m^^ii

S YNOPSIS

METAPHYSICAE,

ONTOLOGIAM

ET

PNEUMATOLOGIAM

GOMPLECTENS.

E D I T I O Q_U I N T A.

GLASGUAE,

IN AEDIBUS ACADEMICIS

EXCUDEBANT ROBERTUS ET ANDREAS FOULIS M.DCC.LXII.

y>^

ADAMsUfl.lS'

lll

Capitum Argumenta.

PARS I.

CAp. I. "T^E Ente el commimibus rcrum attribu-

•^-^ tis. Metaphyfica quid fit. Ontolo-

gia et Pneumatologia Pag. i

X. Entia qua ratione innotefcunt a

a. Ens, Ellentia, Exiflentia conjugata 3

Quid Eflentia et Exiftentia 4

Quatuor Exiftentiae indicia S

Rerum Eflentiae «juales ib.

3. A£lus et potentia 6

4. Nulla Idea Ente generalior 7 Relationes, poffibilia, impoflibilia. Denomi-

nationes Externae. Negationes et pri- vationes. Entia rationis. Radix pcflibili- tatis 7, 8, 9

5. Sola Entis Idea efl abfoluta ^ 10 CAP. II. De Axiomatis Metaphyficis 11

I. Axioma quid. quo fenfu innatum ib.

a. Nullum principium omnium primum xz,

3, Axiomata indubitabilia 13

Non in Deo cernuntur ib.

Axiomata parum utilia ib,

Duo utiliora 14

CAP. III. De proprietatibus Entis 16

1 . Unitas, Identitas, diverfitas ib.

Mentium, Idearura 17

Individuationis principium 18

Rerum Corporearum ib.

2f, Veritas Logica et Ethica ib.

Metaphyllca ip

a 2

ir

Bonitas flve perfe£lio 19

Phyfica, et Moralis ib.

Perfedioncsabfolutae, et fecundum quid zi

Ubi et Quando, an omnibus conveniant ib.

	Variae fentcntiae	i3
	Quando permanens et fucceflivum	_a4
Cap. IV. Entis divifiones	a5
I.	Independens et dependens	ib.
	Dependentiae indicium	17
z.	Ens neccflarium et contingens	ib.
	NecefTitas Interna et Externa	ib.
3	Ens limplex et multiplex	19
4-	Finitum et infinitum	30
	De infinitis quaeftioncs	ib.
S-	Caufa et Caufatum	31
	Caufae Logicae, morales &c.	33
	Materiales, formales, finales	34.
	De Ffficientibus axiomata	35
	De Effeftibus	35
	Nulla taufarum feries infinita	37
6.	, Csufae rationales, neccfTariae et contingen-
	tes	38
	Libertas quid fit	39
1'	Subflantiae ct accidentia	41
	Qui veri modi	41
	Subltantiac corporeae et cogitantes	ib.
Cap.V.	, De Categoriis	44
I.	Subflantia	ib.

Quantitatis gencra, magnitudo, eaque tri-

plex 4S

Tempus ib.

Verae quantitates incertae 45

Numerus ib.

Qualitates, Motus et Cogitatio 4S

CAP

	Quies et Figura	48
	Gravitas et cohaefio	49
	Omnis Qualitas fubjefto congrua.	ib.
4.	Relatio non eft: res externa	51
	Non vanae earum Ideae	ib.
	Numerorum Relationes clariffimae	5*
5.	Adtio et paflio	ib.
	Quid Lex Naturac	53
6.	Reliquae categoriac	ib.
PARS II. De MeNTE HUMANA.
'. I.	Tr\ E Animi viribus, primo de intel- -^ ledu SS
I.	Spiritus Subftantia cogitans	ib.
a.	, Intelle^lus et voluntas	56
	Senfationes carumque Caufae	57
3'	. Direclae et reflexae	ib.
	Externae, et qualitates Primariae et Secun-
	dari;,e	58
	Gratae, moleftae et mediae	ib.
	Ideae comitantes Durnio et Numerus	59
	Aliae vifu et tadu fenfiles	ib.
	Omnium caufa Deus	60
	Mens in iis aftuofa	ib.
	Boni et mali prima notitia	61
4-	, Senfus interni five confcientia	ib.
	Ideac liorum abftra£tae	62.

Senfui refiexo grata Novitas, ampVituio, fi- militudo, fonorum concentus, omnifque u mitatio, et rerum cognitio 6a, tfj

Senfus communis, et affeduum contagio 63 Decori et honefti 64

haec vis innata ib.

fj

	Scnfus Laudis ct Vitupcrii	<S5
	Senfus ridiculi	6S
6.	Memoria, Ratio et imaginatio	ib.
	Idcarum conjunftiones	6»
7.	Bonum fenfu judicatur	ib.
	Quae voluptatcs praecipuac	69
8.	Habitus	70
9.	Judicia abflrada et abfoluta	ib.
	Quomodo penes nos	71
Cap. II	:. De voluntatc	73
X.	Appetendi vis duplcx. appetitus	fcnfiti-
	vus	74.
z.	Appetitus rationalis	' ib.
	Res mixtae qui appctuntur	15
3-	Libertas quid	J6
	Qualc imperium in appetitus	19
	Gaudia, moerores	8*
4.	Appetitus fenfitivus et paffiones	ib.
	Caufa vitiorum	8ar

5. Motus benigni, tranquilli aut perturbati ib.

Inftindus naturales 85

U. Senfus molcfti antccedentes aut fubfequen"

tes 8(5

Imperium in pafliones ib.

7. Paffiones haud inutiles 87

CAP. III. An Spiritus fit a corpore diverfus 88

I. Variac fententiae. notitia noftra exigua ib.

s, 3. Ingens afFedionum difparitas et repug-

nantia 89, 90

4. Res eas cffe diverfes oflendit fenfus intcr-

nus 91

5,6. Res cogitans cfl fimplex et aftuofa ; cor-

pus concretum et iners pa^

7. Nulia fpirituum gencratio aut corruptio p4

vii

Locus fpirituum ^ Ib.

GaP. IV. De animi corponfque conjun£lione, et

ftatu feparato 9 5

I, X. Aaimi imperium in corpus fuum, et cum

eodem conjun£lio 9<J, 97

3. Immortalitas a Deo pendet p8

Eam exigit Dci Juftitia 99

P ARS IIL De Deo.

nr*Heologia naturalis quid fit 103-

Cai». I. Oftenditur Deum eflc 103

I, z. Ex mundi fabrica 104

Duplex agendi genus ib.

3. Dcum cfle doccnt, Corpora coelcftia 105

etipfaterra 106

4,5. Animantum ftru£hjra 107

et gencrum confervatio 108

6. Idem docent animi partes 105

7 . Diluuntur argumenta contraria 1 1 1

8. Aliae plures rationes. alicjuid acternum cft

et primum iix

Materia non ens primum 113

Sentcntiarum comparatio 115

9. Argumenta Cartefii ib. CAp. II. De Attributis naturalibus I17

I. Attributa qni innotefcant. Communicabi-

lia et incommunicabilia 117,118

a, 3 . Independentla, neceflitas, et Unitas 118

4, 5, 6. Infinitas» Deus Spiritus, fimplex

119, izo

Immutabilis ib.

t. Immenfus, aeternus ib.

8, Incomprchcnfua xix

CAp. in. De artributis intelle<riiia!ibus 1^4.

I, z. Deus vivens, omnipotens, omnifcius, I-

deac divinae ib.

3. Scientia infinita. SimpUcis Intelligentlaet

vifwnis, media 125, i%6, ixj

CAp. IV. De voluntate Dei 130

1. Voluntas Dei qualis. beatitudo non pendet

ab extcrnis ib.

Bonitas gratuita. Voluntas libcra 130,131

2. Conftat Deum efle bonum, cx mundi fa-

Cap.

brica	133
et felicitatis exfupcrantia	134.
De origine mali	136
Deus optimus	138
3, 4. Juftitia, San£Htas, Veritas	138, 139
V. De operationibus Dei	141
1. Operationes Quales	ib.
3,. Ex bonitate fluunt	14*-
Creatio prima et fecunda	ib.
Confervatio	143
3. Dei providentia reguntur omnia	ib.

Nulla de Decretorum ordine Quaeftio mo- venda 145

4. Qui regantur libera ib.

5. Jus imperii divini 14S

6. De Tiieologia revelata 149 UndeeiFides ijo

METAPHYSICAE

SYNOPSIS.

P A R S I.

PE E N T E E T C O M M U N I ^tfS RERUM ATTRIBUTIS.

G A P. I. D E E N T E.

T TaUD incommoda apud antiquos erat -*• *• PHiLOSOPHiAE partitio, in natura- LEM five PHYSiCAM, quac omnes continebat fcientias fpeculativas, de rebus five corporeisj iive incorporeis; moralem, Ethicam, fcil. et Politicam; etR.ATioNALEM, quaeLogicam compled:ebatur, etRhetoricam. Omnem podea de * communiffimis rerum attributis,' de Deo et Aniraa cognitionem, a Phyficae finibus ad Me- laphyficara, relegaverunt AriftoteHci ; qui me- TAPHYSiCAM appellarunt * fcientiam de Ente ^'''^ "-^'^^

quod a matena elt abitraccum : atque m ea, omnem dodtrinam de attributis communiffimis, de generalioribus Entis divilionibus, de Deo et Mente huraana, contineri voluerunt* A

D E E N T E,

R-cccntiorlbns qtiibufdam arrifit alia veteris Phyficae defcriptio. ONfoLOGiAM*,quam di-

Ontohgtn et ^unt, * fcientlam ftatuunt de ENTE et commu-

Pneumatolo- •n- ' ^. -l • ? • • •j

nillimis rerum attributis ; nimis auidem exi-

gta» ^

lem: deinde pneumatologiam tradunt;

doftrinam, nempe, de Deo et Mente Humana;

et PHYSicAM,parcius acceptam, quae eft *fci-

* entia de corpore.' lllarum brevem exhiben- tes fynopfm, ad minus generalia, a generaliori- bus, progredimur.

I. QuAMQUAM rem nullam attingere va-

'^^* leat mens noflra, nifi Ideae five notionis cujuf- Tationc inno- . . ...

tefawt "^' ^"^ propnae, aut analogicae, mterventu ;

cum non ipfae Res, fed Ideae, aut Notiones,

proxime menti objlclantur : Idearum tamen

plurirhas, ad res externas, tanquam earundeni

imagines aut repraefentationes, referre cogimur

ab ipfa natura. * Senfationls praeteritae memo-

* riam ' retlnemus, certi omnino eam antea ex-* tliifi^e; ejufque debilem quandam Ideam ubi Tolumus nos revocare poffe, quando non am'=* plius manet ipfa sen satio. Suppetit hinc cer- tlflimum indicium, Ideas quafdam effe rerum aliarum repraefentationes. Su i infuper retinet quifque conscientiam, aut fenfjm iftiufmo- di, qui eum haud dubitare finit, an idem ma-» neat hodie, qui heri fuerat, mutatis utcunque^ aut aliquamdiu celTantibus cogitationibus : ne*

D E E N T E. 5

^ue duMe ad {&{& refert priores fuas fenfatio- Cap. I. nes, judicia, aiFedus et motus quofcunque quo- Kyi'^ rum retinet memoriam. Hinc etiam Rei verae, ab "Idea quavis diverfae, fuppeditatur notio aut informatio. A natura item, fimili irapellimur ratione, fpecies quafdam vifu aut taclu percep- tas, ad res plane externas, quarum fmt imagi- nes, referre. Quae omnia monftrant, Res efTe veras, ab Ideis diverfas, iifdemque fubjedlas ; quae Idearum objedla vulgo appellantur,

Quum autem Idearum interventu res inno- tefcant, Ideifque voces adjungamus, quae ea- rum vice in fermone fungantur ; fedulo in om- ni Philofophia cavendum eft, ne ea quae Ideis aut vocibus tantum conveniunt, rebus etiam ex- ternis, aut Idearum Objediis tribuamus. Qua in re Scholafticorum incuria miras plane dedit in Metaphyfica turbas.

II. Entis *Idea generalls et abftra6la eft ^^^^ Effen- * omnino {impliciilima, omnem refpuens defini- tia, et Exif- ' tionem:' quae cum in omni alia idea invol- ^^«f»'^. 7««* vatur, de aliarum omnium objedtis univoce '^'"'^^'•^^^^' praedicari poteft. Omnis igitur verae propofi tionis affirmantis objeftura eft aliquid quod ve- re eft aut exiftit, eo tempore quod refpicit pro- pofitio. EssENTiA et ExiSTENTiA, funt vo- ces Enti conjugatae; idem fere in Abftrafto fignificantes, quatenus ad objeda referuntur, A 2

4 D E E N T E.

ParsI. quod ipfum Entls nomen. Neque ulla intelllgi ,S>ors>' poted: Eflentia in ipfis rebus, quae non exiflat ; jieque Exiftentia eft quiddam in ipfis rcbus Ef- ientiae fuperadditum. Quum autemRerum Na- turas aut EflentiaSj nobis repraefentare videan- tur noftrae ideae, complicatae praefertim, et multiplices quae attributa notiora, ' quaJitates

* fenfiles, potentias et relationes,' continent; complicatas hafce Ideas Elfentias appellamus ; quaeque folis ideis conyeniunt, rebus ipfis fae-

. pe temere adfcribimus. Quumque iftiufmodi . Ideas ipfa fibi faepe formet mens, nulla re ex- terna excitante, ex fmiplicibus quas antea acce- perat Ideis, quamvis fatis noyit nullam iifdem tunc temporis rem externam refpondere ; in- caute fibi linxerunt quidam, ' Efientias quaf-

* dam, eafque aeternas, fuifle fine exiftentia ;* fiquando autem fubnafcatur Res iftiufmodi ideae fimilis, tunc cenfent Exiftentiam EiTentiae fu- pervenientem, veram Rem efficere, fivc Ens reale Atque hinc, Effentiam et Exiftentiam dixerunt EfTendi Principia, live Entis conftitu- tiva. Quicquid vero Effentiam habet veram, eo-

-dem tempore habet Exiftentiara, eodem fenfu quo habet Eflentiam, aut quo efl Ens, aut Ali- quid.

^y Efjen- ^, . j r -r .

tia auidF tamen omnmo eadem iignificant hae

iftentia, voces : EfTentia enim, * primaria Rei attributa

D E E N T E. j

• denotat;' qualia in Ideis compHcatis jundlif- Cap I. que contineri folent, etiam ubi nullum eft ob- V^VN^ je6lum. * Exiflentiae notio femper eft fimplex ;' quaeque neceffario menti fuggeritur ab omai fenfatione ; atque ab illa fui confcientia, quae omnem cogitationem comitatur, Eandem etiam -iuggerunt fenfationes, quae natura duce, exter- ■nas res tanquam veras depingere videntur: cum nemo fentiens dubitet an ipfe fentiat, aut Ht ; atque num res corporeae verae fint paucos <iubitare finit ipfa naturae vis. Generales hae et abflradlae effentiae, et exiftentiae notiones, funt fimplices ; EfTentiae fingularis, aut minus gene- ralis Idea faepe eft coraplicata; Exiftentiae feraper eft fimpliciflima ; includens folum con- fufam ad temporis partem aliquam, rationem; a qua omnis eftentiae notio eft fevocata.

Res exiftere ccrnuntur vel fenfu interno, ^^atuor ex^ quo modo quifque fe effe novit ; vel fenfu ex- iftentiae Itt" terno, qui naturali vi, alias quoque res effe fatis ^^''^J^» cuique afErmat ; vel Ratiocinatione ex efFedlis, caufls aut adjundis fenlu quovis cognitis ; vel 4enique teftimonio.

Quamvis intimae rerum naturae five efTen- Rerum cjjen" tiae nos lateant ; varias tamen certa naturae ^^^^ <l>^ales, lege, in nobis excitant ideas ; quarum prima- rias quafdam, inter fe neceffario connexas, rei- ^ue ob]e<f^a€ femper convenientes, aut ipfa po-

j6 © E E N T E.

JPars I. tius attrlbuta his ideis repraefentata, rel eflen^ V^v^-' tiam appellamus. Horum attributoium, in ipfa re non aliud alio prius aut poiterius; in noflra tamen cognitione faepe aliter fe res habet ; at- que pro varia inquirendi via, varie. Unde uni- «s ejufdemque rei plures poffunt efle Definitio- nes, prout ex hoc aut illo attributo caetera eru- untur : quarum taraen aliae aliis longe coramo- diores. Acfus et Po- 1^^- NuLLA in re magls vocibus abutuntur tentia. fcholaftici, quam in dodrina de Actu et Poten-

tia, quibus vocibus plurima confufe fubjici- unt. Adus Phyficus, qui eil: vis agendi, vel eft primus vel fecundus. Adus primus ipfa eft a- gendi vis ; A6lus fecundus, ipfa aftio. Poten- tia Phyfica adiva five atluofa, eft ipfe a6lus primus : Potentia paffiva, eft pofle pati ; five ca rei mutabihtas naturalis, unde naturae a<5lu- ofae vi obnoxia e/l, ut per eam yarie mutari poffit.

* Achis metaphyficus eft ipfa rel exiften- ' tia,' et nonnunquam * quaUtas quaevis ipfam * perficiens,' praecipue agendi vires. Potentia huic oppofita, dicitur ' rei non exiftentis poffi- bilitas ;' aut rei exiftentis ftatus naturae alicui aftuofae ita obnoxlus, ut aho atque aHo modo mutarl poffit. Deus igtur Ens primum, aho- rum omnium Creator ec Redor, nullique mu-

D E E N T E. f

tationi obnoxius, dicitur Aftus purus : caetera Cap. I. autem omnia dicuntur, a primo, fuifTe in poten- V^^vn.^ tia : cui quum fupervenit Adus, fada fuerunt Entia realia, aut vera. In hoc ipfo vero ftatu manet aliquid potentiale, quod vi Dei varie mutari pofBnt aut deftrui. His vocibus confu- fis non aliud fubeft, quam quod Ens primura fit aeternum fine initio, omnique perfe<5lione abfolutum et immutabile, nuHique obnoxium ; caeterorum omnium ideas formari potuiiTe an- tequam ipfa fuerant : quumque fint, tamen po- tentia Dei mutari poffe. Perperam hincdixeris,

* a6i-um et potentiam' effe Entis principia.

IV. VociBus omnino abutuntur qui fibi ^-^^j^ j^^^ fingunt Ideam aliquam effe Ente magis genera- Enie gene^ lem Imaginabile quod vocant, efl vera notio, rdior. cui forte nullum efl objedlum. Quocunque au- tem fenfu- dixeris imaginabile aut aliquid, eo- dem fenfu dicas Kns verum, five de Ideis lo- quare, five rebus fubjedlis. Neque medium efl ullum inter *Ens et merumnihil.' Quae recen- fentur, funt * Relationes, PofTibilia, Impoflibilia,

* Denominationes externae, Privationes, Nega-

* tiones et Entia Rationis.'

Relationes funt notiones quaedam, ^^Xehtione]» duarum rerum contemplatione ortae, quibus nullum efl objeclum diverfum ab ipfis rebus comparatis, earumque affedioiiibus, et adioni-

g D E E N T E.

Pars I. bus; quae omnia perfpe(5la, fuggerunt ratldnii \ky>r^ aut habitudinis, quae inter res intercedit, notio- Bem. Res comparatae dicuntur TERMiNi,quo- rum aker efl: subjectum feu relatum, al- ter CORRELATUM. Comparandi caufa, alter- utrius a6lio forte aliqua, aut qualitas, aut affec- tio, cujus uterque participat, dicitur funda- MENTUM. Relationes lunt verae Ideae, qua- rum objeda extra mentem ex variis rebus ve" riffimis conflantur ; non vero aliquid a funda- mento et terminis diverfum.

P^jjllilia. PossiBiLiA funt *termini, autldeae com-

' plicatae, quarum partes inter fe conveniunt.* Ubi nullumeftobjedura,dicunturpurepoffibiIes, Verae funt Ideae, quibus nihil reri refpondet.

XmpJJiMUa. I M po s s I B I L I A funt * termini complicati,,

* quorum partes feorlim notant Ideas ita fibi

* invicem contrarias, ut conjungi nequeant.* Verae funt voces, veras Ideas feparatim figni- ficantes, et nihil amplius.

Dcnomina- DeNOMI NATIONE S EXTERNAE funt * ad-

iio7ies exter- « jedivae voces paffive fignificantes, veram ac-

* tionem aut qualitatem, in aliquo oblique et

* confufe connotato, repraefentantes ;' inLati- no fermone tamen, non conjunftae cum fubftan- tivo nomine ipfius agentis, aut illius cui incft ea c|-ualitas.

NeGATIONES etPRIVATIONES funt *T0-

nae

t) E E N T E. ^

* ces, notantes loquentis fententiam, aut notl- Cap I.

* tiam, quod certa res non habeat qualitatem Vs-^^VN^/

* quandam veram.' Quae fi huic rerum generi -^«'^■'^^«^«^J, naturalis fit, vox eam abefle notans, dicitur^^-^^'^'^^'"" Privatio; fin fecus, Negatio. Neutrius

uila vera efl: adtioj afFedtio, aut praedicatum.

Entia Rationis funt vel Ideae quibus ^''^^'^ ^^^^

* nullum eft objedum;' quae Entia Ratio-'''^^'^' Nis suBjECTivE dicuutur: vel * termini com-

* plexi, quorum partes inter fe pugnant ;' quae funt Entia Rationis objective. Haec omnia funtvel verae Ideae, vel verae faltem vo- ces : Objeda ipfis propria nulla funt.

V. In celebri illa quaeflione, an Radix Ci-^^^^x Pojp^ ve caufa Possibilitatis in rebus intrinfe- ^ ^ ^ *^* cus fita fit, an vero extrinfecus accedat ; vel quaeritur * Ubinam fit potentia quae cuivls I-

* deae Objecflum efficere valeat conveniens?' Quae certe In folo Deo efl reperlenda : vel po- tlus quaeiitur, * Quonam crlterio novimus hulc

* termlno Objedum efficl poffe congruum, Illi ' non pofTe?' Hoc criterium in ipfis terminls petendum ; quorum fi paftes inter fe conflant, funt pofliblles ; cum apud Deum flt omnls po- tentla : fin fecus, funt impofTiblles ; vel potlus, termlnl nihll fignmcant. Fruflra vero rogares, num Ifllufmodl termlno pofTet efTe res fubjedla ; cum terraini nlhll fignlficent nlfl Idearum inter-

B

lo DE E N T E.

Pars I. ventu: hujufmodi autem termino ex pluribui V.^W.^ nominibus concreto nuUa fubefl Idea.

Quae autem fieri poflint, vel non fieri, vix

noftri eft judicii certo ftatuere ; cum pro inge-

nii noftri tenuitate, faepe nos lateat ea inter

terminos magis complicatos repugnantia, quae

haud illum lateret qui pleniorem haberet rerum

notitiam. Ubi vero fatis apparet repugnantia,

refte pronunciamus terminum efle Impolfibi-

lem.

Traeter En- VI. De Entis Idea hoc monemus, eam fo-

tis Ideam lam efTe prorfus abfolutam : caeterafque om-

omnes «^««^neg^ -Qye fubftantiarum, five modorum aut attri-

butorum qualiumcunque, aliquam fui Objedi

ad alia habitudinem aut relationem, vel diftinc-

te et clare, vel confufe et obfcure, in fe involve-

re ; quod fingulas percurrenti facile patebit.

JDE AXIOMATIS,	IZ
	Cap II.
	v-^vx^
CAPUT II.

De Axiomatis Metaphysicis.

AXiOMATA Metapkysica (WcuntUY Jxiojna * Propofitiones generalillimae, per fe per- qtiid. ^ fpicuae, atque immutabiles.' Neque quidem -omnis propofitio per fe perfpicua eft Axioma, nifi fit iminutabilis ; neque omnis immutabilis eil: per fe perfpicua.

Haec Axiomata ideo dixerunt antiqui inna- ^ofenfultp- ta, quod hominibus naturale fit ea intelligere ; "^^^ P"^' quum eam rationis habeant vim, quae omnes fere ad earum notitiam perducet. Innata au- tera, recentiores quidam ea tantum dicunt, quae a primo animi ortu nota erant et obfervata. Hoc fenfu non funt Axiomata haec innata; quum iliorum termini generaliffimi ferius omni- no in mentibus oriantur, pofl plures demum I- dearum fingularium comparationes, qualitati- bus eas a fe invicem difcriminantibus fepofitis. Neque quia omnes hifce Axiomatis prompte af- fentiant, efhcitur ea a primo fuiffe cognita, aut menti a primo impreffa. AfTenduntur enim oni- nes propofitioni cuivis, etiam fingulari, de re quavis fenfili quae objicitur ; ubi manifella efl B 2

fnnaputm omnium prt mmn.

12 DE AXIOMATIS

Pars I. inter Subjedlum et praedicatum, connexio, vel V-^Vx.i^ repugnantia : Ideas autem fmgulares et fenfiles,

hi authores innatas effe nolunt. Nullum ji^ NuLLUM eft humanaecognitionisprin-

cipium omnium primum. Plurima enim axio- mata pariter per fe innotefcunt, ut etiam propo- fitiones pluriniae minus generales : atque in omni demonfrratione aut fyllogifmorum ferie, terminus quifque extremus femel reperiri debet in propofitione aliqua per fe evidenti, aHoquin Tiulla erit rationis conclufio.

De veritatis criterio fruflra laborarunt qui- dam ; quum non alia reperiunda fit praeter ip- fam rationis facultatem, aut menti congenitara intelligendi vim.

Eifata per fe evidentia, ut etiam veritates demonflratae, ideo dicuntur aeternae et immu- tabiles, quod quocunque demum tempore mens quaelibet ad eas confiderandas fe converterit, eum cernet inter fubjedca et praedicata, vel nexum vel repugnantiam, quae in propofitione enunciatur. Neque hujus nexus aut repugnan- tiae alia caufa quaerenda, quam quae ipfas Ide- as formavit : quum in ideis quibufdam, aliae i- ta neceffario fua natura implicentur, ut fine iif-^ dem diflinfte et plene intelligi nequeant. Unde neque potentia Dei mutabilis efl ifliufmodi pro- pofitionum veritas 5 quum intelligi aut cogitari

Verltath friterhm.

Veritates aeternae.

Metaphysicis. 13

?iequeat fubjedlum, quin et fimul praedlcatum Cap ir, includat. V^^^W/

III. De his Axiomatis quemquam ferio pof- Indubitabu fe dubitare, non eil credibile. Si quis de omni-^'^- bus dubitaret, is certe feraper haereret. Neque hoc efFatum, * ego cogito,' quamvis omnium propofitionum Abfolutarum prima fit, alii cui- vis eruendae inferviret, apud eum qui de Axio- mads dubitaret ; ne quidem, ad hoc ipfum col- ligendum, quod ipfe fit. Multo minus ad con- clufiones Abflra<ftas valebit haec propofitio ab- foluta. Ex abflra6Hs enim folae oriuntur con- clufiones Abflradae, et ex Abfolutis Abfolu- tae.

Quantumvis autem de horum Axlomatum jy^„ ,•„ j^g^ veritate communis fit omnium confenfio, ut tti- cernuntur, am de veritatibus omnibus demonftratis, apud eos qui demonflrationes capiunt ; minime fom- piandum efl:, omnes eam veritatem unicam in natura quadam communi contemplari, tanquam modum quendam ipfi inhaerentem. Ubi enim multi ideas habent prorfus fimiles, licet non e- afdem, fimiles etiam cernent inter eas nexus et cognationes : unde tantum efEcitur omnes fimi- li rationis vi effe infI:ru6los.

Nec minus errant qui tanti haec faciunt Ax- Axhmats iomata, ut necefTaria cenfeant, aut utilifHma, 'mP^^"^ ^tt- wnni rerum cognitione. Singulares enim et mi- "**

Duo utllio- ra.

1,^' DE AXIOMATIS

Pars I. nus generales propofitiones, prlores innotefcunt," y_,^-y^^ etiam citra Axiomatum opem; licet eorum fubfidio, veritates antea cognitae aliis facilius exponantur.

Axiomata omnla per fe innotefcunt, ubl anl- mus fe ad ea contemplanda converterlt. Neque ex Indu6tione nafcitur ipfis fides ; quae omnis ea ratione fubnixa parum firma efiTet futura, quam tamen cernlmus firmlfiimam . ■ IV. Inter Axlomata metaphyfica praecl- pue utllia funt haec duo, omnino veriflima, ubi de rebus fubje6lls loqulmur, non de Idels,-

* Omne Ens exiftit, et, foli Entl vera qualitas,

* aut affectio, aut acfllo, eft trlbuenda.' Horum- ope, tollitur confufio Metaphyficae folennis ; ubi quae Ideis aut voclbus funt proprla, rebus extra mentem adfcribuntur. Huic malo prae- cideretur faepe occafio, fi quls hoc fibi In Meta- phyficis Im.peraret, ut ' nomlni cuivls adjeftivo

* fuum adjungeretfubftantivum,' quamvis La= tinl fermonls ratlo hoc non exigat.

Ex hls Axlomatls, hoc afTequImur Corolla-' rium : * Omnes propofitiones abflradlas et af- ' firmantes, ubi de rebus, non Ideis agltur, efi!e

* hypotheticas ;' ubl intelligitur Exlflentla ob- jefti, tanquam conditio antecedens, fme qua non funt verae.

Fruflira hic loci congeruntur Axlomataquae^"

Metaphysicis. i^

dam alia. ' Impoflibile eft idera fimul efle et Gap II.

* non eiTe : quodlibet eft vel non eft : totum eft \^y^\r\^

* majus fua parte : quae conveniunt in uno ter- Caetera pa-

* tio conveniunt inter fe:' et fimilia plura : ^"^" "^'^^'^'

quorum alia nullum praebent ufum ; alia haud .

^ ^ ^ ^ , \ ^ commuma.

latis communia, ut omni rerum generi conveni-

re poffint ; quaedam tamen axibmata haud in-

utilia * deinceps tradenda.

*Vid. Cap. IV. 5. de Caufis. Locum de Axi- omatis eorumque utilita- Se, nuper perfecutus eft

"Wolfius in Ontologia, diligentia quae quibuf- dam obfcura videbitur.

i6

Pars I. C A P U T m.

De Proprietatibus Entis.

A'

Ttributa Entis communlffima funt Ideae quaedam In ipfa Entis notlone in- volutae et implicataej quae cum ipfo Ente reci- procantur, et de omnibus ejufdem inferloribus praedicari poflunt.

Attributa Entis rccenfentur haec tria ; U- nitas, Veritas, Bonitas; quibus adjun- gunt quldam connexionem aliquam cum Spatio et tempore : live Ubi, et Quando. Unitas, I- Unitas vel Specifica eft, vel Numerlca, dentttas,Di~^^'^^^ dicenda potius eft Simllitudo ; pofterlor, Identltas. Unltas Numerica fatis nota definiti- onem refpuit. Neque alium praebet ufum fcho- lafticorum de Unitate doctrina, quam ut corri- gat ipforum de naturis univerfalibus errores. Unitatem dlcunt proprietatem, ' qua Ens efl * indivifum in fe, et dlvifum ab omni allo.' Quod nihil aliud fonat, quam quod nihil fit plura ful ipfius. NuIIa autem de Identitate mo- verl poteft quaeflio nifi ubi duae occurunt Ide- ae aliqua ratione diverfae ; ubi faltem res quae- dam diverfis obfervata erat temporlbus, aut in diverfis locls. Temporis vero, et Spatii partes quaevis, ab omnibus aliis Spatii et Temporis

De Proprietatibus Entis I^

partibus funt mamfefte diverfae, licet omnes Cap III. fmt fimillimae. Si quidem difpares aut diffimi- V^yv^»^ les fint rerum Ideae ; res fimul eafdem exci- tantes planiilime novirtius effe diverfas.

De Identitate autem oriuntur quaefli- -^'^'^''^^'-^' ones, ubi agitur vel de ipfa mente, vel de Ideis, vel de rebus corporeis. Mentem fuam eandem manere, fibi confcius efl quifque, repetentia il- ]a, five Perceptione Interna, certiflima, afl inef- fabili, qua novit fuam mentem a mente quavis alia omnino diverfam effe. Alteram vero men- tem diverfis temporibus obfervatam, effe ean- dem, argumentis tantum Pfobabilibus colligi-' mus ; quae tarberi ad certitudinem proxime ali- quando accedunt. Ubi diverfis temporibus re- vocatur fimilis omnino Idea, Judicium, Senfa- tio, mentifve motus aut affedio quaelibet, ex ipfis temporibus diverfis, difcrimina quaedam haec repetita capiunt ; ut vix eadem dici poflint cum prioribus, quibus funt fimillima. vix ta- men tanta eft haec diverfitas, quanta inter cor- pora, eodem tempore diverfa occupantia loca ; aut corporis ejufdem motus prorfus fimiles di- verfis temporibus repetitos. Rerum corporea- rum, licet limillimarum, vera apparebit diverfi- tas, fi in eodem tempore diverfa loca poflide- ant : fine quo indicio, haud aigumentis certifn- mis conflabit de corporum fimilium diverfitate; G

1$ De Proprietatibus Entis.

Pars I. Quac autem fimilia funt corpora, aut diffimiliSy

V.^^v-x.y Idearum ope quas excitant dijudicandum erit.

Jndividiiati- Haflenus de indiciis unde identitatem cerni-

ems P^i"<^i- YYius aut diverfitatem. Si quaeratur de caufa

^ ' cur res fit una, aut de Individuationis principio

in re ipfa : nonaliud affignandum, quamipfa rei

natura exiftens. Quaecunque enim caufa rem

quamlibet fecerat aut creaverat, eam unam eti-

am fecerat, aut individuam, quo fenfu volunt

Metaphylici. hujus tamen Unitatis plura funt

genera.

Res corporea ideo faepe dicitur una eadem- ^ut rcrum , . /-,

que, quodomnes matenae partes ealdem mane- corporea- ^ ^ ^ ^ _

rum. rejudicemus: quae Subflantiae unitas dici-

tur. Gorpora autera organica et arte faila,

quaedam; ubi non curant homines Materiae-

Identitatem, eadem dicuntur manere, ubi fimi^

lis prorfus manet coagmentatio, aut flruiSura

artificiofa iifdem ufibus idonea; licet indies

mutetur materia, novis partibus in focum prio-

rumfuccedentibus; quod omni corpori animato,

iifque quae gignuntur e terra, contingere cerni-

mus.

Veritas apud H. Veritas, apud Logicos et Ethicos,

Logicos et aliquid utile, et cognitione dignum, fonat : a-

Eihicos. pm^ Metaphyficos, non aiiud, quam ' quod res

* quaeque talis fit, qualem Deus omnifcius eam

* effejudicat; aut, quod vere fit id ipfura quod.

De PROPRIETATIBUS EntIS. I9

* efl.' Veritas LoGicA efl ' propofitlonis Cap III.

* convenientla cum rebus ipfis.' Ethica, V^^vV-/

* cum mentis fententiis.'

Ve r I T as Metaphyfica apud quofdam fcrip- Veritas Me^ tores claros, idem fonat quod Naturae Conftan- taphyfica. tia, StabiJitas, aut metaphorica quaedam Solidi- tas et Amplitudo : quo fenfu, quod Infinitum, efl etiam veriflimum ; Finita quaequeminus ve- ra ; eorum faltem Veritas ar<5lis Inclufa efl limi- tlbus, ultra quos nihil verl habent. Ex verae qualitatis cujufque notione, ad gradum ejuf- dem altifiimum, generall quadam et obfcura no- tione attingendum, faclle mens afTurgit ; atque in proclive efl credere, aliquam €& naturam ea perfed:ione fumma et abfoluta praeditam. Quod ad durationem attlnet et extenfionemi ,vix ac ne vlx quldem fe cchibere potefl: mens, -quin finc ratioclnatlone credat aliquid effe et immenfum et aeternum,

III. HocfolumfenfudicIpofruntoniniaBoNA,5i3«iV^j ^ve ^uod Deum omnia confilio optimo conflituifTe ^^'Z^^'''» credamus, in fines praeflantiflimos, quibus om- nla aptiflime inferviant : aut quod nulll rel de- fint fua attributa efTentialia, quae metaphyficis Perfedlones dicuntur : quod cur Bonitas dicen- da fit, aut quid afFerat ad rerum cognitionem, nemo facile dlxerit. Physicam habere Bo-Perfe^i9 N I T A T E M dicuntur ea, * quae naturam quara- ^^^'^^' G 2

20 De Proprietatibus Entis,

Pars I. ' vis perclplentein beatam faclunt et confer-

V^V^ * vant; eique fine detrimento funt giata.' Res item viventes et fenfu praeditae, ratione fui di- cuntur Perfeftae, cum eas habent affecliones et vires, queis fe ipfae beatas facere aut fervare poflint. iftiufmodi rerum genera alia aliis per- fe6liora, quo plures habent fenfus virefque fub-? limiores voluptates perclpientes. quarum ubl .nulla alicui deeft, quae in hoc rerum genere re- periri folent; dicitur Perfedionempartium pof- fidere: quae quo majores funt, eo graduum Perfedione praeftat. Aliorum vero habita rati- one, cenfentur Res vita, fenfu, et rationis viri-

^'""'^^^■^^'buspraeditaeMoRALiTERBoNAE ' ideoprae- * cipue quod.eas habeant vires, et eam (imul voluntatem conftantem, aut Indolem, quibus et poffint, et vehnt aliorum feUcitati infervire/ Omnes enim eas fibi appetunt vlres ; eam indo- lem in aUo laudant ; eam fenfu interno experi- retur quifque, fibi fua fadla, confiHa et volun- tatis recolenti, fore laetiffimam*. . Quum autem plurima fint rerum viventium genera, diverfis praedita fenfibus, qui ex rebus longe diverfis voluptatem caplunt ; non eaedem vires in omni Rerum genere Perfediones cen- fendae : quae unigeneri utiles funt et jucundae; alteri inutiles forent et pefliferae : Quaeque rei ■* Vid. Partis II. C. I. 5. de redi et dccori fenfu.

De Phoprietatibus Entis. 2i

uni, fuTiniatn quam capere poffit, beatltudinein Gap III. efficerenc, eas alterum genus admiCtere non po- v^^^vn^ teit; aut, (i ad:iiitteret, viHlfinamei volupta- -P^''/"'?*-'?^'''-!^ j tem miniltrarent. hinc orta ed Perfectionum di- ^^>^"^^^» '^ vifioin!ign!s,quod"quaedamnaturamquamcun- . , que iis ornatam. beatam efficerent, nuilamque imperfeitionem includerent ;' aliae vero, * na- turis tantum humiiioribus prodeffe poffint, imperfe^tionem involventes, eiquc medelam atferentes aut levamen.' Hae dicuntur Per- FECTio.MES RESPECTivAE, aut, Secundum Quid; iliae, vero, dicuntur purae et abso-

LUrAE.

IV. Inter Entis attributa coramunlffima, UM, et

rlris qulbuf Jam doaiffimis annumerantur ' nex- ^'^"^^' ^''^

. . de omnibus

us quidam cum Spatio et Tempore ; quae pfag^cari

reras res effe contendunt, fi modo uUa nofl:rIs^a^„j.?

Ideis fit fides. vera videntur habere attributa :

utrlque fua proprla eft extenfio, feu quantitas,

in infinltum porredta : utrique fuac funt partes

immutabiles ; quae, licet Res a fe dlverfas fibi

coexiftere feque penetrare finant, nullis taraen

cjufdem fecum naturae partibus funt penetrabl-

ies. Mutua inter Spatium omne et Tempus in-

tercedit habitudo aut connexlo : quura tempus

^^uodvis idem fit in omni Spatio; et Spatlum

quodvis idem manere in omni Tempore vldea-

tur : cum utriufque parte afiqua conneduntur

22 DE PROPRIETATIBUS EntIS.

Pars I. Res fere omnes : eorum ope cernltur Rerum fl- Kyy\tJ milllmarum diverfitas veriffima, cum partes U- trumque habeat omnino diverfas : fme Utroque inteliigi nequit Motus, ejufve Velocitas : Diu- turnltas autem praecipuum dat voluptati omni, aut dolori, ad vitam, veJ beatam, vel miferam, momentum : fine utroque intelligi nequit mun- dus corporeus, aut ulla corporis afFe6lio. Sine Tempore effe nequeunt mentis humanae afFedi- onesulJae, aut adiones ; quae tamen neutiquam cum Spatio videntur connexae. Neutrius pars aliqua fine rellquis efle poteft ; vel interire reli- quls manentibus. An tamen fint Res per fe a Deo aife6tae ; quo muftdum corporeum et res fucceflivas efficere poffit ; an Dei infiniti Modi infiniti, haud facile eft certo aliquid ftatuere. Prior tamen fententiae, utcunque ita obfcura ut mentis aclem fuglat, vero fimllior vldetur ; quia utrunque ex partibus conftat vere diverfis. In Tempore durare vldentur omnia nobls nota, omnefque rerum affeftiones : Temporls riotio > quaedam, omnem comitatur perceptionem, aut • affedlionem, cujus ipfa mens eft confcia. la Spatio, exiftere vldentur fola corpora, eorum^ que afFe6liones ; non vero affedllones Illae quae fplrltibus vldentur proprlae : unde et facllius a- ^ nimo finglmus, nullum fulffe allquando Spatlum cxtenfum, antequam Deus mundum effecerat-

Db Proprietatibus EvTiSi 2^

corporeura; Duratlonem vero five Tempus, Cap III, td initium habuifTe, vel finem habiturum, vix, *^^^y\j ac ne vix quidem, fingere poflumus. Quam autem connexionem cum alterutra habeat Na^ tura Divina, plane nefcimus.*

rhilofophi quidam antiqui et Spatium ef^^"'^"^^^ Tempus credidiffe videntur notlones quafdam nobis prorfus neceflarias, quibus, tamen nihil externum refponderet, magis quam Numero- rum ideis. Spatium voluerunt e& magnitudi-' nis corporeae ideam, aliis omnibus corporunt aiFedionibus detra<5Hs; Tempus item, Conti- nuationis five fucceffionis, quam in animi moti- bus, aut in cogitationum ferie obfervavimus, i- deam fimiliter abfi:ra<5tam. Numeris qulnetiam;, magnitudinem quandam aut quantitatem, par- tefque et relationes, pariter ac Spatio et Tem- pori, afcribi; quum tamen fateantur omnes, nullum efle extra mentem Numerum a rebus numeratls diverfum. Hac tamen ratione neutl- quam rem expediemus : nemo neceflarlo nu- merum fibi fingit ultra res quafque numeratas

* Hac de quacftione confulantur, Lockius in tentaminc de intelledlu humano, Henricus Mo- rus in Encheirid. Me- fciph. Cudworthius in

Syftemate intcUeftuall ; S. Clericus, in Epiftolis ad Leibnitium, viii om- nes clariflimi, dodiffimi, aliique fcriptores fatis noti.

24 De Proprietatibus Entis.

Pars I. porre6lum, imo cundis rebus numerandls a^ V^^VN^ motis fuperflitem ; nemo numerum veris rerum externarum qualitatibus per fe implicatum. Neque rerum iitus, motufve, aut ipfam cogita- tionum fucceflicnem, aut denique rerum alia- rum cum Tempore et Spatio Coexiftentiam, quae dicitur, inttlligere potefi quifquam, nifi a- liquid veri extra mentem his ideis refpondeat.

Quantumvis autem haec duo res verae effe credantur, nulla videtur caufa cur magis unius rei credantur attributa quam aJterius cujufque quae fimul extenditur et durat. Neque ideo rede colligimus utrumque increatum effe et ae- ternum, quod neutrum cogitando mens amove- re valeat : quum non magis a corporea natura colores amovere polTunt qui vifu gaudent ; qul- bus tamen idcis nihil externum in ipfis rebus fi- mile eft. Magnum autem efi: difcrimer/ inter nectffa.rhrti quandam mentis impulfionem ad quaedam fibi repraefentanda, et certam rationis conclufionem quod haec vere fint. NuIIus qui- dem eft In Philofophia locus ubi magis appareat ingenii humani imbecillitas, in iis comprehen- dendis quorum continuus fere efi: ufus, quaeque femper in omnium fermone verfantur, quam in hoc ipfo loco de Spatio et Tempore.

^andoper. inani voce, fine ullo fcientiae augmento, fo'*

wanens et ^^^^ yidentur fcholaflici quum ro Qiiando divi- fuccejjivunu

De Proprietatibus etc. d^

dunt in Permanens feu Slmultaneum et Succef- Cap III. fivum ; illud foli Deo afcribentes ; ut etiam, ^■•V^».^ quum To Ubi dividunt in Circumfcriptivum, quod corporibus convenit ; Definitivum, quod fpiritibus creatis ; et Repletivum, quod foli Deo, fine ulla extenfione, omnia loca per effen- tiam replenti, adfcribunt : quae intelligentiae noflrae vim et notionem fugere videntur.

Qul autem viri dodti fidenter contendunt axloraatls in philofophia necelfarii loco haben- dum, * Quod nullibl eft non eft,' ut etlam,

* nlliil agere poteft ubi non eft per effentiam;' vldeant ipli, an ro ' allcubi elfe,' idem fonet quod vel * per omne fpatium diifundi,' quod

* foll Infmlto convenlt,' vel ' per fpatli partem

* diffundi,' quod folis figuratis et extenfis con- veniet ; atque an non utrumque rem exlgat ex partlbus, utcunque connexls, conflatam : dein- de, numnam horum alterutrum mentis qualita- tibus, autadtlonibus, judiciis, ratioclnationlbus, amori, odio, defiderils, gaudlis, moeroribus, conveniat. Videant etlam, numnam verboruni involucris decipiantur ; quod per adverbla Ubi, Ufquam, Quando, nomlnum Tcmporls, et Spc^ tii extenfij ufum vitare fatis habcant.

D

26

Pars I. C A PU T l"v^.

De Entis Divisionibus Praecipuis^

Enth De- T^ 1^^^, g prlma divirio eft in dependens, fi- ^en en ta, j — j ^^ faclum ; et independens, quod a aut mdepen- ,. - r. , i .

dentia • hae.c ""^^° laclum aut creatum erat. Independentia,

perfeBio perfedtionem arguere videtur, Abfoluta, abfolu- fum^na. tam : Refpediva, refpedivam. rmmo Indepen- dentia abfoluta et plena perfedlonum infinlta- tem arguere vldetur: cum intelllgi nequeatj, Rem omnino prlmam, cujus natura nulllus ar- bitratu limitata aut circumfcrlpta fuerat, vel u- num quemvls prae allo finltum perfedlonum modum poffidere ; vel ad unius generls perfec- tiones reftringi, ne allas etlam poiTideat. Sum- mam ergo perfe6tionem habet, quod omnlno primum eft, unde et alia omnia orta.

Haud rede videntur viri quidam do^li fuam de Independentia fententiam expofuiile, quaii iiila naturae prlmae perfedio aut attributum,. ipfi naturae caufa fuerat aut ratio eur exftiterit; cum illa omnem eiTendi, ut vocant, et caufam et ratlonem refpuat. Neque in natura quam non- dum repraefentavimus exiftentem, intelligi po- teft attributum quodvis, autinternaquaevis Ne- ceflitas, hoc efficiens aut exigens ut Ipfa res exi- flat.

Entis Divisiones Praecipuae. 27

Concludunt igitur Metaphyfici ; ' eam om- Cap. IV. "* nem NATURAM efTe DEPENDENTEM, cuine- V.-orv^

* ceffarius eft omnino modus aliquis, ex certo Dependenti-

* modoruni genere, fi modo omnium modorum'^^ '" ^ *^^*

* iflius generis pariter fit capax.' Si enim fin- geretur efi!e independens; unum aliquem, ex hypothefi, modum habuerat, ante ullam caufae cujufi:unque adlionem aut eledionem: hic igi- tur unicus modus cum rei iftius natura aut ef- fentia, prae reliquis ejus generis modis, magis erat connexus: aliorum igitur ejufdem generis inodorum non pariter capax effet, nec eos quof- vis parirer admitteret. Corpus autem omne a- liquem locum, aliquam figurara, flatumque i- ,tem vel motum necefi^ario habet; neque fine hujufmodi afFcdionum aliqua effe potefi: : ad omnia tamen loca efl indifferens ; omnes figu- ras, et motum omnem ycI quietem, pariter re- cipit : res igitur eft dependens et effeda.

II. Priori affinis efl aliaENTis divifio iQ-Ens necefa- Necessarium et contingens, five ^Qximrlum et con-

VOLUNTARIUM. Ne CE S SARIUM cfl ' quod^^^-?^''^"

* non a voluntate pendet ;' eflque terminus vo-

luntario aut precario oppofitus.

Neceffitas alia efl Interna, quae et Antece- _ ^ _

. . Necejjitas dens dicitur, in ipfa rei natura fita ; qualis inter interna et

terminos abflradlae propofitionis five evidentis, externd,

five demonflratae, reperitur connexionis Necef-

D 2

28 EnTIS DlVISlONES

Pars I. tas ; quae abfoluta etlam dicitur, in omniloco WVN^ et tempore eadem manens : alia eft Externa Ne-' celTitas, Subfequens, five Hypothetica, quae rem aliam prius pofitam, aut hypothefin, ne- ceflario confequitur. Perceptio dicitur ne- CESSARiA, * quae nobis vel invitis obvenit;* VQLUNTARiA, contra, * quam mutare, prae-e pedire, aut fiftere poffumus. Judicium eft necessarium; cum ea eft objedi natura, quae a nulla caufa ita mutari poffit, ut judi- cium non fit verum:' aut, cum ea 'cernitur terminorum connexio, aut repugnantia in propofitione declarata, quae compertum fa^ ciat, propofitionem femper foreveram.' Haec propofitionum abftraftarum neceffitas, in pmni loco et tempore eadem manet : atque argumen- ta quibus oftenclitur, per metaphoram dicuntur caufae; Caufae fcilicet cognofcendi. Essendi necessitas, unde Entia dicuntur neceffaria, notat Exiftentiam a voluntate non pendentem : quae fi ab humana voluntate non pendeant, re-? fpedu Hominum dicuntur haec Entia Necefia- ria. Si a nulla omnino voluntate pendeat Ex- iftentia, dicitur Necessitas absoluta; quum fcilicet, res illa intelligitur ab aeterno per fe fuifle, atque adeo ftabilis et perfe6ta, ut neque fua fponte intereat, neque ulla aliena vi perire poffit. Eadeni etiam dicitur Neceffita?

Praecipuae. 29

intrinrecns; diHinda a neceflitate extrinfecus Cap. IV. prpveniente, et ex hypotheli; quum res idQO \^y\^ t.antum funt necefTariae, quod pendeant ab im- niutabili Dei voluntate, vel fequantur neceffa- rio ex aliis rebus prius pofitis. Ex rei autem cujufvis neceflitate abfoluta colligi tantum po- teft, eam q^q aeternam per fe : vix tamen inde erui pofTe videntur alia ejus attributa, aut per- feciiones ; nifi Neceffitatem Judicii confunderet quifquam cum Neceffitate ipfius Rei. Neque ullum Rei attributum ipfum fubjedum antece- dere, aut ei effe rationem effendi, dicendum efl.

III. Entia dividuntur in simplicia ^^ Ens ftmtkn MULTiPLiciA. Simpliciora funt Anirai fiveetmuJti^lex. Spiritus ; de quibus alias : eorumque is finj- pliciffimus qui non raodo partiura omnium ex-

pers eft, verum omnes fuas virtutes cum natu^ ra ita ne.ceffarLO connexas habet, ut ei nihil ad- ventitium obtingere poffit, nihil novi obvenire. Multiphcia vel funt Corapofita, ubi partes na- turali quodam nexu aut unione conjunguntur, qualia funt corpora animata et vegetantia. alia pure raultiplicia, ut acervus : aut raoles corpo- rea nuda cohaerendi vi praedita ; quae hac fola ab Ente per aggregationera diflinguitur ; cui tamen non deeft fua unitas metaphyfica.

IV. Alia eflENTisDivifio; in finitum,

^o Entis Divisiones

ParsI. etiNFiNiTUM. Finitum ex ipfo nomine patet,

X^yy^-ysJ Infinitum eft, * quodomni finito majus;' aut,

Finitmi et * quod omnem ad finita refpuit habitudinem fi-

Infinitum. t nitam.' Finita apparent omnia quae fenfu

percipiuntur. Infinitatis notionem acquirimus,

non folumex eo, quodin certis rebus, Numeris,

nempe, Magnitudinibus, etTempore, mens fem-

per progredi pollit ; videatque in addendis novis

partibus, in Idea augenda, aut ampiificanda, ut

€tiam in quantitatc quavis dividenda, ubi ad

partes prorfus minimas perveniri nequit, men-

tis progrefllim impediri non pofTe ; quae Infini-

tas, quibufdam potentialis dicitur : verum prae-

cipue, quod in fpatio contemplando, cemat

mens, nuUibi fines intelligi poffe, ultra quos

non porrigatur; quodque certifiimum fit ali-

quid femper fuifl^e fine initio; et durationem

praeteritam fuifi!e infinitam. Hanc Infinitatis

notionem, ad longe alias res transferimus ; ad

Potentiam, nempe, Sapientiam, et Bonitatem ;

cum tanta haec efl^ volumus, quanta omnino

efi^ pofilant.

Da Infinltis, j)q infinitis, ph.irima acriter agitantur.

^"Z-^.]°^^^ Haec videntur verofimiKa : ^ plures cjufdem

* generis Res infinitas undequaque, vix efl^e

* pofiie. Infinitum, infinito, qua ratione eft ' infinitum, raagis effe non pofi!e. Infinita,

* prout infinita funt, multipHcari non pofiTe;

.itfficiles.

PRAECIPUAE, ^j

* nec, ad partes finitas, ullam habere pofTe ra- Cap. IV.

* tionem finitam ; quamvis res una ratione in- V,^v%*/ ' finitae, alia finitae, multiplicari et dividi pof-

* fint, fi modo ullae fint Res iftiufinodi.' In hifi:e quaeftionibus, quae mentis noftrae vires omnino fijperant, fi quis morari velit, eum tantum frudlum capiet, quod fuae tenuitatis magis fibi confcio ingenii arrogantia omnis re- tundetur.

V. Alia Enti s Divifio eft, in Causam et Canfaetcau-» Causatum. Idea Potcntiae, Vis, Efficaciae,y^/KOT. Adionis, Caufalitatis, efl fimplex ; quae oritur cum cernimus, ex rerum quarundam vicinia, earumve motu, aut in aHas res impulfu, novos in nobis fenfus, et in rebus iftis aliis motus no- vos, aut formae mutationes, condnuo fequi. Immo, noftri propofiti confcii experimur, co- natu noflro Ideas in mente varie mutari, et m corporis noilri membris motus excitari. In hif- ce autem eventibus, non folum cernimus muta" tionem expetitam fequi; verum ipfam perci- pimas animae noftrae aliqualem Energiam, fivc efficaciam. Adlionis igitur aut Efficientiae no- tio, fimplicioribus plane annumeranda, notat a- liquid longe diverfum, ab eo quod res aliae ea- rumque mutationes alias fubfequantur ; aut quod haec illam tempore antecefi^erat, aut an- tecedere folita fit: quantumvis nos faepius

^2 EnTIS DlVlSiONES

Pars i. nonallud habeamusEfficIentiaeindicIum. Cog- \iiyy\J nitis deinde corporum affedionibus iis quae fen- fus feriunt, duritie, nempe, inertiae vi, gravita- te, mobilitate, et figura ; ex ipfa harum qiiali- tatum vi et natura coliigere poflumus, quaiham mutationeS, In alils rebus, aut in fe, corpora, qulbus Infitae funt hae qualitates, motu fuo aut conflldu efficere poffint. Quum vero caufarum naturae nobls parum fint perfpedae, exlgua e- tlam efl efficlentiae notltia, et faepius rerum ufu et experlentla, quam certls ratioclnatloni'- bus intelllglmus, quale& effe£i:us exdatls quibuf- cunque caufis fint fperandi, aut ex quibus caufis dati effedus orti fint. Tanta quldem hac de r"e homlnum efl: Ignorantia, quod quamvis vef e nois allquld in cogitationlbus nofi:ris immutandis, atque in defiderlls et appetltlonibus, agcre cori- fcii fimus ; Incerta tamen efi: omnls alla homi- numefficacia, vel in ipfis corporlbus fuis mc- vendls et regeridls ; de quo allas*. Corporum Quod ad eas quae alils corporibus trlbif-

-vires, tmtur vlres aut attradus, ex quibus oriri vi-

dentur Gravltas, partlumque Cohaefio, Elafli- cltas, allaque ejufmodl, an eae ipfis corpori- bus necelTario per fe infint, aut cum ma;- teriae inertia cohaerere poffint ; an contraj

* Vid. Partis II. c. IV. i.

PRAECIPUAE* 33

* continua naturae longe difparis et incdrpo- Cap. IV.

reae vi, rato quodam ordine, fecundum certas V.^VV-/

leges efficiantur; in eo difputant viri do6tilH-

mi : quo modo, etiam de motus inchoati con-

tinuatione, ejufque poft corporum confli<5lu9

communicatione Quae praecipue ad vim quan-

dam et confilium naturae a corpore longe di-

verfae, confugiendum elfe ,docent argumenta,

in eo fundantur ; quod aliae atque aliae innu-

merae naturaeleges longiffime diverfae confli-

tui potuilfe videantLir, atque fine uila repug-

nantia intelligi, pariter ac iliae quae cum fum-

ma omnium falute et utiiitate obtineri vide-

mus.

De Caufis Logicls, quae cognofcendi di- Caufie Lo^ cuntur, quales funt praemiffae conclufionum;^?^^^, mora- aut Metaphyficis, quae ab effed:is non vere^"' '^'^' diftinguuntur, qualia funt attributa ficilius £0gnita, unde a!ia oriri videntur, nihJ hic di- cendum, Caufae Morales vocantur, quae pro fuis voluntatibus, aut animi affedionibus, ea e- .gerint aut omiferint, unde boni aliquid aut raa- li, vel fponte et fua natura, vel aliarum caufa- rum qualiumcunque quas incitaverint, aut co- hibere neglexerint, interventu nafciturum, pvo- videri licuerat. Negationibus igitur et Priva-

* Hac de re confulatur Malebrancius, et Newto- rici ^uidam. , . ~*

E

34 Pars 1.

Caufae Ma- teric.les et Formf^les, impropriae .

Caufae Fi- naks.

Entis Divistones

tionibus fuae non defunt caufae morales magis quam rebus veris.

Quae dicuntur Causae materiales, FORMALES, etFiNALES, hoc nomen per me- taphoram fortiuntur; fola efficiens propric dicitur causa. Materia nihil agit; licet ex ea, aut in ea Caufa vera aliquid efEciat. Forma non efRcit, verum efFeda efl.

FiNis eft ' res quaedam grata et expctita,

* cujus confequendae fpe incitatur Agens ad a-

* gendum ;' voluptas forte, aut ea quae Volup- tatem praebent. Voluptas non per fe quicquam agit ; ejus tamen fpes et appetitio hominem mo- vet, ut velit ea agere, quae voluptati confequen* dae videntur idonea.

Qui igitur propter Finem agit, prius illi no- tus erat Finis, et defideratus : infita illi erat 9/- l.-juu Tii^L, five fuae feUcitatis appetitio ; aut, be- nigna quaedam animi erga alios afFe6lio. Immo qui finem fui caufa expetit, illi res expetita fen- fu quodam, omnem ratiocinationem praeceden- te, grata erat conftituta ; non enim de Finibus ultimis, afl tantum de fubfidiis, aut Mediis quae dicuntur, locus efl ratiociniis. Si quis au- tem alterius gratia rem expetat, in eo etiam ne- •eefTano praecefTerat affedus aliquis benevolus erga illum cujus gratia rem cupit. Finis ul- TiMus efl * quicquid propter fe e£t expetea-

^RAEGlPUAfi. 35

dum :' Unde, euivis homini funt plures Fines Cap. IV, ultimi ; inter quos quidem fieri potefl contentio, v,*/VN^ aut comparatio, ut fciri poffit, quifnam majus habeat ad vitam beatam momentum. In ea jcontentione, exiguus eft ratiociniis locus : cum c[uaelHo fenfa potius dirimenda fit, vel externo, vel interno, qui doceat, quaenam maximam praebent voluptatem: vel, rerumufu, qui mon- flret quaenam fint voluptates ftabiles magis et diuturnae.

De Gausis efficientibus haec tradun--D^ efiden' tur Axiomata, vera omnino, aut vero (imillima. ^^^"-^ '^^^^'

* I. Omnis caufa eft Res vera five exiiiens.

* 2 . Omnis caufa fuo effedlu prior eft, fi non

* Tempore, faltem Natura.' id eft, ut illa exi- f}at, non exigitur rei efFedae exiflentia ; haec autem exiftere nequit, fi non exiftat caufa. Res tnim vi effedlrici praedita, non ab effedu fuo pendet; licet Caufae denominationem ab ef- fedu fortiatur. ' 3. NuIIa res fui eft Caufa,

* 4. Neque plures res fibi mutuo funt Caufae :* five, ' in caufis non efl circulus.' * 5 Ubi pri-

* mum agit Caufa, fme ullo temporis interval-

* lo, verus ejus efFedus exiflit;' hcet non to- tum illud eventuum fyflema, quod longa forte aclionum ferie efficere flatuerat. * 6. NuIIa efl:

* in re fa^la vera praeflantia feu perfedtio, quam

* non poffidebat ipfa Caufa;' fi non fimili mo-

E 2

De efeFA lus.

3^ FnTIS DlVISIONES

Pars I. do, praeflantlore tamen, aut faltem aequali. V„^VV^ 7- * JNihil quicquam aget Caufa quaevis, quae neque per fuam indolem, et naturam, iieC praefentem difpofitionem in datis quibufvis adjunitis, ad hoc prae alio efficiendum, ad nunc agendum potius quam ceiTandum, de^ terminata eft, fed utrique parti indifferens manet.' Haec, aiTjnfum noftrum rapere vi" dentur, per fe, fine ulia ratiocinatione.

£x his colligunt Metaphyfici. i . * Rei fac-

tae aut creatiie durationem continuam, aeque

ac primam exiflentiam, caufae effedlricis vir-

tuti acceptam efle referendam ; five exigatur

contmua caufae adlio ; five tanta rei creatae

tributa fit a primo naturae ftabiiitas, aut per-

feclio, ut pro tempore flatuto durare poflit,

2 Nullus effedus, faltem nullus qui ab hu-

mana vi pendet, diutius manet quam donec

caufa operatur. Non mirum hoc videbitur ei,

qui hominum efficaciam perfpexerit ; quae om-

nis, fohs cogitationibus et affedionibus fuis va-

rie mutandis, et motibus in corpore fuo Incho-

andis aut dirigendis, impenditur • qui autera in

corpore motus excitatur, faepe fine uUa vi no-

ftra contlnuatur : quaeque membrorum noflro-

rum ope, contiguls Imprlmltur corporibus vis,

ea nobis invitls, fine noflra efficacla, durare vi-

detur»

Praecipuae. 37

' Caufarum efficientium feriem infinitam Cap. iv^, ' effe non polTe, fme Cauia prima et indepen- ^-'^'■X-^ * dente,' quae oftendunt argumenta, funt vero -^ '^*^'^ ^'^^' fimdlima : quod, fcilicet, qulfque in ea ferie . ^' . •' Terminus fit dependens et elFc:ctus ; tota ergo feries effedla eft. Cum tamen niinl fit exna fe* riem, a qua tota feries pendeat.aut efficiamr: quodque, de quaque feriei parte verum fit, a caufae alicujus efficacia provenifre quod (it, po- tius quam non fit : de tota igitur ferie hoc ve- rum erit, ejufdem caufam aliquam externam fuiffe. His addi poteft, quemque in ea ferie Terminum, dempto ultimo, effe et caufam et . caufatum ; et pro quoque termino, effe Effefli- onem unam, et rem EfFedam ; addito autem termino ultimo, res efFe6las fore plures quam fuerant a6l onesefficientes : quod eft abfurdum. Quum tamen argumenta horum quibufdam pa- ria et fimlliima, illud nempe de toto infinito ve- rum effe colligentia, quod de quaque parte eft verum, ad evertendam Spatii et Temporis infi- nitatem adduci poflint ; hifce folis niti argumen- tis, in quaeftione illa graviffima, an fit DEUS, neque tutum videtur, neque necefTarium ; quum tantae potentiae et folertiae, per univerfum hunc mundum, tot ubique reperiantur veftigia, quae ducant ad Naturam quandam longe prae- ftantiflimam, fapientifTimum et potentifTimui^ »

^8 Entis Divisiones

Pars I. mundi conditorem. Hanc autem naturam prae-

\„y^Y>sJ ftantiiTimam, a priore caufa fuifTe ortam, nulU

poteft effe fufpicio ; multo minus iftiufmodi Re-

rum fuiffe feriem infinitam ; cum quaeque in ea

ferie caufa, hujus mundi condltori, virtute fal-

tem par faffre credenda efTet. qui igitur mun-

dura fadlum fuiffe credens, ad ifliufmodi caufa-

rum feriem, ne unicum Deum aeternum agnof-

cat, confugerit, cumRes tantavirtutepollentes,

etiam manentibus eorum operibus, olim interi-

ifle haud credibile fit ; nae, illt fibi Deos innu-

meros, in Dei unius locum fubrogabit.

€aft^e ratl- VI. Causarum etiam celebris eft divifio,

maliSy ne- in Rationales, NECESSARIAS, et contin-

€efmae, et gente s. Contingentia vero, et Cafus et For-

'^ '' ' tuna, non veram naturam efficacem denotant r

adhibentur enim haec nomina, cum effe6lus ita

vel a caufis naturalibus oriuntur, ut eos provi-

dere nequeamus ; vel a Caufis liberis, ubi nul-

lum nobis apparet incitamentum, quod caufarat

ad alterutram partem certo permoveret ; nequc

indicium quodvis, unde fpedator eledionem

I praefagire pollit. Contingenda igitur omnia,

/ vel a Caufis necefTariis, vel liberis efficiuntur^ ■

I Caufae porro neceffariae, quae fine confilio aut

voluntate agere videntur, Inflrumenta potius

funt putanda, quae funguntur, potius quam fa-

ciunt; cumque agere aut impellere videntur,^

PRAECITUA*. 3p

ipfae etiam aguntur, et impelluntur. Resigrtur Cap. IV. confulto agentes folae, veram habere in fe vim, \„^y\j aut aliquid vere efficere videntur.

De Caufaruni*confulto operantium hvBEfi' Ltbe^tas TATE, ardua eft quaeftio : an fcilicct his com-?"^^*^ petat ' Vis quaedam fui fleclendi et converten-

* di, qua ad hoc vel contrarium volendum, fe

* pariter movere poffint :' quae Contrarie- TATis LiBERTAS dicitur : ut ii quis dicat, fe poiTe vel quod fibi jucundum videtur, vel quod fibi videtur moleftum et nociturum, quia nociturum eft appetere, et confe(.T:ari ; vel * ea

* faltem vis, qua ad agendum aut non agen-

* dum, volendum vel non volendum, femet in-

* iledat;' quae, Contradictionis eft Li- BERTAs, Stoicis pkcuit, Delideria noftra tt^i°''^°^^-^^ Averfationes excitari,ab iis Boni aut Mali fpecie-^^'^^' bus quae menti occurrunt, unacum ipftus men-

tis indole et aiFeflionibus ; idque fecundum fta- bilem quandam naturae noftrae legem : Ipfam deinde mentis Indolem, a naturae prima confti- tutione, inftitutione deinde, et moribus confor- mari. Judicia denique et opiniones, fecundum oblata in rebus ipfis boni aut mali indicia, pro ca quae tunc temporis menti ineft fagacitate, cautione aut diligentia, femper formari : voiiti- jones etiam et adiones, cx animi afFedlibus, mo- tibufque purisaut perturbatis,;femper.proveni-

4© EN-flS Dl^^ISIOKES

Pars I. re: Haec autem omnia adionum Antecedentia

^•VN^ neceiTaria, ab ipfo Deo confHtuta fuifTe et prae-

vifa. Causas igitur eas dicunt Liberas,

* <5uae agere pofTunt quod volunt, et abdinere

* ab iis qu.iC nolunt; utcunque demum ad vo-

* lendum aut nolendum impulfae erant.' vim enim illam fui infledltndi, quam quidam, neque ab agentis indole, bonive aut mali fptcie, neque ab agentis judicio, dirigi fingunt, abfurdam fta- tuunt et inutilem ; cui nullus rede relinquitur locus, nifi ubi invitamenta occurrunt in utram- que partem paria : quod rariflime evenit^ Quumque ita fe res habet, nullam virtutis aut vitii fpeciem haberet in utramvis partem ea fui converfio. Atque fi quishacvi utens, contra ea quae fibi videntur praeponderantia invkamenta egerit, adio ftoHda fuerit fi non improba. De hac tota quaeftione, optime quifque judicabit, qui femet excufTerit, ut percipiat ; an non, in omni agendi propofito deliberato, (nam ubi mo- tu animi turbido, improvidi abripimur, nos hoG fenfu liberos effe, pauci contendunt) fpeciem quandam boni adipifcendi, aut mali repellendi refpiciat, a qua ad volendum mens movebatur ; in rebus item prorfus paribus, an non ideo u- nam prae aliis efigat , quod haec primo occurre- rat ; aut, quia fidam quandam et imaginariam boni fpeciem, huic parti quam ampleditur, ad-

Praecipuae, 41

junxent. Urgent In hac re Stoici, ^n^h avcij- Cap. IV. Tioo^ oriri : ii autem quicquam nunc eiEceretur \^<r\J a caufa quae indifFerens effet, et huic aut ilii part! aliqua, neque ad alteram, vel per fuam in- dolem et naturam, vel, adjunda quibufcum comitata ponitur, inflefleretur, huic mentis converiioni aut propoiito nulla eifet caufa.

Regerunt tamen alii, eam eife caufarum ra- tionalium naturam., ut fe ad hanc aut illam par- tem fiedtere valeant ; ipfafque eife fui iiedtendi aut vertendi caufas ; ipiifque hoc a natura da- tum. Largiuntur, eas fua judicia aliqua fere femper fequi. Duas tamen eiTe fpecies praeci- puas, quae voluntatem movent, honeili nempe ofEciique, aut jucundi utilifque ; ad harum au- tem utramvis penes ipfos effe fe fletftere et con- vertere,*

VII. Entia denique dividuntur, in S-wb- Entia dlvl-^

STANTIAS, et MODOS, flVC ACCIDENTIA. ^««^?'?" i'2

neque fine caufa. Subikntiae prlma notio, ea- ^^''^fi^^i^"^*

r r 1 ' r , r • 1 ^t Acctdcn-

que fere hmplex, cuique luDnalcitur ex eo quod .

fui manentis quifque confcius fit, mutatis fab-

inde cogitationibus, fenfationibus et aiieclibus

quibufcunque; neque fe aiium quamprius fuerat,

fufpicarl poiSt ; licet mutentur hae mentis afFec-

* Vld. Part. II. c. II. | pra laudati Cap. de. Po- 3. etpart. III. c. IIT. 3. | tentia ; aliiqne fcripto- legatar Lockil liurl fu- \ res paffim occurrcnies. F

4^ Entis Divisiones

pARS I. tiones. Vifu item et tadlu perclpimus corpora,

\^y^^ manente eorum quantitate five cxtenfione, mo- le, gravitate, foliditate, novos induere colores, novas figuras, et motum quiete mutare. Unde,

* Rem per fe manentem, licet mutentur affedio-

* nes,' SuBSTANTiAM dicimus : * AfFeftiones

* autem mutabiles, Accidentia.*

^l modi MoDi PRAEciPUi, fubftantiis fuis vere a-

verijfimi. liquid adjicientes, videntur movendi vires, Mo-

Tus, et FiGURAE, in rebus corporeis ; et, O-

PERATioNEs, aut Passiones, percipien-

Di, iNTELLiGENDi et voLENDi, in mentlbuis

noftris.f

Subflantlae SuBS TANTiAEfunt, vel, EXTEMS AE ; velj

corporeae et COGITANTES : Utriufque plura forte ftint ge-

cogitantes, nera a primo fibi invicem difparia. Si quid veri

fit in Spatio, ab omni corpore dlverfum efl : im-

mo inter ipfa corpora, fuere forte a primo dlf-

crlmina quaedam infignla, quae nos latent. Re-

rum item cogitantium genera, a fe invlcem lon-

giffime diverfa, forte funt innumerabilla, quo-

rum alla longe aliis praedita funt fenfibus et vi-

ribus, vltaeque degendae rationibus prorfus

contrariis apta ; a conchyllorum immobillum a-

nimabus viliffimis, ne de ftirplbus dicamus, ad

f Vid. S. Clcrici e- |)iftolas contra Dodwcl- lum, ejurtjuc defcnfores,

de Re fentiente a cor- pore diverfa.

PRAEClPUASr 43

(ummos angelorum ordines, ipfumque Deum. Cap. IV, Atque licet communi fpiritus aut animae nomi* ^.•V'V^ ne haec omnia vocentur, haud tamen temere judicandum eorum omnium firailem efle natu* ram, aut gradu tantum a fe invicem difFerentem, In corpore et magnitudine, rebufque exten- fis vcrfatur Phyfica et Mathematica, in Spiriti^ bus Pneumatologia,

f 2

44

pars r. '

V-^Y^ G A P. V.

De Praedicamentis, Entis-

• CLU E Affe CTIONI B U S GenE- R A L 1 B U S.

I. /^EnerALES Entium Affedliones prae- ^''^^ cipuas attingemus, percurrendo De- cem Gategorias, quas primus inveniffe dicitur Archytas, comprobavit certe Aridoteles ; qua- lifcunque demum fit ea rerum diftributio. Ca- , tegoriae funt decem, Subftantia, Quantitas, .Qualitas, Relatio, Adtio, Paflio, Ubi, Quando, Situs, et Habitus. Si<\llant'ia. Subftantia eft ' res per fe fubfiilens ;' quae- que alteri rei haud inhaeret, quo modo folent modi feu Accidentia ; quae ipfis fabftantiis lon- ge notiora funt. Incognita enim eft fubftantia- rura natura, nifi quod obfcuram quandam rei Qualitatibus fubftratae ideam, ex nobifmet Ip- fis petamus*. Quae alia apud fcholafticos de fubftantiis dicuntur, ea parum utiKa. Hae vo- cabulorum technicorum funt definitiones :

Subfiftentia, eft ' fubftantiae completio:' qua carent rerum naturalium partes a rellquis

* Vid. Lockii tentamen fupra laiidatum de Ideis Subftantiafum,

DE CATEGORIIS. 4^

divulfae. Subfiftens dlcitur Suppofitum, aut Cap. V. Hypoftafis. Perfona eft ' Suppofitum ratione V.y^Wi^ * praeditum.'

" II. QuANTiTAs nomen efl ambiguum ; ne- ^tantltath que varia quantitatum genera definiri pofTunt, ^^«^^<*- qnia fimplicibus fere ideis repraefentantur. -'\^^^'"^"«* Haec genera. fimplicia, Magnitudo, quae cor- pori aut fpatio propria, eaque triphx, Linea- ris, Superficiaria et Solida : quarum omnium et vera efl: natura, et diffincta notitia ; licet fine hac ultima nunquam feorfim fint duae prio- res,

Quantitads genus alterum efl Tempus, cu- Temps, jus fpatium aut Extenfio priori prorfus difpar efl:, quae Diuturnitas aut duratio dicitur ; men- tifque a6liones, pafEones, motufque omnes quo- rum confcia efl, comitatur. Oranis enim cogi- tatio aut fenfus temporis cujufdam fenfum fe- cum trahit, cujus quifque aeque confcius efl, ac ipfius cogitationis. Unde inter varias intelledlus aut voluntatis operationes, ordinem cernit et confecuticnem ; novitque quae priores, quae pofleriores, quibufque diu aut paulum fuerit occupatus : Dicuntur res huic cogitationum fe- riei coexiflere, quod candem temporis partem- occupent. Haec igitur coexiflentia temporis notionem neutiquam abfolvit, quum tertium a- liquod plane agnofcendum fit, quod et cogita-

J.6 DE CATEGORIIS.

Par s I. tionum confecutionem, aliafque res aut eventu»

V^^V^^ pariter metiatur. Neque quidem ad motum ne-

celTario referenda efl: temporis Notio, quamvis

ejufdem menfurae commodiores a motibus pe-

-tantur *. De his non pauca antea funt dida.

Verae quan- Hic obiter monemus, nullo certo indicio

titates incer-^dn pofTe utrum verae Magnitudinum et Tem-

'^^* porum quantitates, nortras earundem ideas ae-

quent, fuperent, aut ab iifdem fuperentur. Fa-

cile tamen condabit eandem cum iis fervari i»

ideis noftris rationemf. Figurarum primas i-

deas excitant corpora ; eafdem tamen ipfa mens

varie componere, magifque perficere et abfol-

vere poteft, quam ullibi in ipfis corporibus figu-

rae reperiuntur. Has duas quantitatum claiTes

fine fine dividi poffe docent Phyfici et Geome-

trae, eorumque ope, raotus, inclinationes, rati-

ones.

Numem. Terrium quantitatis genus prioribus penituss

difpar in Numeris reperitur, Quorum licet pri-

mae notiones a corporibus fenfu perceptis ple-

rumque excitentur, res taraen omnes, a corpo-

ribus prorfus diverfae pariter numerari pofiunt. •

immo fine corporum Ideis numerorum Ideae

perfedlifiimae effe pofTunt. Haud igitur nume- .

* Vid. Lockium ubi fupra, <3e temporis modis. •j" Confulatur idem vir Cl. de Spatii et temporss modis.

DE CATEGORIIS. 47

rorum Ideae, eorumve rationes ad magnitudlnis ^^^ ^* necefTario referendae : quum res numero plu- Vi^Wi./ res, faepe magnitudine inferiores fint ; et ratio- ne numeri inter fe comparari poflint res omnls magnitudinis expertes : immo numerorum ha- bitudines, g[uippe faciliores, ubi adhiberi pof- fjnt, commodiffimae funt aliarum rationum menfuraej.

Praeter ipfas res numeratas nullus eft extra mentem numerus ; neque ipfius ideae quicquam praeter res numeratas refpondet. Utiliffima ta- ^

men eft numerandi vis, ad res ipfas earumque rationes metiendas. Haec tria quantitatum ge- nera, detradis corporibus, nihil per fe efficerc poffiint : neque fpatium aut tempus ulli mutati- oni obnoxia funt. Tempus quidem et fpatium adlu infinita plerifque videntur; numerufque plane fine fine augcri poteft : nuUus tamen intel- ligi poteft numerus infinitus, quia ipfa numera- tione multitudo definitur.

Sunt et aliae quantitatum in rebus difpa- ... ribus notiones. Quae motibus aut viribus mo- fi^^f^^^ tricibus tribuitur Quantitas, ad fpatia et tempo- ra referri potefl:. Aliis tamen potentiis et qua- litatibus dlfpar prorfus quantitas adfcribitur; ut mentls perfpicaciae et ingenio, voluntatis mo-

t Hic obitcr nctatur 1 mi, acutiilirrii Barovii m ^oarina viri longe opti- Lc£\ionibus Mathcm .

-48

Pars I.

^ialitattim duo genera, Motus et Cogliatio.

^zes et Fi- gura.

DE CATEGORIIS.

tibus et impulfionibusj amori, odio, virtuti, vi- tio, gaudio, moerori, ipflfque qualitatibus fen- filibus ; quae tamen raro quantitatibus annume- rantur.

III. QuALiTATis, quae etiam definitio- nem refpuit, plura funt genera fibi invicem dif- paria. Quae rebus vere infunt, hae praecipuae ; * Vires, five Potentiae, Habitus aduofi, Ingenia, ' et propenfiones.' Quae omnes animorum praecipue funt Qualitates. Quod ad fenfiles at- tinet, quae patibiles dicuntur ; quae uno tan- tum fenfu percipiuntur, funt animi ipfius fen- fus, aut affectiones five modificationes ; quam- vis iifdem res externae non raro indutae aut af- fedae videantur. Pluribus obviae funt fenfibus Figura, Motus, Quies, Sltus. hic ad nonam ca- tegcriam pertinet. Qualitatum verarum aut ac- cidentium duo igitur funt genera ; COgltatlo- nes, agendi vires, et Propenfionesfpirltibuspro- priae ; et Motus, Quies, et Figura corporibus.

An autem quies fit quid veri, praeter eam inertiam, qua vi quadam vera, at forte aliena, aut aliunde primo derivata, flatum fuum aut motum confervant corpora, de eo doGlI quldam dubitant. Figuram item, volunt quldam, nu- dam effe acervi denominationem, ex partlum ad ccrtas fpatii partes habitudine petitam ; ne- que mutata figura, allter ipfas partes mutari.

DE CATEGORIIS. 49

Per fe qmdem figura nihil poteft ; licet in certa Cap. V.

quadani molis corporeae cohaerentis difpofitio- U/VX^

ne, nuila maneant impedimenta, quae gravitati

aliifque viribus impreffis obftare poffint, quae

in aliis molis cohaerentis figuris manerent. Un-

de cuneis impaclis findentur ligna, quae materia

aliter figurata findi nequirent ; devolvet Sphae-

ra aut Cylindrus, ubi cubus immotus maneret.

Difceptatur item an ipfa Gravitas, Elaftici- ^^^^ ^^* 1 - r -^- r Cohaefio.

tas, Cohaeiio et iimiha quaedam, imt corporum ^ ^

ipforum vires, aut cum natura corporea necef-

fario connexae ; an contra, fint vires a natura

praeftantiore, certa lege, continenter impreffae,

aut faltem ab ipfa primo infitae. Hoc pofterius

eo verofimilius, quod inter leges aut rationes

innumeras quae pariter conftitui pofie videntur,

unam quandam aut alteram caeteris neutiquani

magis fua natura necefi^ariara obtinere confpici-

amus. Solae igitur qualitates, quas confiai aii-

quid veri fubftantiis fuis adjicere, funt cogitati-

ones virefque et motus : De caeteris inter Doc-

tos non convenit.

De qualitate omni vera, hoc certum efl, u- •^^•'^'^^

nius rei quaHtatem, alterius rei fimul efl^e non{ '" ^^'

poiTe; quamvis haec fuam habeat quaHtatem

alteri fimillimam. Quaeque moli corporeae

conveniunt qualitates, eas ita per corporis par-

tcs dividi et diftundi, ut parti cuique faa infit.

G

DE GATEGORIIS.

qualltatis dividuae portio. Si quae igltur fint qualitates individuae, illae rei fimplici et indivi- duae inhaerent. Relatio, IV. Inter Scholafticos, de Relationibus

plurimae contentlones. quae de ils utiliora vi- dentur breviter exponemus.

Ubi res duas aut plures, non prorfus dlfpares, flmul animo contemplamur, apparetque afFedllo quaevis utrique aut omnibus communis, idea nafcitur relativa, earum inter fe rationem aut habitudinem exhibens. In omni relatione trla aut quafi trla occurrunt, Relatum five Subjec- tum, Correlatum five Termlnus, et Fundamen- tum : illa funt res comparatae ; hoc, ea afFedllo in qua comparantur, aut adio comparatlonj caufam praebens. Slc inter magnitudines ejuf- dera generls cernuntur relatloncs, ratione Ipfius Magnitudinis ; inter Tempora, ratione Diutur- nltatls ; inter nuraeros, ratlone multltudinls. Refpe6lu aHarum quarumlibet affedionum aut qualitatum, compararl polTunt inter fe et corpo- ra, et fpirltus. Relatlonum nomlna innumera- bllla, prout relata funt fimilla, difHmllla, ae- qualia, majora, minora, dupla, tripla, et fic de- inceps, veloclora, tardiora, dluturnlora, brevi- ora, plura, pauclora, intenflora, remifliora, gra- viora, leviora, quibus addl poffunt fexcenta fi- milla. Relationes morales in relatorum a6lio-t

DE CATEGORIIS. 51

siibus, officiis, padlionibus, injuriis, praecipue Cap. V. fundantur. V.^^W^

Praeter ipfa relata et caufam comparandi, J^^i^^t^o «0« iive fundamentum, quod nonnunquam ab ipfa '-^' ^" ^^' •relatorum natura aut efTentia non eft diverfum, niiiil reliqui eft in rebus iplis, quod ideae rela- tivae refpondeat: aliter, cuique fere rei anne- xae effent res aliae innumerabiles. NuIIa enim eft materiae pars, quae ad alias quafque non a- liquam gerat habitudinem : nullus fpiritus qui aliis quibufque, aut fimilis autdiflimilis, aequa- Jis aut inaequalis, non reperietur. Quum igitur ipfis rebus adfcribitur relatio, refpicitur femper, confufe faltem et obfcure, idea in mente aliqua relativa, quae vel eft, vel cffe poteft,

Haud tamen ideo fi^ae aut vanae funt ideae Haud vanae relativae. Ex notis enim Relatornm affedlioni- Rclationum bus, refultat non quaevis idea relativa, aft ea -^^^^^* fola quae utriufque naturis aut affedionibus con- venit. Atque ubi relatorum unum cognitum efl;,j cjufque ad alterum habitudo, alterius etiam no- titia parabitur. In omnibus enim difquifitioni- bus praecipue anquirimus, quaenam aliis rebus inferviant? quid propofito noflro exfequendo conferet ? quae quibus, ad utilitatem noflram aptiora, aut habiliora ? In rationibus igitur et relationibus quas vocant invefligandis omne§ fere occupantur fcientiae, et difciplinae. G 2

52 DE CATEGORIIS.

Pars I. Numerorum rationes caeteris omnibus clari- V.^^V"*^' ores funt et diihncftiores. neque amplius quic-

Nu^nerorum quRm in relationibus exquirendis optare poteft

clartjjimae. quifquam, quam ut ad numerorum rationes re- ducantur. unde mirari fubit, viros quofdam dofliiTimos ftatuilTe, omnem fere rationum noti- tiam a magnitudinum rationibus petitam fuilfe, atque ad eafdem referendas ; nullamque inter numeros effe habitudinem, nifi quatenus magni- tudinum fibi invicem aequalium certas multitu- dines exhibent. Quum contra, numero paucio- res res, magnitudine faepe ampliores fint : at- que inter res omnis magnitudinis expertes lo- cum habeantnumerorumrelationes. Temporis quidcm motufque menfuras a magnitudinibus potiffimum petendas fatemur ; harum tamen ra- tiones per numeros ubi fieri poteft facillime me- tiendae funt: utramque autem menfuram re- fpuunt fere, non folum qualitates fenfiles, quae fecundariae dicuntur, verum omnes fere fpiri- tuum affedliones.

Omnis Relatio efl mutua et reciproca, idcm- que in rebus ipfis fundamentum. quum conver- titur relatio, quamvis aliam lon-ge aut contrari-

\ABio et am fortiatur appellationem.

pajfio. y Relationem excipit Adlio et Paflio,

quas inter manifefta efl connexip ; neque prae- ter ipfas res, quarum una agit, patitur altera.

DE CATEGORIIS. 5^

funt duae res diverfae. Supervenit enlm uni- Cap. V, cum qulddam, aftlo fcil. unde mutatur patien* V^g/^VN-^ tis ftatus . Notionem Potentiae Aftlonifque fim- plicem, quantum potulmus, antea explicavi' mus*. .

Hoc folum monendum fupereft; quod etLeges N'a'> ante attiglmus, de omnl adione. quae corpori-^^*'*^^. bus tribultur 5 Corpora ipfa quae agere dicun- tur, vere etiam patl; aut a vi alia tunc tempo- rls agltari, aeque ac ifta in quae Implngunt. Quumque natura corporea neque legem proprie .did:am intelligere, neque eidem fponte parere queat; quae Lege naturae fieri dicuntur, ea omnia, virls quibufdam dodis verofimlle vide- turf, rato quodam ordine, et conftanti tenore, pro certls rebus oblatls, a caufa omnium prlma, omnia vi fua contlnua fuftentante, omnia per- meante, efRci ; cul nudam praebent occafionem materiae qualltates, motus, occurfus et confllc- tus. neque cum quibufdam quae materiae tri- buuntur adtionlbus ea inertia, quae materiae omni femper necefTarla ftatuitur, cohaerere pofTe videtur. De hls tamen nemlni mortalium qulcquam fatis cognltum et compertum eft. Rdiquae Ca*

VI. De Ubi, Quando, et Situ, praecipua mH°riae,

* Vid. fupra C. IV. 5. f Malebrancio, fcil, Baxtero, ct Newtonianis quibufdam.

j^ DE CATEGORIIS.

Pars I. capite tertio attigimus. De Habitu non allud!

V.,^V>»-^ monendum quam quod in hac categoria non lo- centur vires vel corporis vel animi. Ea enim i folum includit quae per fe funt fubftantiae, aliis tamen rebus aptari aut circumjici folent.

Ontologiae Finis.

i

F

METAPHYSICAE

Pars Secunda.

DE

MENTE HUMANA.

Caput I,

De Animi Viribus, et primo de Intellectu.

'D

ESpiritibus Scientia, recentioribus -P«'^'^'<'^-

dicitur Pneumatica ; quae pars e-^/^^ fi"^'

rat Metaphyficae apud antiquos, vel Phyficae.

Quia vero, folis rationis noftrae viribus, alio-

rum fpirituum, praeter mentes humanas, et

Deum Optimum Maximum, haud certam ha-

beamus notitiam ; de his praecipue erit in Phi-

lofophia agendum. Quumque, a rebus magis

cognitis, ad obfcuriora eruenda, ipfarum rerum

non fpedata dignitate, nobis fit progrediendum ;

a Menris Humanae cognitione rede incipit

Pneumatica.

Spiritus, Anima, Mens, notanteamna-'^^^''''"'^/-/^ vr r c r • • fuMantla

turam, quahlcunque ht, quae ientit, cogitat, ^.

* aut cogitare poffit; quaeque fuarum ^^'^o- qme cogitars

S6 DE INTELLECTU.

Pars II. * fium eft confcia.' Naturas KHufmodi e/fc

V^^^V^^ quamplurimas, earumque varios ordines variis

inftru6tos viribus ; plurimos mentibus humanis

multo inferiores, quibufcum paulum admodum

habent commune, plurimos forte etiam fuperi-

ores, veroiimile eft. Quae omnia, quamvis

commUni nomine fpiritus aut animae vocentur,

funt a fe invicem toto fere genere, ut dicunt,

diverfa. Prius autem de Animorum viribus

quaedam explicanda, quam de ipforum natura

quicquam ftatuendum. Hoc autem fatis aper-

tum, animam humanam, a corpore crafTo, quod

fenfibus externis objicitur, effe diftinilam ;

quum nemo dixerit cogitationem, prudentiam,

artes, aut virtutes, in carne aut offibtis, in tu-

bulis, craffifve humoribus efle fitas.

DupUx A- 11. QuuM nondum fit exploratum, an ulla

nimorum xn.tx\X\ infit vis, quae efficiat ut crefcat aut vi-

■vh; Intd- ^ • n- • !•

7- A' r 1 §^^^ Corpus, atque ex mgeltis nutriatur anmen-

st Volendi. ^^^ 5 cLu^nTiariv et ^^^iTrltKm animae vim, apud

antiquos decantatam, non attingemus. Quae

aliae funt Mentis potentiae, non incommode eas

reduxeris ad duas, Intelligendi fcilicet, et

VoLENDi, Facultates ; prout vel rerum cogtii-

tionem, vel vitam beandam refpiciunt.

Ad Intellectum referuntur Senfus; il-

lae, fcilicet, Animae potentiae, aut, illa ejuf-

dem conflitutio, unde ex certarum rerum im-

DE iNTELLECTU. sf

^ulfu, certas continuo recipiat ideas, eafque fuo Cap. I. arbitratu haud mutabiles ; fed quas conftituiire V,-/V^^ videtur natura quaedam fuperior, animae pa- rens et fabricator : qui ita animum conforma- vit, ut fenfiles quafdam fpecies ad res referat externas, tanquam imagines, earum naturas aut qualitates depingentes.

De Idearum caufa et origine, in diverfas a- ^<nfai'mes^ bierunt fententias viri docT:i : quorum nullus ^"^^^i^^ qulcquam affirmare poteftj praeter hoc unicum, quod in raente, fecundum certas leges, ufu et attentiOne cognitas, ex certo rerum occurfu, fubnafcantur Ideae ; neque ad caufara aliam a

vi Divina, certo referri poffunt. cui etiam ac- ,

ceptum eft referendum, quod Senfationes quae- dam externae, aliaeque Ideae, fmt rebus exter- nis {imiles.

Ilf. Sensatio alia efl frima et direc- Senfath aliA

TA ; * ubi fpecies quaedam menti primo re- ^^^"^^ '^ . r > 1- antecedens j

praeientatur : aha reflexa et subse- ,.

*■ _ _ aUa rejlexa^

<^uens; * ubi nova quaedam fpecies, Meati ctfuhfe- * in res prius perceptas converfae occurrit.' De (luens. dire(5la primo agendum.

Quae ex motu quodam in corpore excitato, ^enfatio cX" aut eidem impreflb, oriuntur in mente Senfati- ^^^««^« ones,'dicuntur externae. quae ad quinque GlafTes vulgo reducuntur. Si autem pro percep- H

jS HE INTELLFCTTT.'

Pars II. tionura diverfitate inflltueretur fenfuum dmfio-j \^^,r>^ plures quam quinque recenferentur.

^alitatCS QuALITATUM SENSILIUM haud leVC cft

fenfiks; 5f- difcrimen, quod quaedan> unko tantum fenfu .

ciindarijc, attingantur ; aliae vero pluribus. Prioris genc-

ris funt * colores, foni, fapores, odores, calor nae» ...

* etfrigus.' pofterioris generis funt *duratio,

* numerus, extenfio, figura, motus et quies;* quae pluribus percipi poflunt fenfibus : immo^ horum quaedam interno etiam fenfu percipiun- tur. Prioris generis qualitates, proprie dice- rentur sensiles; Pofterioris, potius * afFec-

* tiones fpecicm fenfilem comitantes.' Harum ideas, ut et Relationum quas ad fe invicemha- bent, duce natura, rerum externarum reprae- fentationes aeftimamus : unde et ideis intel- leftualibus annumerantur ; quod in iis, ratio- nis vires, fummo cum fru6tu et voluptate exer- ceantur.

Sant v?7 Idearum fenfilium quaedam funt gratae,

gratae, vel quaedam moleftae, aliae mediae, five indiiteren-

molefiae vel ^gg . quarundam fpecierum remifliores funt

me lae. gratae, intenfiores moleftae. Hae vero fenfa-

tiones neque res externas, neque ipfos in cor-

pore noflro raotus excitatos depingunt, aut re-

praefentant : fine tamen colorura fenfu, aiit

quafitate aliqua tadili, nos prorfus laterent

omnia corpora, eorumque fiius, figurae, motus

DE INTELLECTir. 59

«t magnitudlnes. Sunt autem reliquae /pecies Cap. I. fenfiles proprie didlae, figna quaedam, aut no- V-/^V^ tae earum rerum aut motuum, quae corpus noftrum laedere poflunt aut juvare : quae lae- dunt ut declinemus, molefto fenfu monemur; grato vero excitamur, ad ea exquirenda quae jiivare poffunt.

• Haud, equldem, fine mente rcor, fine mi- • mine Divum.

Idearum fenfatlones comltantium, cimedzm xde<:e Senfa-

omnem omnino mentis perceptionem comitan- tionem om-

tur, aut comitari pofTunt. quales funt Tempo- ^'^ ^°^^~

lis et Numeri notiones; quaevis enim mentis ^" "'

• • r a r- ratio et Nu-

perceptio, et aaio, cujus ipla mens elt conlcia, ^

temporis alicujus notionem fecum trahit : Ha-

rum plures certa ferie fuccedentes, menti etiam

longius quoddam temporis fpatium fuggerunt.

Numerari itidem pofTunt non folum res fenfu

extcrno perceptae ; verum et quae fenfu inter-

no, autRefledione, quam dicunt, percipiuntur.

Duobus fenfibus, vifu nempe et taftu, per- jn^g^ yifi,^

clpitur Extenfio, Figura, xMotus et Quies. Has et Tatfu^

corporum affediones primarias non male \o-fi^fi^^^*

cant qmdam fcriptores : quia eas, natura du-

ce, credamus rebus ipfis inefTe quales cernun-

tur; doceantque Phyfici, ex earundem aliqua

pendere corporum vim omnem ideas fenfiles

cxcitandi. At fenfiles qualitates dicunt affeftio-

H 2

5o DE INTELLEGTU.

Pars II. nes aut G^aalitates tantum fecundarias ; quibus

V^Y^ nihil eft in rebus externis fimile ; licet habeant

hae res, ex ftabili naturae lege, vim quandam

eas in nobis ideas excitandi ; quam a qualita-

. tibus fuis primariis fortiuntur.

Haec prima quaUtatum primariarum per- ceptio, five mentis a6lio quaedam, five paffio, dicatur; non alia fimilitudinis, aut conveni- entiae inter ejufraodi Ideas et res ipfas, caufa affignari pofle videtur, quam ipfe Deus, qui cer-!- ta naturae lege hoc efiicit, ut notiones, quae re- ■ bus praefenribus excitantur, fint ipfis fimiles; aut faltem earum habitudines, 11 non veras quantitates, depingant.

Primas idearum omniumfof mas aut primordia efEcere videtur ipfe Deus, mente noftra interea nihil agente. Ideas tamen admilTas varie mu- tare poteft mens, atque in eo vires fuas ftrenue exercere. Ideas vel retinere poteft vel dimitte- re ; iifdem contemplandis fe intendere, aut ad alia fe convertere ; Ideas concretas dividere poteft abftrahendo, aut fimpHces conjungere et coraponere : Ideas itidem certa ratione augere aut imminuere, inter fe coraparare, earumque habitudines cognofcere poteft. In his omnibus, non minus quam in voluntatis motibus et appe- titionibus, fe vere aliquid agerc, mens fibi con- fcia efl:.

DEINTELLEGTU. ^r

Ex gratis fenfibus, quae Voluptates dicun- ^^p^ j^ tur, Boni prima notitia oritur; ex moleftis, ^-/-wj Mali. Quaeque illis parandis, aut his averten- dis inferviunt Udlia ; quaeque iis contraria, In- utilia aut Noxia dicuntur. Ubi fe exeruerint fenfus fublimiores, bonorum praeftabiliorum, et malorum graviorum notiones invehunt. Ex his intelligitur quid fit vita beata aut mifera ; quae ad fenfus quofdam naturales neceffario yeferenda.

Species guftu, odoratu et tadu perceptae ad corporis partes aliquas proxime referuntur; indicantque ea quae corpori proxime profint aut obfmt, idquejamafliciant. Vifu audituque rerum diftantium aHquam notitiam acquirimus, et voluptates nonnunquam longe praeftantiores : immo in ipfa rerum cognitione et fapientia pa- randa, eorum non levis eft ufus. Utiliter igitur omnes hi fenfus a natura dat:i funt, vel ad cor- pora tuenda, vel ad genus humanum confer- vandum, vel denique ad jucunde, fapienter, honefteque vivendum : quod de fenfibus nobi- iioribus mox enarrandis magis eft manifeftum.

IV. Altera percipiendi vis eft sensus^.,^^^^.^^^^.^ quidam internus, autCoNSCiENTiA ; ^cu-ni, aut Con- ' jus ope nota funt ea omnia, quae in mQnte fiientia, ' geruntur.' Novit quifque fenfus fuos, judi- «ia, ratiocinationes, volitiones, defideria et con-

62 DEINTELLECTU»

Pars II. fiHa: ncque haec mentem cui infunt latere pof-

^j^^y^ funt. Hac animi vi Se novit quifque, Suique

fenfum habet : atque in fe acftionefquc fuas, a-

nimum convcrtere potefl: : unde et fpirituum ae-

que plena potefl: efle notitia, ac corporum : in-

tima iatet utriufque natura, notae funt afFe<5lio-

nes.

Cogitandi Horum cogitandi modorum Ideas nos ha-

Modorum bere generales, a quaHtatibus fingulas cogita-

jun eae ^j^j^gg difcriminantibus abflra6las, negari ne- ahJiraBae, . , . . ^ .,. , . ,.

. . ,. quit. ubicunque enim iimihtudo inter res di-

tlures. verfas cernitur, aut plures ad unam referuntur

claflem, aut communi vocabulo aut fymbolo

quovis infigniuntur, una complexae Ideae pars^ ^

caeteris omiflis, animo obfervatur. '||

Senfattones V. Restat ut deinceps de Sensationb

reflexae,autsiiBSEqjJEiiTE et reflexa agamus, aut

fubfe^uentes, ( ^^ jjg rerum fpeciebus, aut fenfu, quae men-

* ti in res prius perceptas converfae occurrunt.*

quas ideo Senfationes appellamus, quod certa

naturae lege, non noftro arbitratu, oriantur

hae Ideae aut percepdones. Harum plura funt

genera, breviter atdngenda.

Quae fenfu externo attinguntur, eique me-

dia viderentur, eorum quaedam fenfui cuidam

reflexo grata funt, quaedam ingrata ; ubi mens

non folum adfenfus fuos externos, verum etiain

ad ideas comitantes convertitur ; et fpecie qua^

DEINTELLECTU. 6j

dam, a gratis fenfationibus externis diverfa, Cap. I. commovetur. Imprimis, menti grata efl rei fe- V.^W-/

re cujufvis Novitas, pro naturali quodam ad resHtsgrata eji cognofcendas impetu, aut fcientiae cupiditate. ^^'"^^^Sy Grata item eft, rei cujufvis perceptae Amplitu- !^\] ^ "* do; grata eft plurium rerum Similitudo <^^^- et Sononm dam^ ubi etiam cernitur Diverlitas et Varietas. Concentus Sonorum quorundam gratiffimae funt compofii- liddam^ tiones et concentus^ ubi non folum ipd fpedan- tur foni, graviores et acutiores ; verum eorun- dem tempora; atque alia quaedam adjundta, quae muficis funt notiffima. Grata efl: fere om- Et omnh /<• nis Imitatio; five in operibus artium, quae, ^^^^^'^/ KOLT i^o^m dicebantur, pingendi, iingendi et coelandi ; five in motu, et oratione rythmica. laetiffimus etiam Rerum cognitionem, et fcien- Et rerum tiam, fenfus comitatur ; nec fine jucunditate Cognitio ; obfervantur quaccunque in certos ufus folerter Et, omnis ct artificiofe funt fabricata ; etiam eis qui nul- artificiofa. lam ex his rebus utilitatcm fibi fperant. folertia.

Senfibus reflexis annumerandus etiam efl il- Senfas com- le, qui coMMUNis dicitur: qui ex alterius ;w«k/5 / et^ rebus profperis gaudium, ex adverfis triflitiam ^fe^uum colligit, ubi nuUa fimultas, odium, inimicitia, '°^^^"Z^^' aut turpitudinis caufa deteflatio intervenerat. Mira etiam naturae noflrae fabrica, pleriquc aliorum hominura afFedus et pafliones, conta-

64 DElNTELLECTir.

Pars IL gio quodam, firailes etiam in nobis afFe<flione3 V.X^^v-^ excitare folent.

Senfus De- Senfuum reflexorum maxime infignis eft il- corietHo- le decori et honesti; qui quafi de tribu- «^i"' nali, judicium in omnia quae agunt homines

exercet ; in omnes animi aut corporis volupta- tes, in fententias, adliones, voluntates, vota, confilia, afFedus : decernens quid pulchrum, quid deceat, quod honeftum, quis in quoque fit modus. Huic fenfui omnes fere quae cum? belluis nobis communes funt voluptates, viles videntur et erubefcendae : quae vero agendi conlilia ingenium produnt fublimius ; quae ani-*- ftii rationifque vires fapiunt ; quae benignam i monflrant Indolem ; praecipue vero quae ftabi- lem oflendunt et conftantem voluntatem bene- ' faciendi, et bene de aliis promerendi, omnium i movent animos ipfa eorum fpecie et honeflate j ; eiquccui infunt, cuni eorum revocat memoriam^ , gloriofa funt et laetiflima. Maec vis in- Menti innatam effe hanc vim, neque prop- • nata,gratui-iQY fuam utilitatem uUam aut voluptatem, fuas-' ta, etproxt- aJiorumve adliones comprobari, ex eo conflat, , quod quifque ideo honefliora cenfeat fua erga •. alios officia, quo majori cumpericulo fuo, autt damno fuerant conjunfla; quoque minus adl utilitatem, honorem, aut nominis fui celebri--

DErNTELLEGTU. 6$

tatem, fuerant deftinata ; quodque aJiorum ac- Cap. I.

tiones honeftas, de quibus legimus aut audivi- V-/VX>,

inus, in feculis licet prioribus, pariter ac prae-

fentes laudemus : iramo, virtutcm, fidem, pa-

triae fuae caritatem, nobis damnofam, vel in

hofte comprobcmus. In his autem aliorum of-

ficiis, ubi erga alios aliquid amice, fidelitefj

fortiter gelTerant, comprobandis, nos neque ho-

Qorem, voluptatem, utilitatem, aut praemia no-

bis obventura fperare pofTumus. Quid ? quod

illi ipfi, qui vix praemia poft mortem fperabant,

dulce tamen aliquando et decorumputabant pro

patria mori; eorumque mortem cenfent et

hoftes laudandam*.

Huic affinis efl iile fenfus Laudis et Ho- NORis; cum perfpicit quifquam confilia fua et aftiones, aliorum fententiis comprobari ; cux contrarius eft moleflifiiraus Vituperii sen- sus: fi cujus adiones et confilia, alioruni fuffragiis damnentur. Hifce in utramque par- tem' commoventur etiam illi, qui nullam ali- am ex aliorum comprobatione fperant utilita- tem, neque ab aliorum cenfura, incoramodum, Immo, de fama fuperflite folliciti funt homines jamjam morituri, quique nullum ejus fenfum fs

.* Haec ubcriiis confirmantur in Ethica, I

66 DEINTELLECTir,

Pars II. hablturos putant, non mlnus quam qui vitana

K^^r^^ fpsrant diuturnam. ■Senjusiidi- Quum autem fenfuum horum ope, eorum

^" '• q'iae nobis occurrunt quaedam venufta, decora,

gloriofa, venerahda videantur ; alia vilia et de-

Ipicienda ; finfum alium reflexum cernere licet,

eorum quae ridicula funt, aut rifum movere

idoaea : quum fcilicet, eadem res contrarios (i-

inul excitat fenfus. Ubi de hominum agitur

confiliis et adiooibus, quia in ipfo hominis

Domine ineft aiiqua dignitas, ex prudentiae fo-

lertiaeque quadanl opinione; rifiim movent

peccata turpia, quae cum gravi dolore, aut in-

teritu non funt conjundla : quae enim cum do-

lore graviore aut interitu conjunguntur, magis

commifcrationem excitare folent. Aliarum re-

rura illae rifum movent, quae fimul fpeciem

quandam praeclaram exhibent, una cum fpe-

cifc oppofita, vili fcihcet, humili et defpicienda.

Neque exiguum praebet hic fenfus ufum, five

ad fermonis voluptatem augendam, five ad mo-

res hominum emendandos.

r ^ ' . '* VI. Ex hifce percipiendi viribus, acquirit fi-

iinaginatio. . ...

bi mens' omnemj in qua verfatur judicandi et

ratiocinandi Facultas, Idearum fupelledlilem ;

quae memoriae ope confervatur. Ea enim

menti ineftvisj utfenfus cujufvis praeteriti dc"

DE INTELLECTU. ^7

Hliorem Imaginem, aut notionem revocare pof- Cap. I, iit ; quod et de omni mentls adione, judicio, ^s.^V^ta*' voluntate, et motu verum eft. Haec facultas, ubi de corporum Ideis agitur, Imaginatio appei- latur. Similis etiam in aiiis cmnibus Ideis ver- fatur vis, quae eafdtm revocare varieque muta- re poteft. Nulla tamen elt imaginatio aut notio €ujus primordia fimpliciora, fenfu aliquo ex- terno vel interno,mens non prius hauferat ba- Jufmodi autem notiones ita condere et feponere vaiet mens, ut longo faepe pofl tempore eafdera jevocare poffit*.

Quamvis autem a corpore aliquatenus in hoc animae flatu pendeat et memoria et imaginatio, ipfi tamen animo vis utraque inefTe videtur; quia ideas olim receptas, eas etiam quae cum corpore aut fenfu externo nihil commune ha- bent, fponte faepe revocat. PhantafiuTi qui- demp fponte fua, imagines etiam invocata^, mira quadam ratione tranfcurrunt ; five quia cum prioribus quibufdam mirum in moduni connedantur, de quo mox dicen.:ura; five ob aliam caufam latentem. Quae enim de Spiriti» bus nefcio quibus AnimalibuSj per cerebrimea- tus intertextos et apertos facilius tranfeuntibus,

* De idearum omni- ! gatur Lcckii liber faep?- um origine, ut et de con j us laudatus, de Intellec- clufionibus rationis .le | tu huniano, 1 3

68 DEINTELLECTU.

pAki n. tradunt Cartefianii nlmiam rodolent fingendi

V>V^ licentiam.

De fenfu externo et imaginatione fedulo ca- vendum, ne iis nimis aflueti, ea quae utrumque fugiunt parum vera aut folida judicemus: quum contra, quae veriffima funt, maximum- que afFerunt ad vitam vel beatam vel miferani momentum, his facultatibus neutiquam fubjici- untur.

Iclearum Meque filentio praetereunda eft altera animi ccn]unBi6- ,.f /..,,.... . ,

•^ diipoiitio, haud exi?ui m vita momenti, ad eas

ties natura- ^ ^ ^ ...

Us, ^^^ fimul animum commoverant Ideas, ita m

pofterum conjungendas, ut quicquid unam po-

ftea fuggeflerit, alias etiam conjunftas fecum tra?

hat. Huic difpofitioni, facihs fermonis ufus,

immo omnis fere rerum praeteritarum memoriaj

accepta funt referenda.

Bommom' VIL Sensuum ope etRATiociNii, vari-

r.e, fenfu ae bonorum et malorum fpecies menti fuppedi*

fuodanj, dig- tantur. * Quae, fenfui cuivis per fe funt grata,'

mjct ur a ^^^^ dicuntur ; * Quae molefta,' funt Mala :

rationeetiam ^^aeque in fuo genere ultima, et propter fe ex-

cernuntur. petenda aut fugienda. Quae autem interveni-

unt Ratiocinationes, non praecipue in ipfis bo-

nis aut malis ultimis verfantur : fedin mediis,

five Subfidiis, quibus utimur in bonis ultim.is

confedlandis, aut malis depellendis. In finibus

autem ultimis inter fe comparandis, cum boni

DE INTELLECTir. 69

cujufvls ad vitam beatam momentum, pendeat Cap, I, j fimul ab-ipfius grati fenfus dignitate, live jucun- V^VNi^ j ditatis Intenfione, et Diuturnitate ; locus erit ; facili cuidam ratiocinationi, aut potius recorda- I tioni ; ut inter diverfarum perceptionum digni- ! tates aut gradus comparatio inftituatur. Dc ! Diuturnitate autem bonorum, rerum ufu et ex- j perientia, judicandi facultatem comparamus.

fimilia ferc de malis dijudicandis, funt tenen*

da.

Senfuumgratorum etmoleftorum alii paffio- Voluptatgs,

pem, alii Adionem hominis comitantur ; ipfe ^^'^^ cejfatt"

licet fenfus, utrobique pallio dici poffit. Quam- '^"'" -^"'^^

\ vis vero beatitudo omnis in aliquo fenfu fit lita ; ,. „f ' /■ , '^^^. acttonei

I redle tamen dicitur, Beatitudinem omnis natu- comitantur.

\ rae quae ad agendum eft nata, in adione fitam

! dfe ; quum longe praeftantiores fint illae vo- Laefiorei

i Juptates, homine lonae digniores, ftabilioref--'^"^ ^"^'^ "^ " \ ^ . , . „. tiones comU

j que, quae certas comitantur hommum achones, ^^„^^^^

! quam quae ex ulla paffione, aut corporum im-

I pulfione oriri poffint. Deledlationes enim aliae

i alias, in immcnfum fuperant, neque omnes Na-

i turae quae vere beatae, pariter etiam funt bea-

tae. Quae enim paucis fenfibus, aut levlores

admittentibus voluptates, funt praeditae, beati-

tudinem quantam capere poiTunt maximam, t%

iis haurient rebus, quae naturam praeftantio-

^o DE INTELLECTU.

Pars n. renij nobiiiori fenfu a natura fubornatam, neu4? V«yW-^ tiquam explebunt ad vitam beatam. HaDitus, Vlll. i^LiA denique ef]:, et in animo, et ia-

^ttfl 2 as po- j,Qj.pQ^g j^jj.^ difpofitio ; quod ex crebra acSti- tenttam m- ^ . . ^ , r -i-

natcm per- ^'^^ oriatur m poiterum agendi faciiitas ; quae ficiens, Habitus dicitur : unde mirum in modum vires

infitae promoveri pofTunt : neque in foia Me- moria habituum omnis vis fita effe videtur. Corporis fenfu quovis faepius commoto aut diutius fenfira imminuitur voluptas aut dolor : augetur tamen rerum jucundarum, fi quando delint, moleilum defiderium, ex eo quod cre-^ brior fuerat antea earum ufus. Xdeae reJati- IX. Quum m.ens inter fe comparat Ideas, vae; ttbi, i«fenfu quovis interno vel externo acceptas, fub- ^unusre- jj^f(,[f^j. idea nova, quae dicitur relativa; ius, eji ali- . , , .' ^,.

rationem, aut, hiabitudinem, mter res compara- ^ua commw ' ' ' ^

»U affe^io. ^^s, repraefentans, nifi fint prorfus difparatae.. Si quidem in rebus comparatis, nihil fit utrique- commune ; aut nulla fimiiis in utraque qualitas aut afFedio; nulla intercedet ratio aut rela*- tio*. Jiidicia, alia JuDiciUM, quod fecunda Intellectus ope-t jlbjiraBa ; x2X\o dicitur, vix ab omni perceptione diflingul Ua Aojolu- poi-gfi;^ ABSOLUTUM enim Judicium dici; polefl, * Rei in certo tempore exiflentis per-.i * Vid. Part. I. Cap. V. 4.

tiua

DE INTELLECTU. 71

!'ceptio complexa:' quae vel fenfuum ope Cap. I, , proxirae excitatur, vel, interveniente ratiocina- V*/^vv-# tione; cnm rei, de qua efl: judicium, cernitur connexio cum iis quae fenfus monftrat exiftere, 1 JuDiciA autem abstracta funt * Relatio- I * num, five cognationum quae inter res obfer- < * vatas intercedunt, perceptiones :' aut, fi quis putet judicia potius efie mentis aftiones diver- ' fas, ex his vero perceptionibus ortas ; judican- fdi actus finiplici quadam Idea repraefentatur, I quae definiri nequit. Haec ad Logicam perti- nent.

- Neque multum in altera quaeflione mo-^omedt ramur : an fcdicet,. Judicium fit potius men-^^"" "°^ tis paffio, quam adio. In ftudiis cognitio-. . "^ nis, in animadverfione acriore, in ideis inter fe comparandis, mens agere videtur : ut e- tiam in appetitionibus, et agendi propofitis. Hoc convenit fere inter omnes ; nos non ideo judicare, rem hoc aut illo modo fe habere, quia voluimus ita judicare. Non alia igitur ratione, noftra funt penes nos judicia, aut voluntatis im- perium fequuntur, quam quod penes nos fit, a- nimi aciem inhancaut illampartem convertere, atque utramvis ledulo examinare. Cumque ar- gumentis certis animum ferio advertit vir fanus, eaque intelligit ; afi^enfum cohibere nequit, aut fi argumenta tantum fint probabilia quae intel-

^9 DE INTELLECTU.

Pars II, Jigit; eampartem quam confirmant, efle pro* \^y\^ babilem aut vero fimilem, etiam invitus perci- ■ piet. major igitur circa apprehenfiones, quaSi varie mutare poffumus, eft libertas, quam circai judicia. Quum tamen reftet haec praefumptio i aut fufpicio, contra rationes plerafque quae tan- tum probabiles funt, quod aliae in contrariam ] partem exiftere polTunt vero fimiliores : penesi nos eft, plenum mentis affenfum, huic paru li-- cet veroftmiliori denegare, atque ab agendo^b-- ftinere ; doncc illae etiam, quae in contrariami partem invitant rationes examinentur. Verifi-i • militudinis autem gradus funt innumeri ; qui- dam ad plenam certitudinem proxime acceden-4 tes, qui fidem omnino firmam, et plenam facer« Tidentur.

i

Cap. II. G A P. IL v.-^V^^

De Voluntate.

I. T TT primum menti objicitur Boni B.ut^olunta5 ^^ Mali fpecies^ exerit fe altera animae P^^/^* Facultas, ab omni fenfu diverfa, quae Volun* TAs dicitur, omnem jucundum in fenfu quovis motum appetens, atque omnes adliones, even- tus, aut res externas j quae iifdem excitandis vi- dentur infervire ; atque, omnia contraria fugi- cns et depellens. Innata enim cuique eft vitae beatae appetitio conftans, quae oblata occafio- ne, nunquam non fe oftendit^ in iis quae ad vi- tam beatam facere videntur appetendis, et con- trariis afpernandis. neque tamen innata eft fummi boni, aut bonorum omnium accumulati- onis notio, ad quam omnia conlilia referantur, Hoc jure dixeris ita mentem effe conforma- tam, dum placido motu fertur et provido, ut bonum quodvis per fe appetat, et malum fugiat : quumque plura occurrunt, quae fimul adipifci nequeat, ad ea fe convertat quae majora et praeflantiora videntur. Idem etiam de malis depellendis diccndum. Unde faepe voluptates omittendae, quibus citra majorum et diuturni- orum jadturam frui non datur j aut quas gravi- K

74 Pars II.

Appetendi

dupl

j4ppetitm Senfitiviis.

Appetitus rationalis.

DE VOLUNTATE.

ores dolores infecuturi videntur : Dolores Iti- dem nonnunquam perferendi; fi aliter majores voluptates adipifci, aut dolores graviores aver- tere nequeamus.

Quemadmodum autem inter operatlones In- telledtus recenfentur, non folum fpecies quae corpore percipiuntur, nobis cum brutis anima- libus communes; verum etiam perceptiones Bobiliores, hominibus propriae ; quae bonorum praeftantlorum notitiam continent; fic Appe- TiTUs homini efi: duplex: altero cum bru- tis animalibus communi, qui Sensitivus di- citur, caeco quodam impetu fertur in volupta- tem ; atque perturbato admodum animi motu impellitur, ad bona quaedam fenfilia adipifcen- da, et mala declinanda : altero, tranqulllo, et rationem In confilium advocante, confedlatur ca, quae penfitatis omnibus adjunflis, praeftan- tlora judicantur, et nobiliori fenfu percipiun- tur: qul Rationalis dicitur ; aut, y.a.r i^o^m, Voluntas. hic vero appetltus pri- mo eft explicandus ; qui cura omni natura ra- tione praedita nobis eft communis.

II. Ex boni aut mali fpecie objeda, curaque omnibus adjundis penfitata, fponte fua exiffit haec appetitio, aut fuga ; fine praevlo volun- tatis decreto aut imperio. Appetitionem et fu- gam proxime exclpit plerumque deliberatio

DE VOLUNTATE. 75

^uaedam, de omnibus rel expetltae confequen- Cap. II, dae, aut rei quam averfamur depellendae, ra- K^y^y^^ tionibus et fublidiis. Poft expJorata haec fub- fidia et rationes ; fequitur Propofitum aut Con- (ilium ea agendi, quae ad finem confequendum videntur aptifTima. Primam appetitlonem aut jafpernationem, appellant fcholafiici Vellei- TATEM simplicem: agcndl autem propoli- Jum, pofiquam omnia quae adionem antece- dunt, comitantur, aut infecutura videntur, pro Agentis folertia et diligentia funt penfitata ; di-

CUnt VOLITIONEM EFFICACEM.

Quemadmodum autem bonum quodvis, per^,'<z ratwne fe fpedatum, natura expetimus ; et malum ^^^ mhtae quodvis fugimus ; fic ubi bpna cum malis com- ^/'i'^^''"^"^» mifla funt, incllnat voluntas ad ea quae plura videntur et praeflantiora ; unde et quaedam efl deliberatio de finibus ipfis ; aut rebus quae per fe bonae aut malae videntur : quaeque Fine s dicuntur Objectivi : licet de Fine ultimo, quem vocant, formali, five de ipfa felicitate, et miferiae depulfione, nulla fit deliberatio.

Atque licet bona vulgaria non eam plerum- que habent vim, ut appetitionem efiicacem ne- cefTario moveant, cum graviora mala cum ils eonjundla non raro profpicere Hceat: bonum tamen abfolutum, aut infinitum, quodque nul- lummalum praeponderans comlietur, ubicun» K 2

76 DE VOLUNTATE.

Pars II. qiie clare confpicitur, appetitionem necefTario V^v^w^ movebit, etvolitionem efficacemexcitabit. So- lis igitur cordatis et fapientibus unicus propo- laitur finis ultimus, ad quem omnia agendi con- lilia referuntur. Caeteri magis ex tempore vi- vunt, res varias fequentes quae bcni fpecie quavis commendantur, et contraria fugientes : niii quid conjunftum videant, quod animum ad partem diverfam magis impellere valeat. Om- nis, autem, ' five de ultimo fine, five de mediis,

* deliberatio ; ad fenfum quendam proximum ' grati et molefti, tandem referenda ed;.'

-. ^ f., ^^ III. Quum vero menus fententia, delibc- Libertas. ratione iinita, non a voluntate pendeat ; aft ne- ceffario fequatur ea veri indicia, quae menti proponuntur ; neque velleitatem fimplicem, five primam appetitionem aut fugam, excitet prae^ vium quodvis voluntatis imperium ; in his nul- la eft LiBERTAs; five ea notet ' potentiam ' agendi quae volumus, et omittendi quae

* nolumus :' five, * mentis vim quandam indif- ' ferentem, qua fe huc aut illuc ileftere, hoc ' vel illud pariter velle pofTit.' Libertas igitur fi fit ' facultas, quae pofitis omnibus ad

* agendum requifitis, agere poflit vel non age- ' re, hoc agere vel contrarium;' locum tan- tum habebit in ipfo agendi propofito, aut voli- tione ei^caci ; prout eam praevio voluntatis de^.

DE VOLUNTATE. 77

creto excitare polTumns, aut cohibere; quae Cav. II. qaidem potentia, fi boni aut mali fpecies objec- \^y^ tas vel non refpiciat, vel eafdem non fequdtur, inutilis videretur et morofa. Si cui igitur ab- fardum videatur, mentem noflram iftiufmodi vi, quae judicia noftra peutiquam certo fequa- tur, effc praeditam ; illi ita definienda erit men- tis Libertas, ut tantumfonet, * potentiam agen- * di quae volumus, et abftinendi, ubi nolumus :' utcunque demum mens ad volendum aut nolen- dum impulfu fuerat.f

Stoicis placuiffe videtur, fua cujufque indo- le, vel naturali, vel adventitia, una cum boni aut mali fpecie objeda, voluntatem impelli flec- tique, neque aliter fieri pofTe. credunt enim, Ipfis animis leges quafdam naturales effepofitas, aut eam effe ipforum naturam, ut iis quas dixi- mus caufis neceffario fledantur. Plurimis enim rebus eam tribuunt vim, ut per fe, fine ulla raticcinatione, aninium impellant, certafque excitent appetitiones aut afpernationes. non folum enim res cuique utiles aut jucundae, de- fideria movent; verum fanguinis conjundio- nes, beneficia accepta, virtutum in aliorum mo- ribus fignificatio, aliaque ejufdemmodi, per fe caritatem et favorem excitant ; ut itidem im- ' Ejerentium miferia, mifericordiam ; injuriae, t Vid. Part. I. Cap. IV. <J.

lyS DEVOLUNTATE.

Pars II. iram, ultlonlfque appetltionem : Naturalemau^ \,^y>^ tem cujufque indolem, certa etiam lege, varia a vario rerum occurfu mutari ; ex confuetudi- ne, habitibus, ipliufque corporis temperie. Da- ta tamen indole, fpecies objecftae animum ita neceffario fle<5lunt, ut pofitis his omnibus ad- jun6tis, aJiter velle nequeat ; quamvis aliter a- gere pofTet, (i raodo aliter vellet.

Hanc autem naturae noftrae ratlonem cum aftionum honeflate aut vitiofitate, optime co- haerere contendunt ; quippe quas in ipfis animi affeclionlbus praecipue (itas effe volunt; qua- rum aliae, (ea animae noftrae eft conformatio) per fe, fuaque natura, honeftae et laudabiles^ aliae turpes et deteftandae culque vldentur, ut* cunque in nobis excitatae fuerant. Neque hinc legibus, minis, cohortationibus, vimullam au- ferri, contendunt ; quum eorum vis omnis ex eo oriatur quod boni aut mali fpeciem allquam novam objiciant, Atque quamvis iram omnera- inutilem, et fummo rerum redore, viroque eti* am fapiente indignam oftendat haec ratio ; non tamen poenarum comminationes aut irrogatio* nes, inutiles aut injuftas efficlet ; fi modo abf- ' que iifdem nec mala graviora faepe averti ; ne- ■ quehomInes,aliaeque naturae ratione praeditae, , parum in virtute ftabiles, alia ratlone aeq«c>r commoda, a vitiis coerceri poilint.

BE VOLUNTATE. 79

t reripatetici, aliique viri do<5li et pii, quibus Cap. II, haec duriora, neque fatis cum juftitia divina K^^\^^\J cohaerentia videntur, aliam ineunt rationem: ftatuentes animos, quamvis aliquam boni fpeci- em femper fequantur, inter duplicem tamen fpeciem, hinc, re6li honeflique, illinc, jucundi aut utiiis, ad hanc vel illam partera fe ultro fledere poffe. Sed quaeftionem hanc vexatilli- mam, quae doc^orum et piorum ingenia femper torferat, atque de qua utrinque fruflra ad fen- fum cujufque internum provocatur, jam relin- quamus.

Qualifcunque vero fit hominum libertas, fi ^akfit h- modo idonea ipfis proponantur bonorum prae- '^""" '^^f^' antiorum indicia ; quicumque ea quae appeti- ^

tum (hmulare lolent, ledulo exammavent, at- que animi nervos huic rei intenderit, iilius om- ncs appetitiones et defideria, pro ipforum bo- Dorum ratione, acriora erunt, aut remifliora, poterit igitur quifque, qui hoc ferio egerit, ap* petiones fuas quae praeflantiora confedlantur bona, et gravioia omnia mala depellunt, ita va- lidas efEcere, ut debiliores rerum viiiorum cu- piditates, et leviorum m.alorum fugam, facile pofFit, ubi opus fuerit reprimere ; atque, om- nia vivendi confilia ita inflituere, ut bona omnia cobiliora confequatur, negledis humilioribus

DE VOLUNTATE.

qulbufcunque, quae cum iis confiftere neque^^ ant.

Gaudia et Praeter appetitionem et fugam, quae ab om-

Moerores. j^- fe^fus perceptione funt diverfae, proximeque et per fe ad agendum incitant, Voluntati ad- fcribunt vulgo Gaudium et Moerorem: quae potius funt fenfationes reflexae et fecun- dariae ; diverfae quidem ab iis, quas res prae- fentes proxime excitant, quafque vel antecede- re pofTunt, vel fequi. Oritur enim gaudium, ex rei expetitae adeptione fperata, aut mali nunc prementis fperata depulfione ; moeror vero, ex mali futuri metu, aut expedata boni jadura. Jppetitus ^^' ^^ appetitione autem aut fuga tran»

fenfitivus, et quilla, quae circa bonum aut malum, noftrum Pajfwnes. yel alienum, occupantur, atque fpecies boni et mali, ab intellectu praemonftratas fequuntur, diverfi longe, funt motus animi perturbati, qui Voluntatis Pas sione s, et in Appetitu Senfiti- to contineri dicuntur ; ubi caeco quodam, aft naturali impetu, ad quaedam agenda impelli- mur, aut cupienda ; etiam ubi ratio nullas bo- ni aut mali inde nafcituri fpecies monftraverat ;^ neque ea, ad felicitatem noftram, aut eorum qui nobis funt cari, neceffaria effe aut utilia docue-. rat. Motus hofce voluntatls comitatur confufa; quaedam et validi animi perturbatio, rationis

j DEVOLUNTATE. 8i

; ofum Impediens. Perturbationes hujufmodi Cap. II, * faepe animum agitant ubi nulia movetur appe- y^^y^ ! titione pura, aut agendi coniilio tranquillo : faepe appetitiones purae fine motibus hifce per- turbatis reperiuntur ; faepe fimul animum in contrarias partes diftrahunt, * aliudque cupido, * mens aliud fuadet:' nunc pailiones hafce re- primunt tranquilla agendi conGlia : nunc ab iif- 'dem vincuntur : qui flatus eft eorum qui non- dum continentiam, aut imperium in animi par- tes humiliores confecuti funt.

■Motuum turbidorum, ad Inftar placidorum ; quatuor funt genera : Cupiditates, Metus, Lae- titiae, et Aegritudines : et plures cujufque par- tes, quarum aliae aliis faepe adjungi implicari- que folent : quae plenius explicare longum fo- ret*.

Non autem omnes hl motus perturbati cor- N^on omnes poris tantum- voluptatem aut dolorem fpectant. Bonumfpec- Similes omnino funt perturbationes, caecique ^" •'^"•^' '* animi impetus, apud incautos et incontlnentes, erga bona et mala prorfus diverfa : ad appeti- tum vero fenfitlvum referuntur, ideo quod fen- fum moleflum admodum aut turbidum fecum ferant, fanguinem, et totum fiepe corpus agi- tantes. In hac clafTe recenfentur, non folum il-

* Haec omnia uberius espofuit Cicero Tufc. ih. 4, ...

L

82 DE VOLUNTATE.

Pars II. lae appetitiones quae paftum, aut procreandi V.y^Wi-^ voluptatem conredtantur ; verum et Ambitio, Iracundia, Coramiferatio, Invidia, fo^yi^, Gra- tia, et Odium, et ejufmodi alia. Caufa vith- Motibus his perturbatis praecipue imputan- '"""'' dum, quod- res varie haud quaquam pro ipfa-

rum dignitate autufu, animum moveant et fiec- tant. Quemadmodum enim ' ignoti nulla Cu- * pido,' fic ea quae parum perfpicimus, quae- que raro animo revolvimus, debilem habent iftum : quaeque diftantia funt, ut oculo, ita ani- mo, exigua et levia videetur, nifi crebra alta- que meditatione propius admoveantur. Quae- dam etiam Perturbationes totum animum ita replent, ut nihil ratione aut confilio affequi va- leamus. Unde fit ut res terrenae, breves, viles caducaeque, toties homines a praeclaris, coe- leftibus, et aeternis confedandis demoveant. Quicunque cnim internum animi fui fenfum et intelligentiam excufferit, inveniet fpeciem, for- mam et notionem viri fapientis et boni, cui nul- lus mortalium fe fatis congruere et refpondere reperiet : immo debihtatem multiplicem, de- pravationes, errores, et vitia, libi adherentiai cernet; a quibus vel fumma cautione, ftudio,, et meditatione vix, ac ne vix quidem, fe libe rare poterit.

V. Neque negligendum efl: infigne illud;

JDE VOLUNTATE. Sg

idircrimen inter motus voluntatis noflrae, flve Cap. II, tranquillos, five perturbatos, quod in quibuf- V«*^v^^ dam noftram tantum ultimo fequamur volupta- ^ra^m nw~ tem, aut utllitatem, aut nobis mala depellamus : '"^' ^^ ' ^^'

... ,. - ,. . rr • 1 anifp>.dant

m aliis vero a lorum felicitatem emcmndam aut ,.,., ,

utilitatem^

confervandam ; aut miferiam ab iifdem depel- ^^i^ alie-

lendam, fpeclemus. Ubi enim nulla commove-K^w.

irur invidia, aut ira ; aut nulla inter alienam

felicitatem et noftram, cernitur repugnantia;

naturam quamvis fentienteni beatam fieri veile-

mus : laeta illi omnia eX felicia precaremur ;

atque ab eo dolores omnes et moleftias amove-

re ftuderemus.

Tranquillo philautias affe^ui refpondet haec S''ve pniur*

latiffime patens benevclentia, quae fine di^cri-^^^^-''''^^ ^ . f, ,. . r r^ • tranquilli,

mme, omnium fehcitatem ipectat et appetit. ^

Tranquiliis etiam voluntatibus, patriae, amico-

rum, cognatorum, et virorum quorumvis bono-

rum profperitatem appetimus : quemadmoduni

et ncbis ipiis tranquillo voluntatis motu, varia

quae ratio monftrat bona confedamur.

Ab utrifque vero diverfos habemus volun«

tatis raotus perturbatos, five passiones;

quarum quaedam noftram fequuntur volupta-

tem aliquam aut utilitatem, quaedam aHenam.

Beneficia accepta, natura excipit grati aninii

fenfus, motufque vehementior benevolentiae

tvgsi bene merentes aut meritos : officia quaf

L 2

§4 D E V O L U N T A T E.

Pars I!. cernimus ergo quofvis, honefta et praeclara, et K^^y>^ virtutes quaevis infignes, animos noftros com- movent et plane incendunt, afFeftu faepe per-= turbato, ftudioque ardentiore, viros hifce vir- tutibus ornatos ad altiores dignitates provehen- di. Eximia efl in fobolem ^opyr., molefto fen- fu comitata: caeco quodam naturae impetu, ad procreandum feruntur onmia animaHa : Ira itidem brevis ille furor, atque indignatio, natu- ra excipit injurias, llve nobis, five aliis imme- rentibus illatas. Efi qiiaedam Hos autem animi nodri motus benignos, fi- J5o72zV^j ^YTCve tranquillos, five perturbatos, neque antece- gratuita. dente voiuntatis imperio excitari ; neque no- flram aliquam utiiitatem aut voluptatem uitimo fpedtare, inveniet quifquis in animum fuum de- fcenderit, et agendi confilia fua, et affedus ex- ploraverit: praecipue, qui clarorum virorum propofita et fadla perfpexerit, morientium fanc- tiflima ofHcia, et mortes pro amicis, pro patria voluntarias. Immo, quae apud leviores homi- nes jam jam morituros confpiciuntur, commen- dationes liberorum et amicorum, memoria et caritas amicitiae, fummorumque officiorum in extremo fpiritu confervatio, indicant innatam efle hominibus probitatem et bonitatem gratui- tam, non invitatam voluptatibus, nec praemio^ rum mercedibus evocatam. .

DEVOLUNTATE. 85

V Sunt etiam mentis propenfiones quaedam na- Gap. II. turales, aut inlHndus, ad quaedam agenda, fe- v^^^^v^^ quenda, fugienda, nulla praeeunte ratiocina- J«y?i«^z/5 tione, nullo de eorum momento ad noflram aut"^^'''"^^^'*"- aliorum utilitatem judicio. In brutis animali- bus haec magis manifefta ; iifdem vero fimil- lima hominum mentibus, benigno Dei confilio, et in fuam cujufque et omnium communem u- tilitatem inferuntur, ut indicent quaenam na- turae apta, quaenam per fe expetenda; utque fua quifque natura ad vivendum duce utatur, Ne enim iterum loquamur de proborum com- probatione et laudatione, aut beneficiorum cre- bra commemoratione, et aiBiclorum commife- ratione molefia ; quodque ad miferabilia vifen- da proni fimus, etiam ubi nulHs officiis prae- ftandis eft locus. Quam fuam aut aliorum utiH- tatem refpiciunt, fuper defundos lamentatio- nes, mortuis tributi honores moeftiflimi, mori- entium ardentia foboHs fuperftitis poft obitum fuum nafciturae defideria, orbitatis fuga, defor- . mitatis in corpore, aut depravationis, eodeni manente ufu, fumma averfatio ? Quorfum, quod pueri, res fibi inutiles videndi audiendique cu- piditate ducantur, quodque nunquam conquief- cere poflint ? Quid fpedlant calamitatum, qui- bus nullum afferri poteft levamen, diuturnae deplorationes ; eorumque, qui nihil rerum hu-

g6 DEVOLUNTATE.

Pars II. manarum admortuos periineie arbltrantur, de V.^,r^y->^ fama fuperftite fibi fuifque paranda folicitudi»

nes? MoUJli fen- VI. QuA SD AM animi paffiones natura prae- fus vel cnte- ^Q^li fenfus moleftus, alias autem comitatur, «K m «•Jg^y^ infequitur. praecedit eas, quas proprius -volUntaUs; > • r r • jr -i r , 1 l- •

vel fu'-re- appetitui lenlitivo adlcribunt lcholaltici ; quae

fuuntur. corporis nutrimentum refpiciunt, et generis confervationem. Caeteras pailiones aut appeti- tiones, molefti quidam comitantur aut fequun- tur fenfus, cum defunt ea quibus expleri poffint, Horum fenfuum plura funt genera, a fe invicem non parum diverfa. Imperlum Quum vero praecipuam fuam vim fortiantur

enimi in me- humiliores omnes cupiditates, ex incauta qua- tus pertur- ^,^^ idearum complicatione ; unde in certis rebus, fine caufa naturali, miras virtutes, aut ingens aliquod ad vitam beatam momentum in- eiTe, nobis fingimus ; ex eo quod apud incautos quibufcum verfamur, ambitiofos, luxuriofos, et flagitiofos, (qui pravis habitlbus atque longo ufu, naturalem rerum fenfum deprayaverint, aut fere exuerint,) haec maximi aeftimentur : ut juftum confequamur in hafce cupidltates im- perium, et veram animi Hbertatem, plurimura profuerit, temere complicatas hafce notiones evolvere et divellere ; refque omnes, quae ap- petitura (limukre foient, fuitivis his coloribus

DEVOLUNTATE. 87

nudatas, fedulo perfpicere ; ut quid veri boni, Cap. II. quid mali in quacjue reperiatur, cognitum ha- V^^^vx^ bcaraus et exploratum ; ne ultra veri boni aut mali menfurara, alTurgat earum appetitio aut fuga.

VII. QuANDOQUiDEM vcro non ea cmt P^Uiotjes non apud homines rationis vis aut folertia, quae'""^^^"' perfpicere poiTit corporum fuorum fabricam ; et cernere ea quae laederent, aut juvarent, aut quaenam ipfis idonea effent nutrimenta : fenfu idcirco molefto, indigentiae aut inediae fuimus monendi; refque utiles a noxiis, fenfu, non ratione, fecernendae ; et faepe caeco naturac impetu, ad ea quae nobis aut generi humano eflent falutaria, fuimus ftimulandi. Hifce au- tem folis, ne belluarura more inhiaremus, ftimu- iis iftiufmodi valldis, inftigati ; aliis etiam ap- pedtionibus plurimis, earum rerum quas ratio monftraret utiles, fimiles moleftorum fenfuum ftimuli adjunguntur ; quibus animus contra hu- jnillorum voluptatum illecebras magis confir- maretur.

Pars If.

K^>r^nU G A P. in.

An Spiritus sit res a corpore di-

VERSA. ^

I. /^Elebris efl Quaeflio, ' An res cogi-

^^ * tans fit ab omni corpore diverfa:'

an contra, poffit ipfa materia, res nempe exten^

fa, folida, mobilis, ex partibus diverfis confla-

ta, intelligere , velle, eaque omnia in fe conti-

nere, quae nos fpirituum- afFediones communi-

ter appellamus.

An fit fiib- In pofteriorem hanc fententiam iverunt nor

jlantia ab pauci ex veteribus, philofophi haud mali ; pu-

omm ^^^f^^^ tantes, fubtiHa quaedam corpora, Aera, fciHcet

Ignem aut Aethera, eife eam ipfam Rem qua^^

cogitat; Hcet crafTiora omnia corpora, nul-

am rationis vim aut fenfum habere poflint.

Gartdfianorum argutias de ipfa animae natu- ra, quam in aftuaH cogitatione, eaque generaH, fitam volunt, prudentes praeterimus ; quia fubr flantiarum omnium naturae intimaenos lateant; cogitatioque omnis, animae a6lio, paflio, aut afFedlio plane videatur. Neque aHa cogitatio generaHs intelHgi poteff:, praeter generalem co- gitandi ideam: neque quicquam afHrmamus,

corporediveHsum. S9

JUtrum anima femper cogitet, annon feni- Cap. III.

In ardua hac quaeftione profuerit meminiife, Irnperfetla

■obtufam efle mentis noflrae aciem ; quae inti- ''^"'/^ rennn

„ notitia.

mas rerum naturas cernere non pollit ; atque

ideo de iis, ex affedionibus fenfu aut ufu cog-

nitis, verofimiles tantura deducimus conje6lu*

ras : quodque ad graviffima quaedam in Philo-

fophia dogmata ampledenda, non argumentis

aut ratiocinationibus, ex rerum perfped:a natu-

ra petitis, fed potius fenfu quodam interno,

ufu, atque naturae impulfu quodam aut indinc-

tu ducamur. Qui horum memor, ad propoG-

tam quaeftionem dijudicandam accefferit ; ido-

neas reperiet caufas, cur credat, Naturam co-

GiTANTEM * effe ab omni corpore diverfam.'

II. Primo, enim, perfpiciet cogitatioaes M^^w^j ?/-

qualefcunque iis affe(5lionibus omnino effe dif- ^^"Vf'^^ rd

pares, quas rebus corporeis ineffe convenit intcr"-^''^"^^"^'" ^ ^ . .. „ dijharitas,

omnes ; ita ut neque ex iis, neque ex uiJa ea-

rundem compofitione oriri poilint. Ex plurium

corpufculorum motu aut conflidu, non quic-

quam praeter motum in diverfas' plagas, aut

corporum detrimenta et divifiones, oriri poife

videtur : ex corpufculorum iiguris quibufcura-

que, nihil praeter figuram aliquam, in ipfis, aut

in aggregata quadam ex ipfis mole, vere potefl-

M

9^ ANSPIRITUSA

Pars II. fubnafci ; nihii quod cum fenfu, intelle(^u, to- V.>'-V->^ luntate, quicquam habeat commune, ^■fjones ii[. QuiD? quod omne corpus, fi ullis guae luh hominum rationibus fidcndum eft, lit rerum

tontrariae i- r • v r r i •

a j ■ .-. vere diverlarum, quae m divenis iunt locis, ut- oiiendtmt %p- ^ ^

"^ fasresefre cunque forte vicinis, aggregatio, quae vi qua- dlverfui. dam idonea, faciie polTit dilTipari. neque ea u- nica quae in una corporis parte ineft afFedioj, poffit etiam ineffe alteri parti ; quamvis ea (i- milem habeat afFe<5]:ionem. Unius partis figura, aut motus, alterius partis non eft figura, aut motus ; licet liaec altera habeat aifediones illis amnino fimiles. Quafcunque vero habet mens affediones quarum efl confcia, (quas ha- betinnumeras, fenfusfciHcet, ideas, judicia, ra- tiocinia, volitiones, appetitiones, confiiia,) has onines etiam repetentia quadam percipit effe u- nius ejufdemque rei affedtiones ; quam SE ap- pellat ; eafque, neque extenfas neque divifibi- les : neque dubitare potefl an non una fit ea- demque res, quae diverfis temporibus, plurima fentiat, percipiat, judicet, defideret, meminit : quod concretioni corporeae contingere nequit ; cujus partium quaeque fuas fibi habet figuras, fitus et motus, a reUquarum partium qualitati- bus vere diverfos,

IV. Ipsa, porro, mens, ducenatura, Sus •

CORPORE DIVERSUM. 91

^idetur habere confclentlam, ab extenfo omnl, Cap. Iir. immo ab ipfo corpore quod fuum appellat, di- v.-<or>^ ftindi. Hoc enim corpus, ejufque partcs, ut- ■^^'''« ^' <^«- cunque SECUM -fint connexa, sibi tamen efie-^"-/^^^ ^""

/- 1 . r, S • • -T P^ internus

iuDjecta, suo regenda imperio, sibi utilia"aut^^^^^^^^.

molefta, fentlre videtur: seque igitur, ab iflo

corpore percipit eile diverfum*. Ttipkx af.

Quod argumentum, Platonicum, aut Socra--^'^^^''"^'"

ticum, Quo melius intellisiatur ; triplex nonj.^, f

, ^ . dijcrtmen.

omittendum eft perceptionum, five Idearum,

difcrimen : quod quaedam, ipfa natura magi-

ftra, ad res referantur plane exteinas, ad nos

'non alia ratione pertlnentes, quam quod perci-

piantur, quarum mutationes nos non afficiunt.

Alterum autem eft perceptioniim genus, earum

fcillcet, quae nos propius attingunt, voJuptatis

]aut doloris fenfu perfundentes ; quae tamen, ip-

fius naturae monitu, ad partes coagmentationis

iflius corporeae quod noftrum appellamus cor-

pus, femper referuntur : quia cum iftis locis,

quae corporis partes occupani, connexae ,ex ea-

rum motu quodam, aut affedione, five mutatio-

ne, proxime oriri videntur. Haec autem duo

Idearum genera, cum corporeis affedionibus,

motu nempe, extenfione et fpatio, quadam ra-

tione immifcentur ; neque ad. veram hominis

jdignitatem et praeflantiam, aut turpitudinem et

^ Vid. Platon. in Alcibiade, I. ct alibi paflim. M 2

92 AN SPIRITUS A

Pars II humilitatem, quamm caufa, qulfquam fe aut a= y^yy>^ lium magni faceret, aat parvi, quidquam con- ferunt.

Tertium eft denique genus perceptionum,

ab omni corporea afFedione alienarum ; quae

ipfas homlnis aut mentis humanae afFe6liones

repraeientant : nullas fpatii, extenfionis, aut

motus, Ideas includcntes ; veras autem depin-

gentes sui cujufque aftediones, exquibus con-

ficitur omnis fua dignitas, honeflas et praeflan-

tia, aut contra, turpitudo, pravitas, humilitas.

Iftiufmodi funt notiones intelligendi, cognitio-

nis, fcientiae, ratiocinationis, amoris, benevo-

lentiae, fidei, virtutis ; aut eorum quae funt his

contraria : quae cum corporea affedione qua*»

Res cogitans licunque nihil habent commune,

efi untim V. QuuMQUE infuper, ompe corpus fit ex

qtiocdam, et ^^LXtihus vere diverfis conflatum; quumque

fmplex: cor- . rr r,- r • t •n -i-

\ n 1 • omms corporea aiteaio iit etiam divilibilis ; ita

fusejtpluri- ...

7im reritm ^^^ fingulis corporis partibus, pars etiam affedlio-

oggrcgatu-m. nis inhaereat ; illae vero quae mentis ipfius af- fe<5liones, duce natura, putantur, fint indivifae et fimplices; quae per varias corporis partes difpertiri nequeant, neque per fpatii partes a corpore occupatas diffundi ; merito hinc colli- gimus Rem cogitantem ' effe naturam fim»

Kes cogitans ' pHcem, ab omni materia diverfam.'

efl aUuofa; VI. EsT etiam fibi confcia mcns humana^

eor^uSfiners, ' '

CORPORE DIVERSUM. 93

fe v€ra vi ag§ndi efk praeditam, Non enim ju- Cap. III. dicat folum et appetit ; quae funt verae adlio- V.^vx> nes : verum et arbitratu fuo attentionem huc aut illuc convertit ; ab his fe avocat ; ad illa intendit; Ideas acceptas revolvit, aut negligit; auget, aut imminuit ; refolvit concretas ; aut componit fimplices ; ne de corpore movendo etiam dicamus. Corpus vero omne, fiquid fapi- ant Phyfici, eft iners ; ftatum fuum aut motum retinens femper, nifi vis accedat externa.

Huc accedat, earum virium divinarum quas animis ineffe cernimus confideratio ; inefl Me- moria, et ea fere infinita rerum innumerabi^ lium ; inefl inventio et excogitatio, quae in- yefligat occulta; quae omnibus rebus impo- fuit nomina ; quae fonos vocis pene infinitos, paucis literarum notis terminavit ; quae diflipa- tos homines congregavit, et ad Societatem vi'^ tae convocavit ; quae errantium flellarum curfus varios notavit ; quae frugis, quae vef- titum, quae te6ta, quae urbes, vitaeque cul- tum et praefidia invenerat; atque a neceffa- riis artificiis ad elegantiora defluxit, unde tot obledlationes ortae, cx poefi, eloquentia, et pin- gendi, fingendi, coelandique folertia. Quid memorem Philofophiam, donum divinum, quae nos ad Dei cultum, ad jus hominum quod in communitats et focietate fitum efl, ad modef-

^j^ AN SPIRITUS A

Pars II. *i^^ magnitudinemque animi, omnemque viiri KyW^ tutem erudivit: divinae certe funt hae vireel neque cordis, cercbri, fanguinis, bilis, ofliumjj, aut nervorum; neque crallis hifce elementH

J<fuUa eji ex quibus corpora conftant inefle pofTunt*.

fpirttus ge- yu. Haec eadem monftrabuntfpiritum ne>'

fieratio, aut • • • .

que generan, more corporum, neque mterireii,

Corpora enim generantur, cum partium quate:

prius extiterant, debita fit conformatio, coni-

jundio et motus ; moriuntur vero, cum toUi--

tur haec conjun6tio et conformatio motufque, ,

Ex hac animae fimplicitate eruitur illa, quafe;

d.icitur, Physica ipfius Immortalitas :

quum corporis difix)lutionem neutiquam necef- ■

fario fequatur Rei plane diverfae interitus. Ail

autem manebunt Mentes humanae, et viventj,

poft corporis interitum, altioris eft indaglnis ;

De loco Spi- de quo poftea quaedam erunt dicenda.

ntuum, Animorum fimplicitas dubitandi anfam prae- '

bet, an ullum occupent locum; aut ullam ha- beant ad fpatium cognationem. De naturis In-*' cognitis non aliter quam ex afFedionibus con- ' jedare licet : Animorum vero affediones om- ■ nem extenfionem et figuram refpuunt: ipfiusi igitur nulla eft extenfio aut figura, neque ex : rebus diflimilibus mixtus eft aut temperatus, ,

* Vid. Ciceron. Tuf.I. a^.— 30.

CORPORE DIVERSUM. 9^

In hoc quidem rerum ftatu, non aliter quam Cap. III. corporis interventu, in res externas agere pof- V«,^^VNsJ funt animi noftri; earumque fenfus per cor- porum motus excitantur: immo perceptiones quaedam, ratione mira et inexplicabili, ad cor- poris partes referuntur, quaedam etiam ad res aut loca a corpore diflantia, Quae vero ideae anirai ipfius affedliones repraefentant, ad nul- lum locum referuntur. Haud conflat igitur aa. locus aliter animo adfcribendus, quam per nu- dam Denominationem externam, a corpore fuo petitam. In hac quidem quaeftione, aliifque quae de animi natura moventur, ab oculorum, aliorumque fenfuum confuetudine, et temere praejudicatis opinionibus, mentis acies avocan- da eft ; ne ea fola nobis lingamus elfe vera, quae fenfibus iftis cernuntur,

Ex his omnibus conficitur Mentem huma-

nam elTe '* fubftantiam cogitantem ratione prae-

' ditam a corpore omni diftindam, cognitio-

* nem appetentem, et beatitatem etiam va- ' riam : quam praecipuam in ipfa cognitione, ' benevolifque voluntatis affedionibus, atque

* adionibus iifdem confentaneis reperire po-

* teft ; quaeque etiam cum corpore animato

* ar(5te conjungi, atque ab ejufdem mutationi-

* bu6 aiHci folet."

96

Pars II.

\,>V>^ C A P. IV.

De i^NIMI CUM CORPORE CONJUNC- TIONE5 ET STATU SEPARATO.

Mlmllmpe- T5 EsTAT animae ea vis fatis nota, qua cor- Tium in cor^ -■- V porjs fui membra movere valet. An ve- ^us» J.Q g^ mentis, aut voiuntatis fit efficacia, ut

proxime et per fe, nulla naturae fuperioris in- terveniente vi, corporis partes movere poilit, vix fatis eft exploratum, Adlionem aliquam animi, five energiam fentimus, in primis prae- cipue tentaminibus ; ubi corporis membra ar- tificiofe et varie faepius movere volumus. An vero haec animae adio per fe motus hofce exci- tet, dubitandi anfam praebent ea quae docent Anatomici. Notum enim eft, m.otum membri exterioris, a nervorum et mufculorum motu quodam, cujus minime confcii fumus, quemque nunquam appetimus, auf excitare volumus, proxime pendere : Quemadmodum viciffim fen- fus in mente excitati, nervorum motum quen- dam, ad cerebrum pertinentem, proxime infe- quuntur: quem tamen motum haud percipit mens ; cui femper fere fpecies percepta, in cor- . poris parte quadam a cerebro remota, aut etiam extra corpus effe videtur. Haec igitur omnia

r M M O R T A L I T A T E. 97

\i cuidam divinae adfcribunt viri dodli quldam Cap. IV. et pii. ^•W^

Ufu etiam notillimum, ac^iones omnes afFec-

tionefque animi veh-ementiores, etiam quae cir-

ca res minime fenfiles verfantur, fanguinis hu-

Imorumque fubtiliorum motus haud infenfiles

;■ .comitari ; quorum tamen in cogitat onibus pla-

.cidis nullus ei\ fenfus. Quum tamen cog'tatio-

nes, motufque animi omnes, voluntatis imperio

excitenturj retineantur, deponantur et varien-

^ tur; patet eos a materiae inertis, ftatum mo-

tumve mutare nefciae, vi neutiquam totos pen-

dere.

11. De conjunftione animi et corporis, non ^nlml cum aliud quicquam novimus, praeter eas vires, aut ''°''t^^' virium unibras continuas, quibus fe mutuo afH- cere videhtur ; ita ut mentis decretum fequan- tur confellim motus q«idam in corpore ; et vi- cillim, motus in corpore excitatos fequantur ia mente fenlus ; quae varios deinceps excitant appetitus et cupiditates, motibus internis et ex- ternis coraitatas. Non pnucae tamen funt cor- poris partes, quas mens fua voluntate proxime movere nequit ; quarumque raotus neque fifte- re poteft, neque rautare : neque ilh in corpore motus continui, ex quibus pendet praecipue vi- ta, fcnfum in mente excitant : qui quideia iiaLid utilis foret, yerum potius moleflus, N

COtl"

^8 DE ANIMI

Pars II. ' Unde verorinille quibufdam vldetur, haud

\„^y>,^ fuis ipforum viribus, aut connexione nece/^aria,

ftd caufaefuperioris interventu, animam corpus

movere, corpufque animam afficere ; quum ita

ad certas tantum corporis partes pertineat vis

animae; certifque tantum partibus tributa fit

%as animam afficiendi : quorum neutrum noflro

confilioccmT^itutum fuit. Nequeharum natura-

rum magrta difparitas cum iftiufmodi vi mutua

naturali et neceffaria cohaerere poffe videtur^

Prout igitur credunt, ipfum Deura animas cor-

porlbus nafcituris, ut primum rite conformata

funt, conjungere ; ita eundem femper et ubique

praefentem, et a-ftuofum, certa lege, eiHcere ut

fe invicem ita afficere valeant.

^>mm pofl YY[. De vita Animae a corpore fejunflae,-

mor em u- ^^^^ tantum fimt explorata : nos nullum exi-

rafio, a Pei ,

vcii-ti^e itentiae noitrae, aut eventuum quorumcumque

pcndct : antequam nati fuimus, habere confcientiam aut

memoriam, inde tamen haud certo conficitur

Animas neutiquam antea vixifTe. immo virls i

quibufdam doctiflimis placuit, animas noftras i

longe feliciores olim vixiffe, atque ob culpas i

fuas in eo flatu admiffas, in terrena haec cor-

pora et caduca detrufas, delidtorumque poenas i

luere. Tanta enim videturhominum imbecilli- •

tas, tanta depravatio, tantifque aerumnis ob«

noxiidegunt, ut haud credibile videaturj eos*»

I M M O R T A L I T A T E. 99

Deo opt. max. adeo irapefedlos, et ad vltia ora- Cap IV,

nia proclives creatos fuiiTe. fua igitur culpahas v^x^vx^

Jabes contraxifTe videntur. Quicquid vero hac

de re ftatuatur, fpem habuerint omnes gentes

probabilem, animam poft corporis diiTolutio-

nem duraturam : non folum cx eo, quod nul-

lam fubftantiam intereuntem videamus ; neque

ullam interire validis oftendere poffimus argu-

mentis : neque ex corporis interitu, dlverfam

plane rem etiam Interituram coUigere hceat :

verum etiam, quod apud om.nes gentes, in om-

nibus feculls, invaluerit hacc ImmortaHtatis fpes

ct defiderium : idque unlverfi mundi admini- ^,^^ ^^. .^

ilratio, fub Deo juflo et benlgno exigere videa- SanBitas et

tur ; ne viri vere boni, quos malis plurimis ex- JnjUUa Deu

ternis faepe videmus opprefToSs quique ideo

quod boni fint, gravibus objiciuntur aerumnis,

idoneo excidant virtutum praemio : aut contra

improbi, queis omnia ex eorura voto eveniunt

profpera, impuniti evadant : quoruni neutrum

pateretur fandiilimi redoris providentla benlg-

nillima; quae legum optlmarum majeftdtera,

jn totius civitatis fuae feiic-tatem, facrolanc^

tam, poenifque idoneis munitam confervabit,

Quuraque omnia in hoc mundo corporeo, Non, oViter^ tanta arte et folcrtia, a fummo oraniura rerura '^'^^^ ^°"° conditore, fint coniHtuta; plurima etiam in " * mentis humanae fabrica, artilicis fummi oilen- N 2

DE ANIMI

dant benignitatem et fapientiara ; non pauca fimal, m mignae hajus civitatis, quae totum continet hamanum genus, adm ni Iratione, im- perf.tfla et corrig^nda maneant; quae fi hanc folum vitam fpedemus, tanto re<5tore, tamque . benigno et potente forent indignaprorfus,et ab omnibus damnanda : quae tarnen omnia, fi mo- * do corporibus fuperfmt animae, facile corrigi polTmt, ita ut tota mundi fabrica atque admini- ftrdtiO; Deo optimo maximo fiai digniffima : Quis dubitabit animas fore fuperftites ; atque totam unverfi mundi adminiftrationem effe perfed:iflimam ^ Neque levia cernimus, et in hoc rerum ftatu, ifHufraodi confilii indicia. Saepe enim quae pro tempore quodam, fi fola fpedentur, culpanda forent, tanquam triftia, crudelia, et injufta, quorum omne crimen in Deum ipfum foret conferendum; ea ipfa, fi cum iis penfitentur, quae necefTario, etiam in hac vita, confequuntur ; folertiffimo fimul, et benigniiiimo confiLo inftituta inveniuntur. tmmortaU QH^^ ^ quod et quo propiu.s ad naturae fuae

tos oPtimo perfedtionem accedit mens hominis, in aeterni cuiquemtxi-XQin^poTis immenfa prafpiciens fpatia, Deum 9^e exoptJt.'/ ^niundi creatorem et re^torem agnofcens, et •^^ " terrena omnia tt caduca defpiciens ; propenfa fimal voluntate comranni omnium confulens feiicitati; et totum fumma caritate et benevo- /

I M M O R T A L I T \ T E. roi

lentJa conpleilens huraanum genus; fi qui- Cap. IV, dem, omnia morte funt delenda, eo magis ipd v,^v-x^ dilpiiceoit tota mundi adminiitratio, et omne fummi re<5loris confiliura et providentiae rario. Quam mortalium nullip, non ipfis viris optimis, quibus faepe haec vita eil aerumnofa, et inter mojrores et lacrymrtS exigenda ; (ne dieam, de innocentibus piurimis, praematura et Iu6tuofa morte deletis) finceris liceat frui bonis et diu- turnis ; aut alia fibi, aut fuis, aut humano ge- neri fperare, praeter haec brevia et evanida, niorte confeftim abripienda ; quorum defpicien- tiam ipfa hominum ratio commendavit ; quae, jmmortalia et aeterna appetere et fpedtare juf- fit. Neque credibile eft Deum qui fe fatis often- dit et folertiffimum et benigniffimum, haec ho- mmum optimorum defideria votaque ardentia, quae ipfe inferuiffe videtur, et praecipue €001-^ ftiecdalTe, irnta et v^aa fieri voluiife.

METAPHYSICAE

PARS TeRTIA» D E

D E O.

Theohgiaf^^A^iQVAM omnis Philofopbia jucunda fit Maturalis ^^ et frugifera ; ejus tamen nulla pars fe- '"^^* racior eft et uberior illa quae Dei cognitionenii

continet; quaeque dicitur Theologia Na- TURALis ; exhibens fcilicet, ea quae acute in- venta fuere, aut accurate difputata a Philofo- phis, folis humanae rationis viribus fubnixis: neque ea attingentibus, quae Deus optimus maximus, viros numine fuo afflatos, miris ultra fortem humanam indiciis, pro fumma fua phi- lanthropia, docere dignatus eft. haec enim ipfa, imperfe(5ta licet rerum praeftantiflimarum cog- nitio, non folum jucunda efl, et viro digna ; verum etiam fumma praebet, ad omnem virtq- tem, ad omnia honefta vitae confilia, invita- menta; et firmafimul jacit verae magnaniml-. tatis, conftantiae, et tranquillitatis fundamen- ta. Neque fine aliqua theologiae naturalis cog- nitione, ^uifquam ad vera Dei oracula a falfis

D E D E O. 105

if^lifqne fecernenda, aut vera probe intelligen- Cap. I. da, fatis paratus inftrudtufque accedet. V.>VN*/

Hujus fcientiae brevem Synopfin tradentes ; praecipuos breviter aitingemus locos, quos co- piofe tratiiant philofophi : primo, de quaeftio- ne illa graviffima, an sit Deus: et deinde

■DE ATTRIBUTIS SfVE CONJUNCTIS Dei :

«tdeniqucj DE divinis operationibus.

CAPUT I.

In qjjo ostenditur DEUM esse.

1 N hac dodrina, primum vindicat locum quae- In quaeftlo'

ftio, * an fit Deus.' Ut autem conftet quae«^. «» ^^^^

Tis huic noraini fubfit; Deum primo dicimus,'^^ •*' ^"^ , , , 1 - quaeratur»

naturam quandam, humano genere multo iu-

* periorem, mundum hunc univerfum ratione et

* confilio moderantem.' Sufficit nobis haec ad- umbratio, accuratiorem mox tradituris divinae naturae defcriptionem ; cum eas expofuerimus rationes, quae et Deum efle, et natura Dei qualis fit oflendcnt. Quicunque vero munduni hunc, et praecipuas ejus partes, credit naturae itatelligentis ratione et cunfilio adminiftraris Deum ille aut Deos cfle credit ; licet de na- tura aut attributis Dei, temere aut falfo pluri-

I04 O S T E N D r T U R

Pars III. nia alia ftatuat Hi enm foJi funt Athei, q^ii

y^y^Y^s^ mundum redoris fapitntis confilio negant in

initio conftitutum fuifle atque in omni tempo-

re adminiftrari. DEU M Deum autem efTe, qui mundum hunc in ini- ESSE, 0 tio conftituit, atque in omni tempore regit, of- fiendttfokrs ^^^^^^ foJertiflima mundi cjufque partium om-

r.'" nium defcriptio; quae ita funt fabricatae, ut

Inca. r ,• (v

neque ad ufum meliores dit potuermt, neque

ad fpeciem pulchriores.

^ , Il.DuPLiCEM intell:'2imus ajrendi vim t^QZ

DupUx a- , , n- r,- r •

^^^- ^^^^ . unam, ubi demnato confiho fpeciem quandana

exconfiUo.et^ut formam rebus inducere cupientes, corpora

ex bruta wrnovemus: alteram, ubi de efFedu, aut forma

quacunque efficienda fecuri, corpora quaevis

nullo agitamus confilio. Hac agendi ratione,

nihil pulchrum, ordinaturn, rebus prioribus fi-

mile, aut utiiiter confedlum fperare licet. Ex

illa facile oriuntur omnia pulchra, ordinata, fi-

^ .^/^^^milia, atque utilia. Neque obfcura ef^ hujus

eriterlum ; difcriminis caufa ; cum numero infinitae fint

et, dtfcrimi figurae fitufque deformes et inutiles, quas reci-.

nli ratio. ^q^q pofHnt materiae cujufvis partes : unica ve-

ro eft forma, unicus fere partium fitus, in data

quavis fpecie, pulchritudini aut ufui, infervi-

ens. Sine arte igitur et confiHo, fpes nulla eft

€X bruta quavis vi imprefTa, vel pulchra, vel.l

(imilia, vel utilia, oriri poffe. Quum igitur in

DEUM ESSE. J05

mimdo quotidie tot oriantur formae pulcherri- Cap. 1.

mae, res fimili ratione fabricatae, quarum par- K^^^y^*^

tes innumerae folertiffime et ad fpecicm et ad

ufum funt conftitutae ; qui haec omnia, fine di-

vina mente et ratione, confici potuiffe credit,

ipfe certe mentis et rationis expers eft haben-

dus.

III. Hoc argumentum qui copiofius velit Corportm pertra^ftare, nae illi tota Phyfiologia efl: percur- ^"^'^/^""^ irenda: *fumma tantum attingemus capita. Si^'" "^ -'° ^^' quis corporum coeleihum immenlas magnitudi- . • nes et impetus, certos motus, ratofque ordines cognovifl^et; Solis praefertim magnitudinem, pulchritudinemque, atque etiam efiicientiam; quod oriens efficiat Diem, diffufa undique luce et laeta et falutari ; occidens, det locum Tene- bris requieti aptiffimis ; quodque idem conftan- tiffime efficiat tempeftatum viciffitudines anni- verfarias, cum fumma falute et confervatione animalium omnium et ftirpium ; haec certe om-

* Hunc locnm uber- rime explicarunt philo- fophi et aniicj^iii et novi; Plato, Xenophon, Ci- cero, Arrianus, quiquc DeMundo libellum fcrip- fit, inter Ariftotelis opera, clegantiflimum ; iiovo-

rum nominarccitare lon- gum foret ; Cudwor- thios, Stillingfletios,New- entytios, Rayos, Pellin- gios, Derhamos, Fenclo- nios, Cheyneos, Clericos, Nveos.

io6 OSTENDITUR

Pars III. nia exccllenti divinaque rattone fieri non dubJ-

Terrae, R(. -^^ TFRRAM veniamus, circumfufara ani-*

riimque ter- mali fpirabilique natura, cui nomen eft Aer ;

'"^/'•'■«^./^"veflitam Floribus, Herbis, Arboribus, Frugi-

^^'^'^' bus ; quorum omnium incredibilis multitudo,

infatiabili varietate diftinguitur. Adde huc nu-

. B!UM, quae Solis calore ex vafto oceano et pa-

ladibus excitatae, aeris g"avitate fufpendunturj

magnitudinem et ufum ; Montium Altitudines ;

Vim Ventorum ; atque inde natas Fontium Pe-

rennitates, liquores Amnium pellucidos et falu-

tares; quae terram hanc efficiunt laetum, co-

piofum, et amoenum, animantibus cundis, do-

micilium. Nemo haec intuens Dei benigniffimi

veftigia non agnofcet.

Quam mira eft eorum fabrica quae gignun- tur e terra; quae radicibus iis continentury quae fuccum ex terra trahunt : quanta eft eo- rumvarictasetpulchritudo ! quanta eorum om- niumvis, ut extantillis feminibus Herbas, Stir- pes, Truncos, Ramos, Folia, Flores, et, Semi- na iterum proferant, incredibiii varietate diftinc- ta, et animantium tot ufibus infervientia ! quo- rum quodque caeteris omnibus ex eodem gene- re, quorum infinita eft multitudo, ita fimile eft, ut nulla manus, nuUa ars, iftiufmodi quicquam cfficere, neque vel mens fibi fingere poffit.

BEUM ES^E. 107

IV. Animantium vero quanta varletas ! Cap. I.

.quanta ad eamrem vis, ut in fuo quaequegene- v.,xvv^

re permaneant I Paftura autem animantibus ^rtis, et

Jarge et copiofe natura, eum qui cuique aptus ^^^fi^" f^'"^-

eft, fuppeditavit : ad quem capefTendum confi- . .,'

■'^ ^ ^ ^ ^ ^ _ am?nantibus.

ciendumque, quae in figuris ineft animantium,

■et quam folers fubtilifque defcriptio partium !

<quamque admirabilis fabrica membrorum ! quae

omnia ita nata funt atque locata,ut nihil eorum

Tupervacaneum fit, nihil ad vitam retinendam

non neceflarium.

Datus eft animantibus et Senfus et Appeti- ^^^ eorum

tus ; ut altero conatum haberent ad res falu- ^^"P^^'^ ^^

•1 n- T 1 r ApPetitihus.

tares et utiJes capeiiendas ; akero lecernerent

peftifera a falutaribus. Infitae funt mcmbrisvi-

rcs, ad motus voluntarios mira varietate oi-

ftindtos, quibus falutaria arripiant, et peftifera

repellant, aut declinent. Hi autem motus fen-

fufque certa iQgt excitantur, miro, et vix ho-

rninibus poft longas difquifitiones, cognito ar-

i^ll tificio. Motus enim plurimos in corpore exci- tatos, haud ipfi animanti cognitos aut obferva- tos, certi excipiunt fenfus in animo : atque vi-

! ciflim, mentis decretum, de corporis parte mo- venda, confeftim excipiunt hi motus expetiti ;

j intervenientibus in utroque cafu motibus qui- bufdam, earum partium quae intus funt inciu- fae, quos neque mens perceperat, neque impe- O 2

io8 OSTENDITUR

Pars Ill.raverat. Atque, haec mutua corpcris in men- V«^VN^ tem, mentifque in corpus eiHcacia, pertinet quo- ufque utiliter pertinere poflit, neque ultra por- rigitur. Hi enim internarum partium motus continui unde pendet animantis vita, nobis dor- mientibus, aiiud agentibus, aut etiam invitis confervantur : neque uilum fui fenfum in men- te excitant; qui nempe inutilis foret et mo- leflus. Neque noftra fponte moventur hae cor- poris noftri partes, quarum motus voluntari- us neutiquam nobis prodeiTe pofiit.* EtGenerum V. Quam provido confilio confervantur a- conjervati- nimantium genera: et eorum quae gignuntur ' ■* e terra ! quae eam feminis habent vim, ut ex:

uno aut duobus plura generentur. Animantes aliae funt mares, aiiae feminae : partefque cor- porls ad procreandum et concipiendum aptiili- mae, atque corporum commifcendorum mirae libidines. Quumque foetus eorum animantiuni quae la6te aluntur, ex utero primum excidit, omnis fere matrum cibus latflefcere incipit : ea- que quae pauio ante natafunt, iine magiftro, duce natura, mammas appetunt, et earum u- bertate faturantur. Atque, ut intelligamus, quam nihil horum fit fortuitum, quamque haec omnia fint providae folertifque naturae opera ; infitus eft iis omnibus aniraantibus, quorum o- "^ * Part II. Cap. lY. ».

1

DEUM ESSE. lO^

pera mdiget fua foboles, amor exlmius et prae- Cap. I. cipua quaedam in iis quae procreaverint, edu- v,>rvx^ candis cuftodiendifque cura, ad eum ufque fi- nem, dum fe ipfa pojGint defendere ; immo dum pollint parentes fua opera iis prodefle. Verum ubi neque parentum auxilio indiget foboles, ne- <}ue poffunt paren tes fua opera illi prodeffe ; aut abefl omnino hic amor, aut ceffat .

Quanta autem exifterent confilii folertiflimi j^ homims Indicia, fi tota hominis fabrica perfpedla foret ^. praefertim li corporis totius fpecies et dignitas ? fenfuum Fabrica cor- organa fubtiliflime fabricata, et aptiflime loca- -^^^^^ ' ta ? Quid loquar de animantium omnium ocu- lis aut auribus ? Quid de iis quae intus funt inclufa ? Quid de hominum vultu omnes ani- u^tque in morum motus indicante ? Quanta opera machi- ^«^'^^" i'^^^ nataefl: ad ufumorationisnatura? quam aptas, ^ ''^' quamque multarum artium miniflras dedit ma- nus?

VI. Veniamus ad animi partes, quarum eft afpedus illuftrior ; et praecipue ad vim Ra- tionis ; quae homini in omnia terreftria, iive ani- mata, five inanima,dederatimperium. Horainuni ratione et prudentia tot artes inventae, quibus tanta rerum utilium et jucundarum copia fup- peditatur. Homlnum ratio in coelum ufque pe- netrat, et mundi pulchritudinem contempla- tur : quae certe homini non a fortuna, non a

iio OSTENDITITR

Pars III, ps^i^entum confilio ant arte, cuae nulla iHterve-

%„^xy^^^^ nerat, fed a Deo rapientiflimo profeditct ei}.

Et virihus Qh^^ memorem alias animi panes l quod

mhiliorihs. foli fere homini datum fit, rerum pulchritudi-

aem, ordinem, partium convenientiam et ufum

cernere. Quod fentiant homines etiam in animi

confiliis, in di6lis fadifque, quid Pulchrum et

Honeftum, quid deceat, quis Modus. Quod-

que animi affedus, et agendi confilia omnia, eo

magis hominum fenfui fe probent, et ab omni-

bus laudentur, quo majoremin vita felicitatem,

atque ad plures pertinentem efficere funt ido-

Eea ; etiam ubi hi qui comprobant et laudant,

Bullam fuae utifitatis cujufcunque habeant ratio-

nem.

Quid ? quod et benigniflimo confilio, anlmi conftituuntur appetitiones ? Natura enim non SE folum cuiQUE commendavit; verum eti- am Conjugem, Sobolem, Cognatos, Vicino% Cives, quos omnes gratuita bonitate profequi- mur, ubi nulla extiterat diflidii caufa: atquc boni boHOs diligunt, quafi propinquitate con- junftos et natura. Serpit etiam longius haec hominum caritas, et totum aliquando complec- titur humanum genus. Quid memorem natU' ralem honefi:atis, etiam in iisquos nunquam vi- dimus, comprobationem, miferorum commife- utionem, bene meritorum gratam memoriam ^

DEUM ESSE. iit

Vinculis hifce, qilae oculorum aciem fallunt, Cap. I. homines inter fe colligavit natura ; et ad coe- V^V>«^ tus, concilia, et civitates inftituendas fubegit ; cofque ad omnia praeclara vitae officia fuborna- vit . Haec omnia qui fortuito evenifTe putaverit ;- nefcio quaenam folertiae, confilii, autpruden- tiae opera relinquere poflit.

Finge etiam compagem corpoream cogitarc pofTe, (quod tamen a vero prorfus abfimile efTc docuimus) * delicata tamen, arteque exquifitif- firaa conflruda fit oportet, ipfis atheis fatenti- bus, quae cogitando fufficiet. Quod igitur ma- teria bruta inerfque, adeo crebro, et conffcanter^ rato quodam ordine, ita artificiofe compona- tur, ut ad cogitandi vim evehatur; idque in fingulis quibufque hominibus nafcentibus, (ne de aliis animantibus loquamur,) fme ulla natu- rae fapientis potentifque ratione et confilio, ne- mo fine fumma pervicacia, garriendique licentia dixerit.

VII. In hac autem difputatione fedulo mo- ^ijjolvun^

iiendum eft, naturam ratione praeditam, et con- "' ^^*^^'" _ . . mentaincon"

lulto operantem, pariter m utramque partem o- ^^^^j^^ ^^^^

perari poffe ubi voluerit; efKciendo fcilicet ^Qltem.

res pulchras, fimiles et utiles ; vel, deformes,

difHmiles, et inutiles. Immo deflinato confilio

aliquando, natura vcl folertiilima quaedam efE-

J Part. II. Cap. III,

113 OSTENDITUR

Pars III. cere ftuderetinculta ethorrida; in aliis nullum V^-yx^ ornatum aut pulchritudinem expeteret : Ex vi tamen bruta nunquam efficietur quicquam pul- chrum, uniforme aut utiliter conftitutum. Noa igitur ea, quae in mundo videntur neglefta et inculta, juftam praebent caufam, cur de provi- da rerum adminiflratione dubitemus : cum tan- to plura folertiflime conftituta, mundum divina tegi providentia confirment.

Quid ? quod ea omnia fere in mundo, quae ■^ ab Epicurcis ita vitio vertebantur, ut negarent

mundum divinitus fuifle conftitutum, magis fe- dulis rerumfpeclatoribus- optime et folertiilime' fabricata reperiantur, aut ex ea machinatione': necefTario fequi, quae optima efl: omnino, eti folertiffima : adeo ut haec ipfa non levia fint 1 divinae fapientiae indicia. Adducuntur VIII. Ex his omnibus non temere colligi- ■ et aliae ra- j-nus, naturae fapientiffimae potentiffimaeque ra- ■ ^°"^^' tione et Numine mundum fuifle conflitutum.

Non tamen omittenda funt alia in hac caufa ar- gumenta, acute a philofophis excogitata ; qui-- bus etiam ad pleniorem Dei cognitionem pro- vehimur, ■.

Kfi necefw < Plurimae res nunc funt ; ergo et in omnii tio aliquid c tenipore priori, aliquid fuerat.' Ratio et: Trimum ct . . r - i c ^

I d t d pj"udentia nunc lunt m mundo ; ergo et fueranti

ab aeterno tempore, et a primo. Virtutes eninn

DEUM ESSE. 113

liliufmodi veriilimae oriri non poterant ulla ea- Cap. I.

rum rerum vi, quae rationis et confilii fuerant V,>^v»

expertes. Cumque caufarum confulto operan-

tium feries infinita animo concipi non poffit, fi-

ne natura quadam prima omnino et aeterna,

quae a nulla priore fuerat effe(5ta ; * aeternum

colligimus Deum a primo fuiife, eumque fum-

ma fapientia et potentia praeditum ; a quo fo-

Jo hae virtutes ad homines proficifci poterant,

quae neque a bruta materiae vi, neque a paren-

tibus infciis dimancifTe potuerunt.

Docent fcriptores metaphyfici, materiam five Materia nou

corpus, quod nullam capit virtutem aut perfec- '-^ ^>^^^P^"- r -rr • r dcns ,' neqiie

tionem, non ruifle rem pnmam per le, et aeter-

^ inundus cor" nam ; caufam vero confulto operantem exegif- poreus,

fe, a qua figuram et fitum acciperet. Fingatur

autem materia aeterna fine caufa: fuerat ta-

men omnino natura quaedam altera, a qua mo-

tum acceperat materia, quae ad motum vel

quietem efl indifferens : quumque intelligi ne-

queat motus aut vis imprellci, quae non in a-

liquam plagam tendat : materia vero omnis

motu pariter in quamcunque plagam ferri pof-

fit; In tanta ambiguitate, nulla movendi vis

materiae vel naturalis, vel neceffaria cenferi po-

teft : aft omnis quam habet, naturae intelligen-

tis vi fuerat impreffa. fingatur tamen materia

* Vui. Part. i.c. IV. 5.

P

JI4 OSTElNDITUR.

pARS III. utcitnque mota, aut movendi vim fortita, nul- W^/-^»w> ^^'^ tamen confilium aut prudentiam : ' nun-

quam inde extitifTet tantus mundi ornatus. Nova, ex Quid ? quod, rerum' caufas qui diligentifli- Fhyficsrum ^^^ nuper explorarunt, nova cernunt ubique ihventis, ar- .,. rv /i- • r i i-

providi coniiln veiti2ia, novas cauias cur ad oi- ^timenta. ^, , .

vinam vim omnia moventem fit confugiendum.

Non igitur naturae infcitia, et caufarum igno- xantia, homines ad Deum raundi architedlum recurrere compulerunt.

Nec pauca funt m mundo novitatis, et re- centioris originis argumenta; quae oftendunt neque terram hanc ab aeterno tempore fuiffe, neque in aeternum durare pofre idoneum ani- mantibus domicilium. Ne quid enim dicamua- de fole, perpetuo kmiinis eiHuxu aliquando ex- hauriendo, deque planetis quorum motus irr fpatiis non prorfus vacuis paulatim retardantur j imbrium et ventorum vi, plurima materia ab editloribus terrae partibus quotannis in alveos maris defertur. Hac continua mutatione, irt i tempore finito quodam, ahiora omnia depri- mentur, et humiliores lacunae replebuntur; . atque terra tota marinis aquis cooperietur. Adde huc, artium et fcientiaruni recentiorem. i originem; hifloriarum fidem haud admodum antiquam ; et famam de mundi recentis origi* ne, apud onmes fere gentes confervatam ; om-

DEITM ESSE. 115

niumque communem de Numine quodam omnia Cap. I. moderante confenfum, nullis fenfuura prejudi- V.^v>-/ ciis fubnixum.

Huc accedat rationum quae hanc adftruunt Cmtenth fententiam comparatio, cum iis quae in contra- duarum fcn~ riam partem adduci poffint. Spedentur etiam '^«^^^^^^* illae anguftiae quibus implicantur, qui naturae primae et fapientiffimae notionem difficilem de- clinantes, vel ad mundum per fe aeternum, fo- lertiffimeque conftitutum, nulla tamen ratione, nullo confilio moderante; vel ad atomoruni concurfum fortuitum confugiunt : atque nemo cordatus non videbit, utrafententia fitviro gra- yi et fapienti probanda.

IX. Argumenti? Cartelianis non utimur, Jrgnmenta quippe manifefta fallacia laborantibus. Dicit ^«^^^/'"' primo ; ** Ideae cujufque caufam q& aliquam, " tanta faltem perfedione praeditam, quanta in " ipfa Idearepraefentatur. Habemus autem i- " deam entis infinite perfecli ; eft igitur n^tu- *' ra quaedam praeftantiffima, infinite perfec= ta." Quae ad hanc conclufionem fumuntur* tanquam aperta, funt, fi non falfa, certe ambi- gua. Ideas enim obfcuras et inadacquatas vir- tutum, fuis longe praeftantiorum, fibi ipfi fin- gunt homines : neque quifquam pleniorem aut clariorem habet entis fummi ideam, quam ipfe fiiarum virtutum Ideas ampiificando, et a vitiis P 2

Ii6 OSTENDITUR

pARS Ill.purgando, fibl effinxlt ; nifi cul Deus fenfiim K^^y>^ lui clarlorem, fijpra communem hominum for- tem largltus eft. Fruftra inilat Cartefius, " ho- ** mlnem fatorem, eandem fummae perfedlio- *' nis habuiffe Ideam : quumque fibi ad exl- " ftendum fufFecerit, fufFecit etlam ad fummas " libi perfec^ionestribuendas." Quod nlhll af- firmabit, nifi ful caufa efficlens dlcatur Deus, quod abfurdum.

Perftat tamen, dicens " necefi^ariam Exi- *' ftentiam In Idea entls perfedilliml Includl: *' ens igitur infinlte perfeftum exlftlt." Qul- cunque tamen propofitionum abftraftarum na- turara perfpexerit, cernet, hlnc tantum colll- gendum, " quod fi modo ulla fit natura perfec- " tlffiraa, eara neceffiarlo efl!e, neque ab alterlus " voluntate pendere : haud vero inde confici-» ^* tur c& aliquam ejufmodi naturara.'*

DEUM ESSE. 117

Cap. II. C A P. II. V-^W-/

De Virtutibus Dei Naturalibus.

Q

UUM fatis doculffe videamur, ab omnl ^o mod§ aeternitate fuifie naturamaliquamprae-'""^^^)^^"* ftantiffimam; ad ejus Virtutes five Attributa^".^ '^^ explicanda progredimur. Ex Logica fatis in- telligitur, Ideas noftras omnes ex fenfu aliquo, vel externo vel interno, oriri. Quae fenfibus externis objiciuntur, argumenta fuppeditant, cx quibus et Deum efie, et omni virtute eun- dem efi!e praeditum, merito colligimus : ipfas tamen Dei virtutes nulli fenfus externi attinge- re pofilmt. Animorum igitur virtutes omnes fenfu interno, aut interna fui fuarumque afFec- tionum confcientia, intelliguntur. Hinc omnia faltem primordia notionum quae virtutes divi- nas repraefentant, in mente fubnafcuntur. Quum autem conft:et naturam primam et prae- ftantifiimam, vitiis iis omnibus et defedibus, quibus hominum virtutes laborant, efl!e immu- rem ; hafce virtutum noftrarum aut perfedio- Dum Ideas quantum pofilimus augendo, omnef- que ab iifdem defe6lus amovendo, virtutum di- vinarum notiones, quas capere pofilint mentes Boftrae perfediflimas informamus : unde quo»

Ii8 DE ATTRIBUTIS

Pars III, dammodo Communicabiles dici pofTunt omne O^VNJ virtutes divinae ; quia earum quaedam {imilil Communica- tudo, aut obfcura adumbratio in rebus creati^

i la ct in- j-eperiatur. Incommunicabilia tamen vocantur sommumca- . ,, _ ,

^.^.^ ea nomma aut attributa^ quae lummum et al-

tiflimum notant virtutum gradum, ad quem fo-

lius Dei virtutes afcendunt.

Independen' I^^ Inter attributa quae communicari

tia et Necef- nequeunt, primum locum tenet Independentia,

faria Exif- qy^ Deus per fe, primus omnium, femper fuifie

intelligitur : ita ut neque caufam uUam agnof-

cat, neque vim extrinfecus advenientem, cui

quicquam fui debeat. Hinc tamen minirae

fomniandum eft, vel Deum fui caufam efle, e-

jufve attributum vel conjun6lum quodvis reli-

quorum eife caufam, aut rationem efte<5tricem,

Independentia in fe includit quod Deus aprimo-

femperque fit neceffario; ideoque, a nuilius

voluntate pendeat, Naturae autem primae nul-

Ja caufa aut Ratio EfHciens efl quaerenda ; ne-

que Naturae NecefTitas efl caufa aut ratio, cujr

ipfa res fit cui haec iiiefl neceflitas ; quum nul-

lum conjunflum re cui adhaeret prius effe pof-^

fit.

Vnltas, III. HiNC etiam colligimus Unum tantum

effe Deum, fi Dei nomine intelligamus Naturam

primam, a nullo creatam, Plures enira ifliuf-

modi fuiffe resj neque ratip ulla fwadet, neque

NATURALIBUS. 119

intelllgi poteft. Ubi enim rerum quanimvls Cap. II,

certus eil numerus, caufae cujufdam voluntariae ^-/'VV.y

aut liberae voluntatem, five confilium, quo hic

numerus prae alio conftitueretur, interveniiTe

omnino cenfendum eft : quod de Natura prima

iingi nequit.

Hoc idem oftendlt Ipfa mundi fabrica : cu-

jus omnes partes nobis cognitae, ita funt inter

fe connexae, aptae, et a fe mutuo pendentes, ut

unici artilicis coniilium indicare videantur, Non Polythetf-

tamen omnis pietas aut religio tolleretur, neque ^"'"•^ "''" "''^^'

. - , ,. ncm tollit

Grania virtutis fundamenta everterentur, licet „. ^ ^

' _ Pietatem,

credatur plures t& Deos : fi modo concordi Deorum benignorum et prudentium concilio im- perium in mundum univerfum alTeratur, . IV. Simili plane ratione Virtutes five Per- -^^^^' ^*'?/^«^*- fecfliones Dei effe Infinitas five maximas, "'^' eumque omni vera et pura perieftione praedi- tum, concludimus ex eo quod iit omnino prl- ■mus a nullo ortus. Ubi enim res quaevis certis tantum gaudet virtutibus, non oranibus, aut ii- nito quodam perfeclionum modo et menfura ; haec caufae efFeftricis voluntate omnino deter- minata fuiiTe videntur. Naturam igitur pri- mam, quae nullam agnofcit caufam, omnes ha- bere virtutes, omnem praeflantlam, eamque in- iinitam, merito colligimus.

V. D E U M non eife corporeiim, caedem

I20 DE ATTRIBUTIS

Pars III. oflendunt rationes quibus mentes humanas ei^ K^/^v^ res a corpore diverfas, materiamque cogitare Deus eft jjqj^ pofTe, aut fui fenfum habere conficitur*. ■* * Neque quicquam fenfus expers ullam haberc poteft praeflantiam aut perfe(^ionem ; quae ta- men omnis naturae omnium primae tribuenda eft. Slmplex. VI. DEUM efie naturam Simplicem»

partiumexpertem, nequeexrebus diverfis con- cretam aut conflatam, efficitur ex eo quod fit fpiritus ; quodque natura omnium prima a nul- lo orta fit perfedlifiima. Non igitur.adfcititiae funt perfeftiones Dei : verum omnes a prima cum natura divina neceflario connexae. Efi: i- Immutahu gitur immutabilis: adventitia etenim om- ^^^' nia, ad defe^lum aliquem fupplendum accedunt,

Reile igitur definitur Deus * Spiritus indepen-* ' dens, cujus virtutes omnes funt praeftantilE» * mae/ Immenfus,et ^^^- Qnum in tempore omnia quae novi* ^eterms, mus, fucceffive durare videantur ; ejufque no- ^uofenfu. tionem quandam aut fenfum fecum trahat om- nis mentis adio aut pafiiio, cujus ipfa efl con-. fcia : quumque ea omnia corporea, inter quac"' verfamur, fpatium quoddam aut locum replerc •' videantur; ardua extitit de natura divina quaeflio ; ' an fuccefiive duret, aut cum fpatio * Part. II. Cap. III,

NATURALIBUS, I2i

^ diiFundatur.' In contrarias abiere partes viri Cap. II,

graviffimi*. Quidam Deum, omnemque rem ^-•'V^^

cogitantem, ita fimplicem cenfent, ut neque

eum fpatio coextendi, aut locum quemvis oc-

cupare poffit : haec enim fine partibus vere di-

verfis, utcunque fimilibus aut cohaerentibus in-

telligi nequeunt. Quodetiara ex eo confirmant;

quod, fpirituum afFediones, virtutes, et vitiaj

eaque omnia quae mentis ipfius naturam attin-

gere videntur, quaeque nos natura duce, men-

tis noftrae affediones effe judicamus neque per

ipatium quodvis difFundi, neque per Jocum

quemvis extenfum porrigi pofTe videantur. Si-

mili item ratione, (quod tamen mentis aciem

fugere videtur) cenfent quidam, naturam divi=

nam fimplicem et immutabilem, omnia eadem

femper unico intuitu et aclu intelligentem et

volentem, ne vel fucceffive durare. Alii contra

%dri etiam graviffimi, hanc non capientes fen-

tentiam, flatuunt durationem aeternam effe ip-

fam Dei aeternitatem ; ejufque imraenfitateiu

efTe fpatium ipfum infinitum. In ditliciii hac

quaeflione quae humani ingenii vires prorius

fuperat, vix quicquara quafi fatis exploratura

pofTumus afnrmare ; praeter hoc folura, quod

* quae in omni fpatio eveniunt, Deo femper

* Part. I. Cap. III. 4. et Part. II. C;ip. III.

122 DE ATTRIBUTIS

Pars 111.* funt et fuerant percepta et comprehenfa: V^^Y^N^ ' quodque per omnia loca femper poffit efficerc * quae voluerit : verofimilior videtur fententia prior, quamvis ita obfcura, ut vix in cogitatio- nem cadere poffit. Incompre- VIII. Ex his Dei attributis aut virtutibus henfthllis. naturaUbus, quae cum aliis communicari ne- queunt, praecipue cernere licet Deum Incom- prehenfum effe, neque ulli menti finitae fatis perceptum. Neque quidem de Deo hoc dicen- dum eo tantum fenfu, quo de alia qualibet Re five Subftantia dici poteft, quod fcil. intima ip- fius natura nos lateat, quodque ejufdem innu- merabiles ad res alias habitudines nemo per- fpe6las habeat et cognitas : verum etiara quod noftrae horum attributorum ideae minime funt propriae, quae ipfa depingant aut repraefen- tent, quamvis eadem aliquatenus attingere vi- deantur. De attributis moralibus quae Com- municabilia dicuntur, aliud ftatuendum. Eo- rum enim Ideae funt propriae, eademque vere deplngunt, quantumvis imperfedae iint et mi- nimc adaequatae : omnia enim argumenta qui- bus conficitur Deum efte, docent etiam eum fumma Sapientia, Potentia et Bonitate praedi- tum, etiam ejufdem modi cujus nos diftindam aptamque informationem animo concipiraus.

I^ATURALIBtJS. 123

Ad eas virtutes explicandas jam progredimur, Cap. II. quarum notitiam, ex ea noftrarum virtutum K^y\,^ intima confcientia, cujus antea mentionem feci- mus, haurimus.

124

Pars III.

DE INTELLECTU

CAP. III.

Deus vl- ■vens et om- nl^Qtem.

Saplens et omnifciui.

Jdeae divi- nas.

De Virtutibus Divinis qUAE AD IM-

TELLECTUM REFERUNTUR.

0

QUuM Deum Viventem dicimus, hoc vo- lumus, quod omnia intelligat, et per- cipiat, fuaque voluntate efficaci moveat et re- gat. Neque alio fenfu Anima iMundi dicendus eft. Non enim ex materiae motibus, grato fen- fu aut molefto invitus afficitur Deus, prout a corporum fuorum motibus faepe hominum ani- mae afficiuntur. Quinetiam cum natura divina fit plane adtuofa, et fimul omni perfe(5lione ab- foluta ; non dubitandum eft, Deum omnia quae voluerit efficere pofTe : five omnia ipG poffibi- lia effie, prout in Ontologia f poffibiHa definivi- mus.

II. Deum effe Sapientiffimum, neque cae- co agere impetu, docet mundi univerfi figura et fabrica folertiffima, docet ea ratio et prudentia qua praediti funt homines ; quam in hominum fatore perfediorem effie neceffie eft.

Ideae divinae, re omni externa priores, ne- que ab exemplari externo, neque a natura fu- periori excitari poterant : quumque ad earum t Part. I. Cap. I. 4.

DIVINO. 125

cxemplar omnia fuere fabricata, res omnes a- Cap. III.

daequate repraefentant. Senfationes igitur et V-^vVi^

Imaginationes, ideaeve quaevis inadaequatae,

Peo haud adfcribendae. Rerum omnium cre-

andarum, aut quae creari poterant, formas aut

notiones D^um a primo in iis omnipotentiae et

fapientiae opibus quibus pollebat, quarumque

planiffime fibi confcius fuerat, involutas et im-

plicHtas perfpexiffe putandum eft. Neque cre-

dibile eil primas rerum omnium Ideas, ipfum

Deum in mente fua, rerum omnium finitarum a

primo infcia, tanquam obfcuras quafdam virtu-

tum fuarum adumbrationes, fponte olim ef-

SnxifTe. Si quidem enim a primo ipfe Deus,

omnefque virtutes fuae fibi perfpecflae fuerant,

res etiam alias omnes, in quibus ipfius fapien-

tia, potentia et bonitas olim verfatura effet, a

primo perfpexerat. Quod uberius ex eo confir-

matur, quod praeter ipfam Entis notionem ge-

neralem, omnes aliae aliquam ad alia habitudi-

nem, in fe includant, aut aliquid relativi conti-

neant : Unde neque ipfae divinarum virtutum

Ideae, apud Deum plenae diftindaeque efTe po-

terant ; nifi et rerum aliarum ideae adfuiffent.

Haec de quaeflione hac ardua, vero fimiliora

videntur.

• III.- Parum praeflantiae in folis Ideis re- 'S'"^'^^^*^ ^»-

periretur, nifi adfit etiam fcientia, aut cognatio--^'"^'^*

126 t)E INTELLECTU

Pars III. num et connexionum omnium quae inter eaf-

S^Y'^ dem intercedunt perfpicientia. Unde Deo tri-

buenda et altera mentis operatio, quae Logicis

Judicium dicitur aut Scientia infinita : ab om-

ni dubitatione, errore, ignorantia, oblivione, et

laboriofa a notioribus ad ignota eruenda pro-

grefTione immunis, atque ad omnia pertinens.

Sclentla Jlm- Duplicem Deo fcientiam afcribunt fcholafti-

plicis intelli- q^ Scientiam nempe Simplicis Intelligentiae, et

gen iae, vifionis. Illa veritates cmnes abftradas, fuam-

que naturam et virtutes necefl^arias perfpicere

cenfetur Deus : Ea nempe omnia, quorum ne

vel ipfam Dei Voluntatem caufam efl!e volunt :

quum inter ipfas in mente Dei Ideas aeternas

necefrariae fuerant relationcs aut nexus immu-

tabiles, quae in veritatibus hifce aeternis et ab-

ftradis enunciantur. Neque quidem fibi fingere

poteft quifquam, cas veritates aliter fe poffeha-

bere ; aut rerum naturam ita immutari, ut pro-

pofitiones iftiulmodi falfae evaderent.

Sdentla vi- Scientia vifionis, a primo praefcivifle cenfe-,

fisnis, ^^^ 'Dtns omnes veritates abfolutas, de rerum

omnium Exifte^itiis, et mutationibus quibufcun-

que quae ipfis eveniunt : quae fcil. ab ipfius

decreto omnes eventus regente pendere ftatu-

iintur. Haec omnia igitur non in efFeftis, fed

in fuo propofito efficaci, Deus perfpicere cenfe-

tMr.

DIVINO. 127

Quicunque hoc duplex fcientiac genus Deo Cap. III, afcribentes, utrumque ad omnia pertinere vo- v.xv>^ lunt, nullum alteri generi, quam Scientiam Scientiae Mediam vocant, qua ex hypothefi provideat '"^^^'^'^ ""^' Deus quid adturi fint homines, relinquet locum. ^ Pro diveifis autem de Hbertate fententiis di- verfae funt etiam de fcientia divina, De even- tis quae a caufis naturaiibus et necelTariis pen' dent, nuUa controverfia : de foHs caufis Hbe- ris difputatur. Qui Stoicorum dc Libertate fen- tentiam amplexantur, cenfent, quod perfpec- tis omnium Agentium ingeniis, five naturaHbus five adventitiis, cognitifque omnibus invitamen- tis et illecebris, quae ad has aut illas adiones aUiciant, una cum fubfidiis omnibus quae a- genti fuppetunt, certum praefcientiae divinae jadtum fit fundamentum in quod innitatur ; id- que ab ipfo Deo, qui haec omnia fuo Decreto conftituerat. neque Dei fummam praeftantiam pati cenfent, ut divina fcientia, nova cventuum obfervatione indies augeri, Deufve incertas de rebus futuris conjefturas facere credatur.

Qui contrariam de Libertate tuentur fen- Penpteti' tentiam, hanc Stoicorum dodrinam, de Praefci- <^orum fen- entia et Decretis, in maHs etiam adtionibus de- ^^^^^^^ ^^" cernendis et praevidendis, Dei fanditati et juf- titiae adverfari putant, neque uHum virtuti aut vitio locum reHnquere. De divina fanditate

128 DE INTELLECTU

Pars in.cum certa omnium eventuum praefcientla et K^^Y^StJ decreto concilianda, alius * erit agendi Jocus, ubi de operationibus divinis. De virtute et vi- tio in adionibus certo provirist jam antea dixl- mus. Hoc tamen ipfa aequitas poflulat ut mo- nearaus, Peripateticae de Libertate rationis pa- tronos neutiquam providentiam ad omnia per- tlnentem Deo denegare ; neque omnes quidem, certam omnium rerum praercientiam negant. Quidam enim et hominl indifferentem ful qua- quaverfus fiefcendi, ncn obflantibus quibufcun- que Invitamentis libertatem tribuunt ; et (imul Deo afcribunt certam omnium adionum ab ae- terno praefcientiam : quae quidem nobls In- conftantifFime dlcl vldentur. Alii eam Jiber- tatem homlnibus aiferentes, praefrade negant aftlones liberas certo fuifTe provlfas ; hoc enim £eri non poffe contendunt : neque Inde magis qulcquam omnlfclentiae dlvinae detrahi, quam omnlpotentlae detrahltur, quum negamus De- um efficere poffe ea quae fierl nequeunt, quaeque impoffibllla dicuntur. Utrlque tamen flatuunt, Deum ex certls caufis plurlma praefcivlffe ; fem- perque praefentem, fuaeque omnipotentiae con- fclum, fe omnla, fua vi fublnde Interpofita, op- time redhirum et adminiftraturum, a prlmo fe-

* Part. IIL Cap. ult. 4. t Part. IL Cap. 11. 3.

I

DIVINO. 129

€um flatuine; atque femper perfpeclum habu- Cap. III. ifTe, quoufque, et in quas partes, hominum li- K^^yKj centiam evagari, quamque facile ipfe eandem reprimere poifet.

Quum tanta pietate curaque religiofa, ne quid Dei virtutibus derogetur, moveri videan- tur, contrariarum in hac ardua quaeflione fententiarum patroni; a maledidis, contume- iiis, iracundis contentionibus, et odiis, abftine- ant, neque inter fe convicia, phiiofophia indig- sa, jaftent.

I30

Pars III.

CAPUT IV.

De Voluntate DEI.

Vohntas I. XT^Oluntatem etlam Deo tribuimus, nof- Vei, qualis. trae, remotis omnibus vitils, debilitate, et

imperfe^lione, limilem : nequeperfeda foretna- tura intelligens quaevoluntatecareret. NuUita--; men in Deo funt motus perturbati, humanls fl' mlles paiTionibus ; nuUus fenfus moleftus, aut, aegritudo : cum natura potentlflima et fapien-' tlffima nulii obnoxla fit laborls in re expetlta confequenda defatigatloni, aut tlmori ne fpe fua decidat . 2. Quamvisin eventibus externis, praefertlm in optimo et beatiffimo mundi ftatu, deleclari cenfeatur Deus, non tamen inde vitae divlnae profperitas perpetua fit incerta, preca- Jpfws leati-v\d.y aut a rebus pendens externls : quum hae iii(Jo non ab omnes, omnlfque earum ftatus, ab ipfo poten- extermspen. ^^^^^^ pendeant. 3 Deo beatiffimo vix quic- quam ex Philautia videri poted: expetendum, quod fuam augeat profperitatem. 4. Ex ftabili potlus benignitate, et felicitatera cum aliis com- munlcandi voluntate, Deo naturali et immuta- bili, dimanare videntur orania ipfius agendi

DE VOLUNTATE DEI. 131

confilia. 5. Quaecunque Deo per fe grata funt Cap. IV. aut expetenda, eorum majora, magis, et ma- V^/v>^ xima quaeque, maxime expetuntur. 6. Deo li- bertatem omnes afcribunt, aft variam. Eum tamen quicquam fuis virtutibus innatis con- trarium velle poffe vix quifquam dixerit ; aut non velle quae iifdem conyeniunt, Non igitur ad ea omnia quae a voluntate ipfius pendent indiiferens, aut utrique parti a primo aequus cenfendus eit Deus : eft enim quaedam etiam Dei voluntas neceffaria. 7. Quamvis in ipfis Dei confiliis quaedam finis rationem habeant, quaedam mediorum ; quum quaedam viliora aliis praeftantioribus infervire videat : progref- fionem tamen a fine expetito ad media decer- nenda, noftrae fimilem, haud admittit divina praeftantia : quae unico profped:u omnia quae- que cernens, totam potius rerum omnium con- fecutionera ftabili voluntate fimul decernit.

II. Deum effe omnino Bonum et benig- Jrmnvenia NUM, colligimus non folum ex naturali illa an^- quae D ticipatione, quod foli boni f nt beati ; quodque ^'^'^^^^^ # ipfa benevolentia maximam vim habeat ad vi- ''"""^* tam beatam, illi cui iceft, parandam, neque alium quemvis vitae beatae Deo fummis opi- bus pollenti fontem obftrueret; fitque etiam per fe laudanda, et furama naturae cujufvis in- Pv 2

eu}7i

J32 33E VOLUNTATE DEI.

PrasIII. telligentis praeftantia et psrfecflio, cujus etianr \^,t^y>sJ in ipia, fenfus erit laetifTinius : verum etiani' , quod naturae praeftantiiTimae, nuUius rei fui?.i caufa indigae, nulla occurrere poffint in partem contrariam invitamenta.

Triplex intelligi potefl agendi prorfus ulti- mum confilium aut propofitum ; vel enim fibi quis vitam beatam paret, vel aliis eandem ef- ficiat, yel miferiam aliis adfcifcat : nam ut fibi quifquam miferiam doloremve adfcifcat, quia- miferia eil, intelligi nequit. Sibi vitam parare beatam, haud in omnibus agendi confiliis fpec- tare potefl Deus ; neque miferiis alios impli- care ultimo et per fe appetere. Deo talis ap- petltio naturalis afcribi nequit, cum ne vel mi- feriae fenfum aut notionem, aliter quam obfer- vatis iis quae rebus a fe creatis et imperfeftis accidunt, adipifci poffit. Haud igitur miferla, vel fua vel allena, a primo, Deo a natura fua commendata fuit ; neque ulla natura concilia- tio eft eorum quorum nullus eft fenfus proxi- mus et naturalis. Reftat igitur ut Deo bonita- tem (ive Benevolentiam gratuitam et naturalem adfcribamus.

Hac accedat, quod, fi quicquam ex vulga- rlum hominum nedum ex optimorum ingeniis de uatura Dei conjedtari liceat, malevolentia

I

DE VOLUNTATE DEI. 135

©mnls et ira et invidentia eum cui infunt ad a- Cap, IV. lio3 confeftim laedendos, deprimendos aut in- v^/^y-^^ terimendos flimulat, quo peradlo, per fe ceffant hae animi afFedtiones moleftae, neque amplius foveri folent, quippe gaudio nullo fenfuve laeto amplius comitatae : quum contra ingenii bonitas et benefacicndi ftudia, quo magis in beneficiis tribuendis exerceantur, eo magis vigeant et au- geantur, ita ut ex iftiufmodi officiis infatiabilis oriri poffit naturae potentiffimae voluptas.

Tota etiam mundi machinatio, omnia quae „ . ^ arte et confilio fabricata funt; benigno <^oi^^^- mundi fahrl- lio videntur inftituta, atque ad vitam et felici-c,3 hetiigno tatem efficiendam aut confervandam deftinata : <^onfiUo exa- neque quicquam arte folertiaquevidetur confti-'^' ^ ^* tutum in eum finem, ut dolorem efficiat inuti- lem aut miferiam, Maligni confilii, aut machi- nationis^ invidae aut faevae nulkim efl vefligi- um; quod fub numinis mafigni imperio fae- pius omnino in mundo, aut potius femper, cer- Eere ficuiffet. Spedctur ea mundi figuraet con- formatio quae Deum effe oflendit ; quam pul- chra, folers, et benigna fit ! quantam earum re- rum copiam fuppeditavit natura benigniffima, quae ad vitam commode, immo jucunde a- gendam inferviunt ! Ita hominum, ita animan- tium omnium fenfus funt conflituti, ut quae fa-

134 ^^ VOLUNTATE DEI.

Pars Ill.Iutaria et utilla, ea fere omma fanls fint etiam

y,^yi>^ grata ; ad peftifera autem declinanda, fenfu

incitentur molefto. Omnes a natura indti ap-

petitus, ad fui cujufque aut generum ccnferva-

tionem et felicitatem utiles funt, immo neceffa-

ril. Acrl quodam decori et honefti fenfu, una

j eum affedtibus benignis et coramunibus, inci-

tantur homines ut alii aliis prodelTe velint, et

mutua praeftent auxilia : redi et honefti fen-

fu laetifTimo remunerantur, qui operam in alio*

rum felicitatem ftrenue navarunt ; quos etiam

gaudio afHciunt honeflilTimo aliorum omnium

comprobatio et laudatio. Qul vero haec defe-

runt officia, aut contraria agunt, acri confcien-

tiae fuae morfu et verberibus caecis puniuntur.

Ex F Vc'ta' Majorem haec omniavim habent, quod lon-

th in mundog^ longeque plura videamus in vita bona et lae-

exfu^eran- ta, quam triftla et lugubria : ita ut in vita ma-

tia. nere, fere omnibus fit expetendum : atque his

ipfis, quibus aliquando e vita excedere exopta-

bile videtur, per plures multo annos vita fuerat

laeta et expetenda.

Quum autem in rerum coagmentatlone five mundo vel optime conftituto, debeant effe di- verfa anlmantium genera, fuperiora et inferio- ra, ut locus fit praeclaris animi virtutibus ubi fe exerceant : excluderentur enim commiferatio.

DE VOLUNTATE DEI. 15^

ct beneficientia, liberalitatifque opera praeci- Cap. IV. pua, prudentiorumcurae fagaces, fortitudo, ae- v,^/-\^ quanimitas, patientia, ienitas, ctofficiafereom-^^'*^^ NntU' nia gratuira, (quorum fenfus eft omnium longe^^''""^-'^"'^'

laetillimus, et memuna ncundiilima:) 11 nuila ... .

' -^ ' ra exigit op-

eflet imbeciilitcis, nulla indigentia, nulia iiomi- timum mun^ num vitia et errores : quumque nuiia of^ch di 0ema, honefta fufcipienda effent, nuilus confiiio, pru- dentiae et indullriae locus, nifi ieges in reram natura vigerent generales, quibus cognitis, ra- tiones fuas poffint homines inftituere, et ex cer- tis aftionibus certosfibi polliceri effeftus et con- fequentia ; ex iegibus autem vei optime infti- tutis quaedam neceffario orirentur mala : liaud eam habebunt vim quae confpiciuntur in vita maia, ut probent mundum non fuiffe a Deo bo- no conflitutum. Fnimvero fub Dei vei benig- niflimi imperio mala ifliufmodi evenirent. Atquc quidem quae cernimus maia, multa iicet et va- ria, non in ipfa rerum machinatione five artiiicio deflinata videntur, tanquam ipfius finis propri- us : verum ex materiei imbeciiiitate, inferiorum agentium errore, aut cafu, praeter naturaie o- peris propofitum five fcopum eveniunt, fecun- dum leges omnino utiles et neceffarias.

Ea etenim quibus non pauci premuntur ma- h, fequi phne videntur ex ea rerum ftrudura

J36 E)E VOLUNTATE D E I, M

pARS III. ct machinatione, iifque naturae legibus, quae

V.XVx^ omnino funt nece/Tariae et utiliiTimae. Confer-

MalorumYgin nequirent animantium corpora, nifi eaquae

eaufae '^«''^- corporis fabricam laederent, ejufve compagem ce,quae etea ^.^ , , ,. „ • , , .

, . aiiiolverent, declmare et repeilere, aCn doioris eum bonis a '^

Deo henmw^^^^^ monerentur et fubigerentur : li non fmc

fernnfiemiaymwlio labore, poffint homines neceffaria ad vic-

fuaderent, tura et amidum comparare ; neque (ine majore

labore cultior fieri poffit vita: labor ipfe ad

fanitatem, ad vires, tum animi tum corporis,

plurimum confert. In artibus autem excolen-

dis, ufus et meditatio mortalia acuunt corda ;

et voluptates, non labores, dicenda funt.

Senfationes Quis autem contra naturae ftudia fenfufque

fmkftae, tam vehementer obduravit, ut eos animi motus

-^^^^'^' '^"vituperet, quibus aliorum infortunia deplora-

mus, quibufque ad opem aerumnofis ferendam

incitamur, quamvis moleftiam aliquam fecum

ferant ? Aut eum animi morfum aut dolorem,

quem ex criminum noftrorum confcientia capi"

mus ; quam Deus benignus vitiorum medici-

pam effe voluit ? Immo, quis omnem damnabit

iram et indignationem, quibus nempe, ad nos

noftrofque et bonos quofque ab injuriis tuendos

incitamur ; ad malos etiam deprimendos, bo"

nofque ad altiores dignitates promovendos fli-

mulamiir f

BE VOLUNTATE DEI. 137

■Quid? quod ipfa mors, a qua tam vehe- Cap. IV. tnenter abhorremus, etiam necefTaria videatur, V.^^v^^ £ mundi totius habeatur ratio : ut fcilicet hi ^ors etiam quos omnium vitae voluptatum fatietas ceperat,^-^^^^^" * quique bene vivere nefciunt, decedant iis qui- bus vita erit laetior, quique ea decentius uti poffunt. Neque quicquam habet mors immatu- ra adeo tride et lu6tuofum, iis ipfis qui e vita excedunt, neque iis parum confuluifTe cenfen- dus efl: Deus. Aufert mors vitae voluptates quas expe(5labant : aft poft mortem, viris bo- nis aut laetus erit fenfus, aut nullus : fi prius, quod et re(5la ratio, et omnium gentium confen- fus afErmat ; multo erunt feliciores : fi pofte- rius ; certe non erunt miferi. Neque breves morborum dolores id habent momenti, ut cum diuturna fanitate, crebrifque vitae voluptatibus compenfari mereantur..

Exiguam denique mundl partem cernlmus, ^^^^ ^'<="^" pro brevi etiam temporis fpatio. In hoc angu-^'^^^ ^"^'^'

, . , . , . ,. , vvint pr.ie-

JD, et m brevi hoc tempore, vitae malis longe 11 * ■ plura funt bona; ita ut fere omnibus in vita^^^^ . aut manere, potius quam penitus interire praeflabi- cum ih ron- lius fit ; omnifque rerum machinatio benignum'^^^^""^"^* odendit artificis fummi c onfilium. Mala pluri- ma, etiam in hoc aevo, magnas videmus alTerre utilitates: quod hominum fcelera faepe cohi-? S *

138 DE VOLUNTATE DEt*

Par s III. beant et puniant ; proborura virtutes exerceant Jj V-^V^-' et augeant ; hominum mentes a rebus externis, ' et voluptatibus vilioribus, ad interna et vera bona convertant. Hinc certe fit vero fimiili- 9 mum, ea etiara mala, quorum nullum nunc cer- nimus ufum, ad feculorumventurorum, mundi- ve partium a nobis remotiorum, aut ad univerfi profperitatem et perfeflionem fuiffe deftinata. j Ex iis certe neutiquam efficietur, mundi admi- " niftrationem efTe invidam aut malignam. Dfus eji op- Si igitur Deus fit benignus, animantiumque timus. omnium felicitatem appetens ; major eorum fe-

licitas, minori anteponetur. Quantumvis igitur non pauci haud levibus laborent in malis ; cum tamen Deus idem fit potentiffimus ; concludi- ,raus omnia optime In initio fuifle conflituta, at- que-in optimo, qui fierl pofHt, flatu confervarl ; fpe6lato fcilicet toto mundo, omnique ejus per omnia fecula adminiflratlonef . Betjujlltia, m. Cum ipfa bonitate connexa efl Juflltia, ejufque pars quaedam merito cenfetur. Juflitia alia in commercils vlget, alia in clvltatls redlio- ne : haec autem fola Deo tribuenda : cujus i-

f De tota hac quaef- tlone iegantur, Leibnitii Theodicea, Comit. de Shaftesbury Rhapfodia,

Sam. et Johan. Clerici, Orationes Boyleanac, a- liorumque, contra Mani- chaeos Difpntationes.

D E V O L U N T A T E D E r. 139

dem eftofficium quod etiam bonitatis : quum Cap. IV,

in legibus ad mores pertinentibus, omniaque ^.•Vv^

honefta, totique mundo profutura jubentibus,

condendis et promulgandis ipfa Bonitas fe exe-

reret ; exigeretque etiam ut validis fanflioni-

bus hae leges muniantur, quo magis in oilicio,

debitoque obfequio contineantur omnes, inde-

que oritura felicitate fruantur. Quoque majo^

lit harum legum vis in communem lehcitatem,

exigit eadern five Juftitia five Bonitas, ut fine

iniqua ulla in malos induigentia, aut gratia toti

Dei civitati nocitura, poenae legibus dcfinitae

irrogentur.

Sanditatis divinae fere eadem quae Bonita- et SanHliasi tis et Juftitiae eft natura ; quod fcil. Deus om- nia optima voiens et toti mundo confulens, om- ni prava aut iniqua cupiditate immunis fit ; at- que in fuis virtutibus, iifque omnibus qui fibi fimiles funt deled:etur, et contraria damnet et averfetur.

IV. Quumque nulla fit dubitandi c2i\jL{ci^T)eusverax'i quin Deus, ultra communem nuturae fortem homines plurima docere, iifque fuam volunta- tem declarare pollit : Ex eo quod et optimus fit et fapientiffimus, qui neque ipfe falli potefl, neque homines, ubi ipforum interell ne decipi- antur, fallere velle ; colligimus Deum in Dic» tis Promiflifque fervandis effe veracem.

s a

I40 DE VOLUNTATE t^tt.

Pars III. V. Ex reliquis omnibus Dei virtutibus, V-^^VN^ colligimus eum efTe Beatiilimum. Dei autem

et hcatiii, y\^^ beata neutiquam a rebus externis pendere poteft : quum hae omnes ab ipfo pendeant, r,x fe potius, fuarumque virtutum confcientia, optimoque mundi univerfi ftatu, quem fua vir- tute conftituit et confervat, Deo optimo et be- nigniiTimo fumma oriuntur et immutabilia ga'j- dia.

i

Cap. V. C A P. V. ^^'V^

De Operationibus DEI.

1. j "\E Operationibus Dei licet exigua fit ^^ noftra notitia, haecbreviter in univer- fum dicenda : quod nullis laborent defe^tibus aut vitiis ; ipfiufque confilium et voluntatem fequantur, atque idcirco liberrimae fmt ; quam- tis nihil velle poifit Deus quod ipfi fapientifli- mo non optimum videatur, Nunquam de fpe fua aut propoiito decidit Deus, nunquam conii- lia mutat : nihil ei volenti obflare poteft, aut confilia ipfius impedire, ubi quicquam eflicere fecum flatucrat : ipfms potentia fine ullo labo- re molefto fe exerit : nihil eo invito fieri po- teft, nihil improvifum evenire : neque ab uHa caufa externa vim fuam mutuatur, aut ejufdem auxilio indiget, ubi fine aliorum interventu quicquam fieri expetit. Quae tamen inter fe repugnant, ea fieri non poffe, antea diximus*. An autem praeter ipfam Dei voluntatem, inter- veniat adio quaedam diverfa ; an contra ipfuni velle per fe fit efficax, nihil pro comperto affir- mare licet.

* Part. III. Cap. III. i.

^^2 De Operationibus Dei.

Pars III. n Ex iis quae de bonitate divina antea K,,y\^>^ dida funt ; haud improbanda videbitur fenten- Bonitas ejl tia, quae ftatuit, fumma fua et pura bonitatc

cperationum ^Q^^Q^^^ Deum optimum maximum, mun-

divinarum , , • r • r r

dum hunc univerlum, ejulque partes qualquc

efFecifTe ; ut aliis a fe rebus vitam, perfedtio-

nem, et felicitatem impertiret ; neque alia

quaecunque admififfe in mundo mala, quam

quae huic fini videbantur neceifaria; utpote,

cum bono praeponderante connexa.

Inter Dei operationes, primum occupat lo-

cum, ' rerum a fe diverfarum effedlio, quae an-

* tea nullae fuerant.' quae Creatio appella- tur, eaque prima, Secunda dicitur Crea- Tio, quae * materiae primas induxerat formas;

* atque ex materia per fe haud idonea fpecies

* effecerat.' Creatio prima videtur Dei folius effe opus. Neque cuiquam incredibile videatur Deum fua vi effeciffe ut res quae antea non fue- rant, effe incipiant ; licet nihil fimile vi huma- na fieri poflit. Perpendatur enim quantulus fit homo ; quamque in ipfis rerum naturis perfpi- ciendis caecutiat; ita ut vix magis intelligat quo modo ipfe fuas revocet ideas, eafque varie mutet; quo modo novos motus in animo, aut in corpore fuo antea quiefcente, fufci- tet.

De Operationibus Dei, 14*

An autem natura ab omni aeternitate ac- Cat. V, taofa a primo etiam quicquam efFecifle poterat, v.«^vXi/ ita ut rel creatae duratio, omne tempus lini- tum anteceflerit, nemini forte ex ipfa rerum natura fatis eft exploratum : quod fme fine res creatas confervare valeat Deus, nulla eft dubi- tandi caufa.

Qualem autem Del vim exigant res creatae ConfervatUi ut permaneant, haud fatis conftat: an fcili- cet, eadem vi continua egeant qua et effe coe- perant: an vero, ea naturae flabilitas ipfis a primo tributa fuerat, ut durare per fe poffint, nifi divlna vi rurfus intereant. Incertum itidem an vi quadam divina, vel femper continuata, vel certa lege fubinde interpofita, efEciantur hi corporum attra6lus, motuumque communlca- tlones quas cernimus ; an contra, ipfis cor- poribus a primo ea vis tributa fuerat, cumque ipfis confervata. Hoc tamen omnino certum eft, Deum, qui efTe rebus ipfis dcderat, pofTe etiam eas cum velit perdere ; earumque dura- tionem et vim omnem Deo acceptam effe refe- rendam.

III. Deum provldentla fua mundum adml- Dei provU niftrare, iifdem fere ratlonibus colligimus, c^M^iQ^entla otnni* Deum effe oftendunt. Neque credibile eft natu- ^'^i""^"^' ram praeftantillimam, omni fapientla, bonitate

V44 ^^ Operatiokibus DEr.

P,ARS III. et potentia ornatum, de mundo ejufque parti- O^VN^ bus, iis praecipue quae ratione funt praeditae, tantaeque felicitatis aut miferiae capaces, quaf- que omncs tanta arte et folertia fabricaverat, fecuram elTe poire : eafque caecae fortunae vex- andas commLttere.

Atque infaper, quum omnia quae eveniunt a caufa aliqua adaequata fint efficiunda; ni- hil enim effici poiTe videtur nifi a caufa, quaq vd per fuam naturam et indolem, (una cum re- rum fpecie objedla, ubi de caufis liberis eft fermo;) vel per vim aliquam externam, ad hoc nunc efficiendum permoveatur : quippc manente indifferentia, nihil efficietur, nifi For- tunae aut Cafui tanquam rebus veris efficienti^ aliqua tribuatur : hinc non immerito colligen- dum putant viri quidam dofti, omnia per cer- tas fieri caufas, quae certa lege ab aliis prius movebantur, quaeque nos retro inveftigantes tandem ducent ad caufam omnium primam; quae, prout fibi a primo vifum eft, totam re- rum mutationumque feriera, earumque caufas omnes conftituerat. Neque pietatis invitamenta tollet haec do6lrina, (ive omnia legibus certis a primo conftitutis evenire dicantur ; five vi divi- na, fecundum aeterna ipfius confilia, fubinde interpofita: dummodo utrobique hoc tenea°

Be Operationibus Djet, 14^

iiiuSj vlrtutum vitlorumque, quae-in am*manti- Cap. V.

bus ratione praeditls exftitura praeviderat De- K^^^^y^

us, in mundi regendi confilils habitam fuifle ra-

tionem, iifque rerum eventus fuifTe accommo-

datos.

Quumque nlhil Deo infcio aut Invito acci- ^aefllo, de

dere poffit ; qui fcilicet omnium rerum natu- decretomm

ras, vires, mutationes, et nexus inter fe om- °^^^"^ /"^^^"

^ . . . ciditur.

nes, mimo omma quae nen poterant, unico m-

tuitu perfpexerat; non putandum eft Deurn»

more hominum, diverfa diverfis temporibus

appetentem aut decernentem, primo finem pro-

ponere, atque deinceps rationes finem confe-

quendi : verum potlus fimul, unico ftablli de-

creto, eam integram omnium rerum feriem

quae fibi optima videbatur, decernere et effi-

cere. unde, omnis de ipfius decretorum ordine

quaeftio praeclditur. Hoc tamen non obftante,

quaedam a Deo, propter fc expeti merito di-

cuntur ; quaedam propter alla, tanquam medla

aut fubfidia. Neque ex Phyfica excludendac

funt caufae quae vocantur finales.

IV. De caufarum naturallum, quae vocan- Dc Jlhens

tur, efficlentla, aut de raundi corporei motlbus ^tfioiiihus

et mutatlonibus, quo modo a Deo regantur, "'^"" ^"^^'

nulla eft controverfia ; quippe quae fequuntur

caufas quafdam legefque necelTarias a Deo con-

T

©E OpERATfOMtBUS DeI.

ftltutas. Qua tamen ratione, ad caufarum lib^- rarum adllones, praecipue vitiofas, pertineat certa providentla, haud facile ita expedlri po- teft, ut non in Deum adionum turpium crimen aliquod conferatur. In a6lionibus honeftis re- gendis et determinandis, non metus eid: ne ni- mium Deo tribualur: qui fcilicet, vel quod naturalem aliquam cuique dederat virtutis in- dolem, eamque confervet fubjec^am legibus quibufdam naturalibus, quae eam vim habent in agentia etiam libera, ut ex certis caufis, cer- to modo eorum mutentur afFedus et ingenia ; vel quod certa invitamenta, certas boni aut ma- li fpecies ipfis objecerat ; aut inftlncftu demum divino, fupra naturae fortem, quofdam ad ho- nefta omnia incitet ; ' omnis honefti et lauda- * bilis fons et origo' jure cenfeatur. Malarum vero adionum regimen non adeo facile explica- tur. Ad eas quidem fimili quadam tatione, ex rebias objedlis, ipfaque fua indole, certa lege permoventur bomines : atque has omnes adio- num caufas rato ordine Deus conftituiile cen* fetur. Quum tamen eas tantum permittat, quas perfpicit effe toti fyflemati utiles aut ne- cefTarias ; neque hominum pravitatem latius evagari finat, pro fua benignifTmia in omnes voluntate : quocunque demum pravo afFeda

De Operationibus Dei. 147

kcitentur ipfi homlnes ad a6tIones malas, Cap. V. fan6ti/Iimo tamen confilio et benignillimo eas ^^<y>sJ permittit Deus, in totius fyftematis perfedtio- nem. Iq Deum igitur nulla turpitudo confe- renda.

Neque enim aiiquld vltlofi in eo contine- Deus ab om- tur, quod naturales erga bona inferioara appe- ^^ "^^^^^ ^^~ titus et neceflarios, cuique dederat Deus : ne- "'^'"^* que ideo excufabiles funt homines ; quum cui- vis, qui ferio eadem perpenderit, graviora de- dit Deus ad honefta omnia invitamenta ; fen- fumque eorum, et appetitum hominibus in- feruit, cujus ope, fi id ipfis cordi effet, humi- liores appetitus regere et reprimere pofient. Neque Deo vitio vertendum eft, quod pro faa larga bonitate, Naturas etiam inferiores, qui depravari pofiAint, et ad vitia fle^Sti, creave- rat : quum hoc, ut antea diximus, mundi fta- tus perfediflimus exigere videatur: atque ex ipfis eorum vitiis, commoda et utilitates longe praeponderantes, toti rerum univerfitati, Deus folertiffimo fuo confilio excerpere atque edu- cere ftatuerit,

Neque in provldentla explicanda opus eft, De praecur- cum fcholafticis, varias et a fe diftinte Vdfuet conctir' adliones, cuique hominum adioni conjunger$,j'^*. ^uas Praecurfus five Praemotiones et Gpncur» T 2

148 De OperationibusDei,

Pars III. fus appellant : quae cum faniflitate divlna haud V.^V^s^ facile conciliari pofTe videntur. Quicquid enim de motibus externis dicatur; in ipfis animi motibus vix, ac ne vlx quidem, actionis natura phyfica, a morali ita feparari potefl, ut illius Deus caufa fit efficiens, hujus autem, homines. Quicquid item In datis quibufvis adjunflis, ad exercitium a<5lionis permovet, etiam ad fpe- eiem, ut loquuntur, impellit,

Neque dixerint qui fententiae Stolcae ad- verfantur, plurlma adeo parva et vIHa effe, ut Dei cura plane indigna videantur. Ex mini- mis enim faepe maxlma pendere vldemus; neque parvis tantum juvantur magna, fed la ils omnls eorum fpes faepe vertitur. Salem igltur in contrarla fententia deridenda ne coa- fumant.

Haec autem quam dixlmus providentiae ra-

tio, ut naturae fimplicltatem redolet, Ita Deo

dignior videtur illa, quae Deum a primo pluri-

morum eventuum infcium flatult, femper prae-

fentem vero, nova fublnde capere confilia, prout

ipfae res et eventus novi ipfi exlgere viden-

tur.

rt j- ' • V. Deum lure fibi adro2[are in res omnes jus aivini J o

Dominii et Imperium aut Majestatem, ex ipfis Dei Majejiatis. perfedionibus, fapientiae nempe, et bonitate

De Operationibus Dei, i^^

fumma conficitur: quae oftendunt hoc impe- Cap, V. rium omnibus profuturum, atque idcirco om- \.yy>^ nium fuiFragiis QffQ comprobandum Utilitatis autem invitamcnta validilTima, quibus homines ad obfequium moveri poirunt, ex Dei omnipo- tentia petuntur, quae omnem contumaciam poe- nis graviflimis coercere poteft. Quae vero ra- tiones oftendunt decorum efie omnino et pul- chrum, ut Deo in omnibus morem geramus, et omnem contumaciam cfle deteftandam ; petun- tur a beneficiis innumeris in nos collatis a Deo, qui nobis vitam dederat, et fpiritum et om- nia.

VI. QuuM denique doceat ipfa ratio, ipof' Deus, fupra fe Deum, fi modo voluerit, viros fuo rmmine naturae for-

afflatos plurima docere, quae alioquin homines ^^'^ commu-

t ^ •rr ^ ^ •' r • r nem, fuam

latuillent; et cum ns lua communicare comi- . ,. •'

tndicare fo- ka et propofita; eorumque mmilterio, leges et^^-^ volunta-

vitae inftitutionem humano generi promulgare : tejn.

iquod et revera eveniffe, narrant hiftorici fide

digniflimi : non a philofophia alienum erit in-

quirere, qua demum ratione pofiint hi viri affla-

ti, apud alios ejus rei facere fidem. Ipfos enim

praefentiae numinifque fui proxime pariter con-

fcios certofque Deus efficere poteft, ac fui co-

gitantis quifque confcius eft.

Nos quidera vix alia hoc fieri ratione intel-

ks^ ^^ Operationibus Dei.

Far s III. ligere poflumus, quam (i Deus ipfis futuros if^

V>^VN»-/ tiufmodi eventus praedixerit, qui nulla homi-

^ihus ra- num prudentia aut folertia praefciri poterant :

ttombus fides ^y^^ ipfis det vim miracula edendi, vires huma-

^ fj-f nas longe fuperantia. Dei attributa, quae fcire

noftra praecipue intereft, funt Sapientia, Poten-

tia, et Bonitas. Sapientiae divinae indicia da«

bunt vaticinia, et potentiae miracula. Mira-

CULUM fruftra dixeris, " opus fola Dei omni-

'^ potentia eiiiciendum : " quia nemo eoufquc

exploratas habet omnium rerum creatarum vi-

res, ut hoc aut illud a folo Deo efte effedtum af-

firmare polHt. Hac igitur defcriptione fimus

contenti, * quod Miraculum fit opus prae-

* ter communem rerum tenorem, vires huma^

* nas longe fuperans ; hominis tamen juffu,

* aut ejus voluntate editum; aut in ejus falu- ' tem, et apertam utilitatem.' Hujufmodi e- nim ubi eduntur ab homine miracula, ut fe nu- mine effe afflatum fidem faciat, plane oftendunt, naturam aliquam fuperiorem huic rei fe immif- cere, Qualis vero fit ea natura potentior, an bona et benigna, Deus fcilicet ipfe, vel jufiii Dei angelorum aliquis bonorum; an contra Daemon aliquis invidus et malitiofus ; ex ip- fis legibus et morum inftitutionibus promujga- tk conftiterit • quae fi fanda fint, et hominum

De Operationibus Dei. i^^j

fellcitati confulentla ; eorum nuncium aut pro- Cap. V, mulgatorem miracula patrantem, merito credi- K^yy^iJ mus divino nujtnine fuifle afflatum. unde et Theologia naturalis nos ducet ad re- VELATAM, quae dicitur, ampledendam.

F I N I S.