veritate tot taliumque testium assertione constare. Sacerdos autem nihilominus audientiam Romani pontificis appellavit, sed, quia refugium appellationis de causa apostolica auctoritate sublatum erat, sicut prudentia vestra novit, nec ipse de jure appellare potuit, ne- que nos debuimus exaudire : dominoque Rothoma- gensi arehiepscopo, in cujus dicecesi predicta ec- clesia constituta est, ea qua fungebamur auctoritate mandavimus, ut sicut a nobis judicatum erat, in- violabiliter faceret observari: et ipse prudenter, prout decuit, acquievit, sicut ex litteris ejus prom- ptum est intueri. Verum, quia audivimus sacerdo- lem niti refricare quod factum est, ad postulatio- nem abbatis apud celsitudinem vestram veritatis testimonium perhibemus nos, scilicet quale propo- suimus ab apostolica majestate suscepisse manda- tum, el ea ratione quam diximus et ordine termi- nasse. LXII. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM.
Nuntios et litteras vestras dominusrex Anglorum tanto majore laetitia et. alacritate suscepit, quanto majorem eisbenignitatis vestre gratiam promittere videbatur. Unde petitione vestra de pace Cantua- riensis archiepiscopi et suorum restitutione beni- gnius exaudita, eum ad archiepiscopatum suum re- dire, ipsumque cum omni integritate, qua tenebat quando exivit, recipere, et deinceps in bona pace et securitate possidere, ad honorem siquidem Dei et Ecclesie, salva nimirum regni sui pristina digni- iate, concessit. Visum nobis est verbum hoc nuntiis vestris, viris sane prudentibus, placuisse : adeo ut eos qui presentes erant, statim absolverint ; et ad eos absolvendos qui erant, in Anglia, alter eorum, magister scilicet Vivianus, illico transire, alter citra mare ad exsecutionem condicle pacis consen- serint remanere. Postmodum revocato consensu, verbum conservande in futurum regie dignitatis admittere noluerunt, ea que disposita fuerant ex- sequi recusantes; cum archiepiscopi, episaopi, ab-
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI
hie, tune Constantiensi archidiacono nunc Abrin A bates, religiose persons, optimates regni qui ad-
B
C
92
erant pro bono tante pacis multis precibus institis- sent, quoniam in observatione regis dignitatis nul- latenus videbatur nobis libertas aut dignitas eoccle- siastica preegravari. Siquidem dignitas ecclesiastica regiam potius provehit, quam adjuvat dignitatem, et regalis dignitas ecclesiasticam conservare potius consuevit, quam tollere libertatem. Etenim quas: quibusdam sibi invicem complexibus dignitas eccle- siastica et regalisoccurrunt cum nec reges salutem sine Ecclesia, nec Ecclesia pacem sine protectione regia consequatur. Genibus itaque pietatis vestre quanta devotione possumus advoluti suppliciter obnixeque deposcimus, ne sapientia vestra quasi litterarum apices et conceptiones verborum, potius quam rem ipsam duxerit amplectenda, sed secun- dum datum a Deo vobis spiritum discretionis id agite, ne causa unius in multorum et fere innume- rabilium perniciem convertatur, quia ad bonum pacis quandoque magis proficit mansuetudo, gratie, quam severitas discipline. LXIII. AD MONACHOS BERNACENSES.
Sicut electionem vestram indulgentiore gratia prevenire curavimus, ita factam, quantum in nobis est, approbamus, et personam electam plurime di- lectionis brachiis amplexamur.Quod autem ad assi- gnandam vobis diem benedictionis nuntium desti- nastis, miror admodum quod id quod per priorem et majorum personarum numerum competentem fuerat implorandum, personam, ipsamque solam et sine litteris, nec moribus gravem nec etate, misi- stis, qui me benigne satis et utiliter ad omnia res- pondentem superbis non timuit irritare sermoni- bus, nec superba ad magnum animi motum audacia provocare. Stulto itaque secundum stultitiam suam responso quod oportuit dato, vobis tanquam dilectis in Christo fratribus, per proprium nuntium et lit- teras duximus respondendum, ne quis vos, quod absit! de benignitate et gratia nostra fallaci mali- gnitate deperare compellat. Sciatis itaque me infra decimum aut duodecimum diem, ad Ecclesiam ve- stram, volente Domino, rediturum, et tunc priorem ad nos cum numero fratrum competente et electa persona venire volumus, ut pereos nobis, sicutordo canonicus exigit, representetur eleclio, et auctori- tatis nostre munimine roboretur. Tunc communi- calo nimirum vestro nostrorumque consilio, ad benedictionem dies opportunus poterit assignari, et nos, si quid obstaculi videbitur apparere, modisom- nibus amovere curabimus, et dare suum nego- tio preeunle semper divina gratia complemen- tum.
LXIV. AD DOMINUN PAPAM ALEXANDRUM.
Causam, qua inter Hermerium sacerdotem et ab- batem de Cultura, super diminutione presbyteratus Ecclesie de Bruslum vertebatur, majestas vestra parvitati nostre delegavit ordine judiciario deciden-
-5
nasedutin
E
'
e
bo
teratum predicte Ecclesie, quem gerebat ab ab- bate, per violentiam decurtari, sibique integritatem ejus restitui, sicut antecessores ejus possederunt instanter exegit : proposita ad probationem testium multitudine,in quibus necessitas aut ratio postularet. Abbas vero inter antecessorem suum et Gervasium predecessorem Hermerii super eadem re controver- siam exstitisse respondit, causamque a presentia domini Cenomannensis ad audientiam Turonensis . archiepiscopi per appellationem fuisse translatum, ibique litigium omne compositione amicabili diffini- tum. Super quo litteras domini archiepiscopi exhi- buit, formam transactionis plenus continentes, do- nationis nomine non mereat. Videntur multa deesse. LXV. AD DOMINUM PAPAM ALEXANDRUM.
Felicem me et omni donatum beatitudine judica-
rem, si vel semel adhuc me ad videndam faciem vestram bonitas divina perduceret, ut desiderantibus oculis vultus vestri serenitas illucesceret, ei aridi- tatem meam copiosior de proximo benedictionis ve- .stre rigaret ubertas. Sed me cum provectior ctas, - &um fortuite debilitatis incommodum, tum ipsa red- dit locorum distantia desperatum, quia ad tot per- agrandas regiones forte nec tempus spalium, nec po- tentiam debilitas indulgeret. Facio interim quod possum, ei remoto corpore semper vobis instantia sollicite devotionis assistit, eL ad status vestri pro- Ssperitatem et pacem sanclae Romane Ecclesie per quirendam in omni loco, quoties refulgel occasio, promptus et fidelis occurro. Siquidem in omnibus vestra me semper el predecessorum vestrorum gra- lia fecit et bene(icentia debitorem, nihilque mihi molestius est quam quod omne quod possum ad de- bitas gratiarum non sufficit actiones. Verum quanto merita mea minora sunt, tanto animusad obsequen- dum propensior est, tanto obnixior adagendum, ut seilicet impotentise defectum devotio suppleat, qua ubicunque sinceraest rectiore, judicio quolibet opere debet acceplior aestimari. Viderunt hoc legati vestri quoscunque ab initio ad partes nostras vestra desti- navit auctoritas, fidemque et diligentiam meam evi- dentibus rerum argumentis experti sunt, sicut etiam litteris eorum qui novissime venerunt, vestre potuit innotescere majestati. Siquidem cum ea propter qua venerant ad miserabilem scissuram negotia de- clinassent, et omnes qui intercesserant desperata coucordia discessissenl, ego tandem fervore chari- tatis ultro solus accessi, omnibusque cum legatis vestris utili examinatione et provida pertractatis, principem nostrum jam revertentem in Angliam de ipso itinere revocavi, ipsumque ad bonum pacis per ministerium meum divina benignitas inclinavit. In quo visa est omnibus insperatum divina pielas ope- rata miraculum, quod tantus princeps a tanto in- dignationis et iracundiz motu ad opera pacis hu-
(43) B., perduxit.
EPISTOL/JE.
dam. Proposuit itaque Herraerius presbyter presby- A militatisque conversus est, seque legatis vestris pro
94
reverentia Dei et gratia vestra tractabilem exhibuit, el prestitit obsequentem, sicut de litteris ipsius et eorum vestra experientia recognovit. Profecto, si in eo quod ibi factum est honorem Ecclesie Dei vestrumque vobis placuerit cestimare profectum, magnum est, imo maximum quod fecistis, si fuerit qui exsecutioni mandare, et effectui mancipare pro- euret. Quod sane jam non erit difficile reputandum, quia operante pro Ecclesia sua Spiritu sancto tante tune principem sinceritas devotionis astrinxit, ut nulla eum poenitentia, nulla possitimpudentia revo- care. Nec ego hac ad jactantiam, vel ut mea videar merita predicare, recenseo, sed desiderabile mihi est uU studium meum tot approbatum indiciis, a memoria vestra non excidat, sed pristina mihi sem- per apud majestatem vestram gralia perseveret, ut in novissimis diebus meis, ad quos me senectutis necessitas odiosa perducit, fortius mihi semper in opportunitatibus manus vestre protectionis assistat nec quielem meam vexationibus coneuti, nec eccle - siam meam malignitate qualibet sua patiamini ju- stitia defraudari, ut ego eam in eo statu conservare valeam, ad quemipsam per merita vestra Deo coope- rante perduxi (43), ut moriens de paupere divitem, de obscura possim relinquere gloriosam. Ad quod sane complendum quia per me non valeo temporis obstantis malitia pervenire, ad solitum vestra be- nignitalis auxilium, et sancte Romane Ecclesie presidium singulare in omni semper opportunitate convertor, quia vos expertus sum in omni semper petitione propitium, etinexpugnandis difficultatibus meis penitus efficacem. Latorem ergo presentium, magistrum Gislebertum, quem mihi cum honestas, tum seienlia, tum etiam beati Thome Cantuariensis archiepiscopi ulterior qua eum complectebatur gra- tia commendavit, ad pedes vestre dirigo sanetitatis, ut per eum vobis veritas et justitia negotiorum no- strorum plenius innotescat, et epislolae brevitatem commodius sermo unius instauret. Rogo itaque ut ipsum bonitas vestra ea qua me et meos semper con- suevistis benignitate suscipiat, et diuturnitali nego- tiorum nostrorum finem curetis imponere, super quibus a vobis primos, secundos, et tertios judices jam accepi sed tam spes mea, quam eorum cognitio multi artibus est elusa, ne possem usque ad audien- tiam etiam pervenire. His autem qui ex parte mea vobis iste dixerit, fidem indubitatam habere poteri- tis, quia sacrilegio majus est altentare etiam ves- tram in aliquo fallere sanetitatem. LXVI. AD RICARDUM PICTAVIENSEM ARCHIDIACONUM.
Quod dilectio vestra propitiam senectutis mee sollicitudinem gerat, multis claret indiciis, eoque maxime quod ulilia debilitati mee tanto tamque li- berali studio subsidia providetis. Siquidem ad va- rios labores frequens me trahit occasio, nec fidem
95
ARNULFI LEXOVIENSIS EPISCOPI
96
excusalioni malitia temporis adhibet, sed quod in- A occasione levissima violastis; vosque in omnibus
firmitatis est[desidiam reputat, aut figmentum ; adeo, ut sepius in potentiam ipsam cogalur expugnare necessitas, miserisque conatibus sepulta virtutis in- staurare defectum. Perniciosum autem est valetu- dinem infestare laboribus, ne forte vexatio vim do- loris augeat, et novum aliquod »gritudo de coneus- sionis injuria contrahat incrementum. Invenit igi- tur gratia vestra subsidium senectuti, laborique re- medium, quo tam debile corpus vegelari debeat, quam vexationum 'instantia temperari. Siquidem duos equos a vobis exactiore diligentia perquisitos accepi, quos ipsastatim pulchritudo primo commen- davit aspectu, postmodum omni vitio mundos in- spectio diligentior approbavit. Feruntur plane, ne- que sessorem qualibet inequalitate concutiunt, nec celeritatem retardat equalitas, neque pes aliquo un- quam cespite retusus offendit. Non est opus eos freno cohibere, vel urgere calcaribus ; quia tanta fa- cilitate cuilibet maneipantur obsequio, ut omnem sessoris explorasse videantur affectum. Denique tanta progressus eorum suavitate procedit, ut qui insidet non incedere, sed labi ; nec se tam equo ve- hi, quam quasi navicula quadam subvehi verius ar- bitretur. Porro varietas ipsa ad augmentum quo- que voluptatis accedit, quia tedium identitatis novi- tate distinguitur, nec eidem selle semper inherere necesse est, sed modo huic, modo alteri quantum libuerit insidere. Videntur mihi virtutem pristi- nam, patientiam pristinam reddidisse, juniorumque discursus tanta levitate consector, ut membra ne- quaquam contineri, sed etiam potius suavi motu sentiam vegetari. Reddidistis me mihi, imo eis qui meo quondam fruebantur, sed modo fungebantur obsequio, et de claustris domesticis clementer edu- ctum ad solita publice congratulationis gaudia re- duxistis. LXVII. AD HENRICUM REGEM ANGLORUM.
HeNRICO Dei gratia illustri regi Anglorum, etc. R. Rotomagonsis archiepiscopus et ARNULFUS Lexo- viensis episcopus, salutem in eo per quem reges regnant.
Tanto tempestiviusac diligentius injunctam nobis legationem duximus prosequendam, quanto pericu- losior in tanto discrimine dilatio videbatur. Accineti itaque ad laborem suscepti itineris, regem Franco- rumaudivimus,blandissimaque salutationepremissa ipsius prevenientes offensam nulla cautela potuimus vestre salutationis extorquere responsum. Singulos nostre legationis articulos explicavimus seriatim, commoda pacis, et incommoda dissensionis frequen- lius inculoantes. Ipse vero verbum nostrum in om- nibus, sola salutatione excepta patienter admisit. Expeditoitaque diligenter nostrae legationis excursu, spatio modicitemporisinterjecto contumeliose